स्मृतीची पाने चाळताना: चार

By // No comments:
आयुष्यातील बराचकाळ गावमातीच्या सानिध्यात, निसर्गाच्या नितळ सहवासात व्यतित झाला. निसर्गाचे नावीन्याने नटलेले सारे आविष्कार नाना रंग धारण करून पावलोपावली रोजच भेटत राहिले. प्रत्येक ऋतूत पालटणारी त्याची नानाविध रूपं मनात साठत गेली अन् घट्ट रुजत गेली. पाऊस हळवा कोपरा धरून हृदयात विसावलाय. कधी धोधो कोसळणारा, कधी रिमझिम बरसणारा, कधी चिंब भिजवणारा पाऊस मनाला नुसताच पुलकित करीत गेला असे नाही, तर समृध्दही करीत गेला. तेथें रुजलेलं पाऊस नावाच्या आठवणींचं रोपटं वाढत्या वयासोबत नवनवे रूपं घेऊन बहरत राहिले. त्याचं रिमझिमणं, बरसणं, धोधो कोसळणं अनवरत सोबत करीत राहिले. भेटत राहिले. आनंद बनून मनाच्या आसमंताला असीम, अमर्याद करीत गेलं. म्हणूनच की काय पुस्तकातल्या कवितेतून भेटणारा पाऊस अन् ती कविताही हवी हवीशी वाटू लागली. धडा, कविता वाचताना तो आपल्यासमोर उभा असल्याचे वाटायचे. बालकवींच्या कवितेतील श्रावणमास हिरवाई घेऊन भावनांना गहिरा रंग द्यायचा. त्या घनगर्द छटा गहिऱ्या होत जायच्या. पाऊस सर्जनाचा साक्षात्कार होऊन मनात साठत राहायचा. 

मधल्या सुटीनंतर दुपारची शाळा भरलेली असायची. शिक्षक वर्गात काहीतरी शिकवत असायचे. मुलं वर्गात शांतपणे बसलेली, पण डोळ्यांची भिरभिरणारी पाखरं मात्र खिडकीतून दिसणाऱ्या पश्चिमेकडील आकाशाच्या तुकड्याकडे झेपावत असायची. तेथे विहरत रहायची. आकाशाचे रंग पालटत जायचे. घननीळ रंगांची चादर त्यावर ओढली जायची. काळ्याशार रंगाने आकाश रंगायचे. इकडे आमची मने बरसणाऱ्या पाण्याने रंगायची. आमची अस्वस्थ चुळबूळ सुरु व्हायची. सरांचं लक्ष आमच्याकडे. "काय चाललंय?" म्हणून डोळ्यावरील चष्म्याच्या काचांवरून पाहत ओरडायचे. तेवढ्यापुरतं त्यांच्याकडे लक्ष. मनं मात्र आभाळाकडे केव्हाच पोहोचलेली. पुस्तकातील धडे मस्तकापर्यंत पोहोचणे अवघड होत जायचे. पुस्तकातल्या धड्यातील रंगापेक्षा बाहेरील पावसाचा रंग अधिक हवासा वाटायचा. पुस्तकातील धडे त्यांच्या तालात चालत राहायचे; पण मनात पावसाने एव्हाना चांगलाच ताल धरलेला असायचा. 

आमच्यातील कोणीतरी उभं राहून सरांना सांगायचा; "सर, पाऊस जोराचा येईल असं वाटतंय! आम्ही घरी जायचय का?" सरांचाही नाईलाज असायचा. शाळा गावापासून दीडदोन मैल अंतरावर. चिखलमाती, काट्याकुट्यातून तो रस्ता रोजच पायी तुडवत जावे लागायचे. पाऊस आला की रस्त्यावरील नाले, ओढे तुडुंब भरून वाहयचे. पाणी कमी होईपर्यंत इकडची माणसं इकडे आणि तिकडची तिकडे अडकून राहयची. पाऊस येणार असला म्हणजे शाळेतून घरी जाण्याची आम्हां पोरांना अनुमती असायची. दप्तर स्थानिक राहणाऱ्या मित्रांकडे नाही तर शाळेतच टाकून घरी जाण्यासाठी सारे भन्नाट सुटायचे. रस्त्यावरून चिखल, माती, पाणी उडवत, बोंबा मारीत निघायचे. जोराचा पाऊस येऊन ओढे, नाले नेहमीच तुंबायचेत असं नाही; पण पावसामुळे शाळा नावाच्या कोंडवाड्यातून काही वेळेसाठी का असेना सुटका व्हायची. शाळा नावाच्या तुरुंगातून मुक्त करणारा पाऊस मुक्तिदाता वाटायचा. वाटायचे, हा असाच वर्षभर बरसत राहावा.  पण त्याने कधीही आमचे म्हणणे ऐकले नाही. 

वाढत्या वयासोबत पाऊसही बदलत गेला. कधीकाळी कथा, कादंबरी, सिनेमातून नायक-नायिकांना चिंबचिंब भिजवणारा पाऊसच खरा पाऊस असतो, असे वाटायचे. पण तो फक्त पुस्तकांत, चित्रपटात राहिला. वास्तवात असा पाऊस आयुष्याच्या चालत्या वाटांवर कधी भेटलाच नाही. पुस्तकातून वाचताना भेटलेला, मनमुराद आनंदाची बरसात करणारा पाऊस हवाहवासा वाटायचा. पण कोसळताना, धूळधाण करताना त्याला पाहिला, अनुभवला तेव्हा तो नकोसाच वाटायला लागला. त्याचं येणं हाच जीवनातील शाश्वत आनंद आहे, असे मानणारी मने; तो संततधार लागताना त्रासायची. वैतागायची. गावातील घरांनी सिमेंटची छते आपल्या डोक्यावर तेव्हा धारण केलेली नव्हती. सगळ्यांची घरे मातीची, धाब्याची. संततधार लागल्याने सारखी गळायची. धाब्यावरून गळणाऱ्या पाण्याने वैताग यायचा. घरात अंतरावर, अंतरावर भांडी आपलं आसन मांडून स्थानापन्न व्हायची. आई ओरडायची. छतावर मुंग्यांनी केलेली घरे मातीच्या टोपल्या टाकून, बुजून गळती थांबवायला लागायची. पावसात छतावर चढून माती टाकणे जिवावर यायचे. अंधाऱ्या रात्री धोधो बरसणाऱ्या पावसात हाती कंदील घेऊन डोक्यावरील गोणपाटाच्या घोंगडीला सावरत गोठ्यातल्या गायीवासरांना, बैलांना चारा टाकायला जाताना पावसाला बिनदिक्कत शिव्यांची लाखोली वाहिली जायची. पण त्याचा काही उपयोग नसायचा. तो आपलं कोसळण्याचं काम प्रामाणिकपणे करीत राहायचा. 

पावसाच्या गंधगार सहवासाच्या हिंदोळ्यावर झुलत कधी अभावात, तर कधी अविर्भावात जगलो. वाढलो. शिकलो. चार पुस्तकांची सुंदर सोबत घडली. जगण्याच्या शाश्वत वाटा परिस्थितीतून गवसल्या, तशा पुस्तकातूनही सापडल्या. काही मी शिकलो. काही परिस्थितीने शिकवले. नोकरीच्या वाटेने निघालेली पावलं गावातून बाहेर पडली. आलो शहराच्या आश्रयाला. विसावलो. उपजीविकेच्या शोधात गाव सुटला; पण गावातील आठवणी सोबतच राहिल्या. अजूनही त्या मनातलं गाव समृद्ध करीत आहेत. अशा कशा सहज सुटतील त्या! आठवणींचा पाऊस कधीतरी असा अवचित कोसळतो. स्मृतींनी साकळलेले मेघ झरायला लागतात. अंतरी कोरलेल्या ओंजळभर आभाळाच्या क्षितिजावर आठवणींच्या इंद्रधनुष्याची सप्तरंगी कमान धरून पाऊस रिमझिम बरसत राहतो. ऊनपावसाचा खेळ नव्याने सुरु होतो. मनातील गाव आणि गावातील पाऊस सोबत घेऊन शहराच्या सिमेंटच्या छतावरून ओघळत राहतो, आठवणींच्या रूपाने...

- चंद्रकांत चव्हाण
••

स्मृतीची पाने चाळताना: तीन

By // No comments:
एखाद्याचं नामकरण कोणत्या विचारांनी केलेलं असतं, त्यांनाच माहिती. नाव गुलाब असणं आणि त्याच्या देखणेपणाची कोणतीही लक्षणे त्यात शोधूनही न सापडणं, याला विपर्यास शब्दाशिवाय आणखी काय म्हणता येईल? माहीत नाही. असंच काहीसं गुलाबबाबत घडलं. गुलाबचा ‘गुल्या’ झाला आणि तीच त्याच्या नावाची अमीट ओळख झाली. हा संक्षेप कुणी केला, केव्हा आणि कसा केला, कुणास ठाऊक. काळाच्या वाहत्या प्रवाहात गावात अनेक गोष्टी घडल्या आणि बिघडल्याही. बदलांच्या वाटांनी नव्या गोष्टी आल्या. त्यांच्या आवेगात टिकाव धरू न शकल्याने जुन्या गोष्टी शेवाळावरून घसरून पडावे, तशा निसटल्या. बदलला नाही तो ‘गुल्या’ शब्द. तसंही नावात काय असतं म्हणा! तसंच गुल्या नावाचं. ‘गुलाब’ बनून तो मोहरला फक्त कागदपत्रांवर. सामान्यांच्या संवादात ‘गुल्या’ म्हणूनच फुलत राहिला, बहरत राहिला.

गावातलं हे एक अचाट पात्र. जगण्याच्या अनेक आयामांना आपल्यात अलगद सामावून घेणारं. कोणी नमुना म्हटले, कोणी वल्ली म्हटले, काहीही म्हटले, तरी त्यात सहज विरघळून जाणारा. सुमार उंचीचा. जेमतेम अंगकाठी असणारा. गोरा आणि काळा या दोन बिंदूना जोडणाऱ्या रेषेने एका टोकापासून दुसऱ्या टोकाकडे सरळ पुढे चालत गेलो आणि मध्यावर थोडं इकडे तिकडे सरकून थांबलो की, तो विरामाचा बिंदू ज्या रंगखुणेने निर्देशित करता येईल, तोच याच्या देहाचा रंग. काळा म्हणता येत नाही आणि गोरा नाही, म्हणून या दोघांच्या मध्यावर उभं राहून देहाला चिकटलेल्या रंगाच्या छटा शोधणेच रास्त.  

नियतीने निर्धारित करून दिलेलं ओंजळभर वर्तुळ आपल्या जगण्याचं परिमाण मानून हाती लागलेल्या परिघात स्वतःला शोधणारा. जगण्याच्या स्पर्धेत वाट्यास आलेली भूमिका हा गेल्या पन्नास वर्षापासून प्रामाणिकपणे पार पाडतो आहे, कोणत्याही मुखवट्यांशिवाय. 

गुल्याचा एक आवडता उद्योग दिवसभर कुठेकुठे भटकत राहायचा. कुठलेतरी उकिरडे, झाडावेलींच्या जाळ्यांमध्ये डोकावत राहायचा. याला कुठून आणि कसा सुगावा लागायचा कोणास ठाऊक. नदीवर दारू तयार करण्यासाठी भट्ट्या लागलेल्या असत. चोरून-लपून कुठल्यातरी लवणात दारू पाडण्याचे काम सुरु असायचे. भट्टी लागली की, त्यादिवशी वीसपंचवीस बाटल्या भरून दारू गावात आणली जात असे. त्या कोणी घरात ठेवीत नसे. दारू विकणारे कोणत्यातरी उकिरड्यात पुरून किंवा वेलींच्या जाळ्यात लपवून ठेवत. लागली तशी आणून विकत असत. गुल्या दुपारीच ती सगळी ठिकाणे शोधून येत असे. 

शाळेला सुटी असली की, हा सगळ्यांना जमा करायचा. सगळी फौज आपल्याला कोणी पाहत नसल्याची काळजी घेत बाटल्या लपवलेल्या ठिकाणी दाखल व्हायची. हा सरपटत जाळीत शिरायचा. खजिना हाती लागल्याच्या थाटात लपवून ठेवलेल्या बाटल्या दाखवायचा. उकिरड्यावरील कचरा वेगळा करून कोणी पाहत नसल्याचा अंदाज घेत बाटल्या वर काढायचा. विस्फारलेले डोळे बाटल्यांकडे कुतूहलाने बघत राहायचे. आता काय? हा प्रश्न नजरेनेच एकमेकांना विचारत खाणाखुणा व्हायच्या. विचार पक्का व्हायचा. सगळ्या बाटल्या संपवायच्या. एकही शिल्लक राहता कामा नये. सगळेच सरसावून तयार झालेले, नजर आजूबाजूला भिरभिरत रहायची. कोणी आपणास पाहत नाही ना, याची खात्री करून घ्यायचे. आमच्यातले काही रस्त्यावरून कोणी इकडे येतंय का पाहत राहायचे आणि बाकीचे शोधक नजरेने आजूबाजूला काहीतरी शोधत राहायचे. काही डोळे बाटल्यांकडे आणि काही, काहीतरी शोधत गरगर फिरत राहायचे. एव्हाना प्रत्येकाच्या हातात एकेक-दोनदोन दगड लागलेले असायचे. बाटल्या आधीच वर काढलेल्या. हात बाटल्यांच्या दिशेने वळायचे आणि एकामागे एक दगड सुटायचे. बाटल्यांचा चक्काचूर. दारू जमिनीशी समरस होऊन जीव सोडायची. मोजून फक्त दोनतीन मिनिटे, खेळ खल्लास. सगळे सुसाट पळत परत खेळण्याच्या ठिकाणी हजर. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर आनंदाची कारंजी थुईथुई नाचत राहयची. मी दोन बाटल्या फोडल्या. कुणी तीन, कुणी चार असे सांगत काहीतरी मोठा पराक्रम केल्याच्या थाटात बढाई मारत राहायचे.

संध्याकाळी कुणालातरी बाटली हवी असायची. दारू विकणारा बाटल्या लपवलेल्या ठिकाणी पोहचायचा समोरील दृश्य पाहून अवाक. तल्लफ आलेला माणूस कासावीस. विकणारा नुकसान झाले म्हणून आणि अट्टल नशेबाज प्यायला मिळाली नाही म्हणून मनसोक्त शिव्या घालत तडफडत राहायचे. गुल्या मुद्दामहून त्या ठिकाणी जायचा आणि साळसूदसारखा काय चालले आहे याचा अदमास घेत उभा राहायचा. विचारलेच तर, ‘आमनी बकरी आथी उनी कारे भो!’ म्हणून त्यांनाच विचारायचा आणि मनातल्यामनात हसत राहायचा. तेथून सगळं ऐकून अधिक मीठमिरची लावून मित्रांना सांगायचा. आपण काहीतरी अचाट आणि अफाट काम केल्याचे वाटून सगळे टाळ्या देत खिदळत राहायचे. मुलांना या प्रयोगात आनंद मिळायला लागला. सापडली संधी की, फोड बाटल्या उद्योगच सुरु झाला, तोही गुपचूप. 

नेहमीच घडणाऱ्या या प्रकाराने त्रस्त झालेला दारू विकणारा खोड मोडण्याच्या इराद्याने तयारच होता. फक्त योग्य संधी शोधत होता. काही दिवस त्याने पाळत ठेवली. घडायचे तेच घडले. नेहमीप्रमाणे भट्टी पेटली. तयार झालेली दारू लपवण्यासाठी आली. लपवली. गुल्याला कोण आनंद.  पाहिलं. आला पळत. निघालो सगळे मोहिमेवर. पण यावेळी गनीम सावध होता. दारू विकणारा आधीच लपून बसलेला. आम्ही आक्रमणाच्या पवित्र्यात. हल्लाबोल करायच्या तयारीत असतांना बाहेर आला आणि धरली गुल्याची गचांडी. आमच्या हातातील अश्मअस्त्रे खालच्याखाली पडली. सगळ्यांनी धूम ठोकली. पळत जावून काही जण थोड्या अंतरावर थांबले आणि काय होतेय पाहत राहिले. हा त्याच्या तावडीत पक्का गवसला. गयावया करू लागला. दोनतीन थोबाडीत बसल्या. मार बसला त्यापेक्षा अधिक लागल्याचे हा नाटक करीत होता. भोकाड पसरून सहानुभूती मिळवण्याचा प्रयत्न करीत राहिला. हाताची पकड थोडी सैल झाली आणि संधीचा फायदा घेवून पसार झाला.

आमच्यातील कोण कुठे, कोण कुठे लपून बसलेले. थोड्यावेळाने एकेक करून सगळे खेळण्याच्या ठिकाणी जमा झाले. गुल्या तेथे पोहचला, तो सगळ्यांचा उद्धार करीतच. दारू विकणाऱ्याच्या नावाने ठणाणा बोंबलू लागला. आठवतील तेवढ्या शब्दांना षष्टी विभक्तीचे प्रत्यय लावून तोंड वाजवू लागला. एव्हाना आमच्या पराक्रमाचे पाढे घरी वाचून झाले होते. आम्हांला सुतराम कल्पना नव्हती. साळसूदसारखे घरी पोहचलो आणि अनपेक्षित सरबत्ती सुरु झाली. घरच्यांच्या हातचा मार त्या दिवसाचा बोनस ठरला. दुसऱ्या दिवसापासून असे साहस कधी करायचे नाही यावर एकमत झाले. आणि दारू विकणाऱ्याने बाटल्या पुन्हा कधी अशा ठिकाणी लपवल्या नाहीत, विक्री करीत होता तोपर्यंत. त्याच्यासाठी आम्ही दिलेला तो धडा होता, पण आमच्यासाठीही ते शिकणेच होते.
••

स्मृतीची पाने चाळताना: दोन

By // No comments:
काही दिवसांपूर्वी गावी गेलो होतो. थोडा निवांत वेळ हाती असल्याने घराबाहेर पडलो. पावलं नकळत नदीच्या वाटेने वळती झाली. चालताना उगीचंच लहानपणातल्या पावलांचे ठसे वाटेवरच्या मातीत उमटल्याचा भास होत राहिला. मनातील आठवणीचं मोहरलेपण सोबत घेऊन नदीच्या रस्त्याने चालती झालेली पावले माळावर उतरली. समोर दिसणाऱ्या परिसरावर नजर भिरभिरली; पण नजरेच्या नजाऱ्यातून काहीतरी निसटल्यासारखे जाणवत होते. दिसणाऱ्या दृश्यात काहीतरी कमी असल्याचे वाटत होते. त्याकडे एकदा आणि मनात साकळलेल्या परिसराच्या प्रतिमांकडे एकदा आलटून, पालटून पाहत होतो. आठवणीतल्या वाटा आणि परिसर तसाच प्रसन्न, प्रफुल्लीत आणि टवटवीत. पण नजरेच्या वर्तुळात दिसणारा प्रदेश भग्न उदासपण घेऊन उभा असलेला, कोणीतरी भिरकावून दिलेल्या कचऱ्यासारखा. अंगावर अवकळा घेऊन केविलवाणा उभा. कुपोषित मुलासारखा. सगळीच रया गेलेला. निंब, बाभळीची झाडं हिरमुसलेल्या चेहऱ्याने पांगलेली. पिंपळ पोरक्या पोरासारखा अवघडून उभा. वड तपस्व्यासारखा ध्यानस्थ बसलेला; पण त्याच्या जगण्यातील श्रीमंती आता हरवली आहे. आपला भूतकाळ आठवीत हरवलेलं चैतन्य शोधत आहे. परिसराने जगण्यातील श्रीमंती शेवटचा डाव खेळून जुगाऱ्यासारखी उधळून दिलेली. सगळीकडे खुरटं गवत वाढलेलं. रानवनस्पतींनी आपापल्या जागा हेरून धरलेल्या. त्या असण्यापेक्षा असण्याचीच अधिक अडचण. त्यांच्या अतिक्रमणाने परिसर आपलं अंगभूत वैभव हरवून बसलेला.

कधीकाळी माणसांच्या राबत्यात रमलेला हा परिसर सळसळते चैतन्य घेऊन नांदायचा. दिवसभर आनंदाचे तराणे गात राहायचा. गावातील लहानमोठी माणसे या ना त्या निमित्ताने येथे येऊन जुळत रहायची. आम्हां मुलांसाठी हे वड आणि पिंपळ परिसरासह आंदणच दिलेले. सुटीच्या दिवशी दुपारच्या वेळी सूरपारंब्यांचा सूर लागलेला असायचा. पोरं माकडांसारखी या फांदीवरून त्या फांदीवर सरसर सरकत रहायची. वडाच्या सानिध्यात विटीदांडूचा खेळ टिपेला पोहचलेला असायचा. सगळा गलका चाललेला. माळावर चरून दुपारच्या निवांत वेळी गावातली गुरंवासरं वडाच्या सावलीत विसावलेली असायची. डोळे मिटून शांतपणे रवंथ करीत बसलेली. दुपारची आळसावलेली मरगळ झटकीत सायंकाळी पश्चिमेला उन्हं कलताना परिसर पुन्हा जागा होऊन गजबजायचा, तो थेट चांदणं आकाशात उतरेपर्यंत. 

गावात पाण्यासाठी नळांची सोय नसल्याने नदीवरून पखाली भरून पाणी घरी आणायचे. ज्यांच्याकडे पखालींची सोय नसायची ते घागरी, हंडे भरून पाणी वाहून आणायचे. भरलेल्या घागरी डोक्यावरून उतरवून थोडा विसावा घेण्यासाठी वडाखाली थांबायचे. नदीकडून आणलेल्या पाण्याच्या ओझ्याने थकलेल्या रेड्याचीही पावलं या परिसरात येऊन हमखास मंदावयाची. तो वडाच्या सावलीत थांबायचा. हातातला कासरा सोडून त्याचा मालक; असला हाती वेळ थोडा, तर तेवढ्या वेळात खिशातून पानतंबाखूची चंची काढून वडाच्या पायथ्याशी टेकायचा. नदीवरून पाणी भरायला जाणारी आणि येणारी माणसे वडाच्या बुंध्याशी बसून पानतंबाखूची देवघेव करीत बोलत असायचे. विडी काढून आनंदाचे झुरके मारले जायचे. तेवढ्या वेळात शेती, पीकपाण्याच्या, हंगामाच्या गप्पा रंगायच्या. 

गावातल्या सासुरवाशिणी पाण्यासाठी, धुणं धुण्यासाठी नदीवर जातांना-येताना डोक्यावरील ओझं उतरवून वडाच्या सावलीत आपल्या माहेरच्या आठवणींची मुळं शोधत राहायच्या. थोडं थांबून एकमेकींचे सुख-दुःख सांगत मन हलकं करून घ्यायच्या. सुना, लेकीबाळी आपल्या सत्यवानाला सुरक्षित ठेवण्याची प्रार्थना करीत वटसावित्रीच्या सणाला वडास श्रद्धेच्या धाग्यांनी बांधून ठेवीत. त्याच्याकडे भक्तिभावाने आपल्या सौभाग्यासाठी दीर्घ आयुष्य मागत. तोही आस्थेने आपल्या लेकीबाळींचे सौभाग्य सुरक्षित सांभाळण्याची जबाबदारी घ्यायचा. सुताचे ते धागे बरेच दिवस अभिमानाने मिरवत राहायचा. 

धार्मिक आस्था असणाऱ्या माणसांसाठी वड जिव्हाळ्याचा विषय. परिसरात मंडप टाकून पारायणाचा जागर घडायचा. मंत्रजागराने परिसर दुमदुमत राहायचा. धूप-अगरबत्त्यांच्या सरमिसळ गंधाने दरवळत राहायचा. ज्ञानेश्वरी, भागवत, गाथा वाचनाचे सूर वातावरणात मंगलनाद निर्माण करीत राहायचे. माणसे आस्थेने ऐकत असायची. बायाबापड्या वाती वळत भक्तीभावाने कथा ऐकत बसलेल्या. 

फावल्या वेळात वडाची विस्तीर्ण सावली धरून गप्पांचे फड रंगायचे. गतकाळाच्या स्मृती जाग्या व्हायच्या. एकत्र जमलेली पोक्त माणसे आठवणीत रमलेली. स्मृतीच्या पोतडीत पडलेल्या आठवणी एकेक करून काढल्या जायच्या. भूतकाळाच्या उबदार शालीत झोपलेल्या आठवणींना जाग यायची. स्मृतिकोशातल्या मातीत रूजलेल्या विचारांच्या रोपट्यांना पालवी फुटून बहरत राहायचा. 

नदीच्या पात्रापासून वड तसा बराच दूर. पण नदीला मोठा पूर आला की, पाणी परिसरातील खोऱ्यातून उड्या मारत उनाड मुलाप्रमाणे मुक्त उधळत राहायचे. मग गावातली माणसे चौकशी करीत रहायची. पुराचे पाणी कुठपर्यंत आले, म्हणून प्रश्न विचारायचे. वडाजवळ पाणी पोहचले का? पारंब्या पाण्यात कुठपर्यंत बुडाल्या? या प्रश्नांच्या उत्तरांवरून पुराचे प्रमाण ठरवले जायचे. वड ओलांडून पाणी पिंपळापर्यंत पोहचले की, माणसे चिंतीत व्हायची. 

वडाशी गावाचं जगणं जुळलेलं. कोणत्यातरी निमित्ताने माणसं वडाच्या कुशीत क्षण-दोनक्षण विसावयाची, जिवंतपणी आणि अखेरच्या यात्रेच्या वेळीसुद्धा. अंत्ययात्रा नदीकडे जातांना गावाला वळसा घालून येणाऱ्या लांबच्या रस्त्याने चालत यायची. खांदेकरी थकलेले असायचे. नदीकडे जातांना वडाच्या झाडाखाली विसाव्यासाठी थोडे थांबायचे. वडासोबत वाढलेला देह त्याच्या पायाशी अखेरचा विसावा घ्यायचा.  चैतन्य विसर्जित झालेला निष्प्राण देह खांद्यावर घेऊन माणसे चालती व्हायची. वड डबडबलेल्या अंतःकरणाने त्याला अखेरचा निरोप द्यायचा. क्षणभर दुःखी झालेला वड आणि शेजारचा परिसर दुःख गिळून पूर्वपदावर यायचा. आनंदाचे झुले परत हलायला लागायचे. मुलं खेळण्यात दंग व्हायची. आस्थेचे नवे गीत बनून परिसर पुन्हा जिवंत झाल्यासारखा वाटायचा.

मुलंमाणसांनाच नाही तर पोपट, कावळे, चिमण्यांच्या संसाराला वडाने आपल्या अंगाखांद्यावर आश्रय दिला. त्यांचे चिमणसंसार त्यावर बहरले. दिवस-रात्रीचा पाठशिवणीचा खेळ सुरु असायचा. ठरल्यावेळी ऋतू बदलायचा. ऋतुमानानुसार वड आपल्या पानांची वस्त्रे बदलवत राहायचा. उन्हाळ्यात कोरडीठाक पडलेली कांती पावसाच्या पाण्याने चिंब भिजून सुस्नात लावण्यवतीच्या रूपाशी स्पर्धा करताना दिसायची. 

हिवाळ्यात माळावर खेळणारी मुलं उड्या मारण्यात थंडी विसरायची. पाण्याला गेलेली माणसे ओली होऊन कुडकुडत नदीवरून हंडे, घागरी घेऊन यायची. शेत राखायला आलेली आणि थंडीने कुडकुडणारी माणसं शेकोटी पेटवून अंग शेकत गप्पा झाडीत बसलेली असायची. खेळात लक्ष नसलेली मुलं कोवळे ऊन अंगावर घेत वडाच्या कडेवर जाऊन बसायची. शाळा चुकवून मास्तरच्या माराच्या धाकाने येथेच लपून बसायची. वडाच्या संगतीने मुलांचं वर्षभर खेळणं, वाढणं सुरु असायचं. वड आपला वाटायचा. हे आपलेपण परिसराशी जुळलेल्या नात्याच्या धाग्यांची वीण घट्ट करीत राहायचे. 

आस्थेची ओल अंतरी साठवत जीवनऊर्जा घेऊन अनेकांनी आकांक्षांच्या आकाशात भरारी घेतली, आपलं क्षितिज शोधण्यासाठी. वडपिंपळ अन् तेथला परिसर तसाच मागे ठेवून. माळावरील मोकळ्या जागेत हुंदडणारी पावलं थांबली, थबकली. त्यांची जागा घेऊन रानगवत, रानवनस्पतींनी आपले पाय परिसरात पसरवले. त्यांच्या पावलांचा पसारा वाढला. त्या पसाऱ्यात परिसराची रया पार हरवली आहे. एक बकाल उदासपण त्यावर पसरलेलं. कधीकाळी माणसांच्या राबत्याने गजबजलेला परिसर शापित जगणं घेऊन उभा आहे. आपलं गतवैभव परत येईल या आशेवर. कोण्या उद्धारकर्त्या प्रेषिताची वाट पाहत.

स्मृतीची पाने चाळताना: एक

By // No comments:
शाळेत, वर्गात, गावात कुठेही असला तरी अरमान कधी चिडला, रागावला असं अपवादानेच घडलं असेल. वर्गात भिंतीकडील रांगेत कोपऱ्यातला शेवटचा बाक याची बसायची नेहमीची जागा. ही याची शाळेतील स्वयंघोषित जागीर. येथे बसलो म्हणजे मास्तरांचं लक्षच नसतं आपल्याकडे, हे याचं स्वनिर्मित तत्वज्ञान. शाळा आणि याच्या पत्रिकेतील गुण कधी जुळले नाहीत. अम्मी-अब्बा जबरदस्तीने येथे पाठवतात, म्हणून त्यांच्या समाधानासाठी हा येथे येणारा. शारीरिक शिक्षणाचा एक तास वगळला, तर सगळे विषय एकजात याच्या शत्रूयादीत येऊन स्थानापन्न झालेले. मराठीच्या तासाला अहिराणीत एखादा पाठ का नसावा? या प्रश्नाचं याला सतत कोडं पडलेलं असायचं. खरंतर आपल्याला अहिराणीत शिकवलं पाहिजे असं याचं म्हणणं. हिंदी याला समजायला जवळची असली, तरी यार इसमे कुछ दम नही. हे याने परस्परच ठरवून टाकलेलं. अहिराणीविषयी याला नितांत प्रेम असलं, तरी याची अहिराणी बहुदा मराठी, हिंदी, उर्दूमिश्रित. सारीच राष्ट्रीय एकात्मता. या भाषांना त्याने एकाच पात्रातून वाहत ठेवले. भूगोलातल्या डोंगर, दऱ्या, नद्या याला आपल्या गावातल्या परिसरापेक्षा कधीच सुंदर दिसल्या नाहीत. इतिहासातल्या लढायात याचा पक्ष नेहमीच छत्रपतींच्या बाजूने राहिला. शिवाजी महाराज याच्यासाठी सुपर, ग्रेट वगैरे होते. त्याच्यासाठी जीव की प्राण. ‘यार ये दुश्मन लोक हमारे यहां आये। आये तो आये, हमे परेशान करते रहे, अच्छा हुवा इनका राज डूब गया।’ हा याच्या इतिहासाचा अस्मिता जागर. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहासच खरा इतिहास. बाकी सगळा मिळमिळीत, हा याच्या इतिहासाच्या अध्ययनातून मिळवलेल्या ज्ञानाचा शेवट. गांधीजींनी इंग्रजांना हाकलले म्हणतांना जणूकाही हाच त्यांना हाकलायला गेला होता, या आवेशात कथन करीत राहायचा. म्हणूनच की काय इंग्रजांचाच नाही, तर इंग्रजीचाही याला प्रचंड तिटकारा. गणित-भूमिती याचे सगळ्यात मोठे आणि बलवान शत्रू, म्हणून त्यांच्याशी त्याने कशी संघर्ष केला नाही. हे विषय शोधणारे रिकामटेकडे असावेत, असे याला प्रामाणिकपणे वाटत असे. 

शाळा नावाच्या विश्वापासून जरा अलिप्त राहणारा. बऱ्याचदा मधल्यासुटीनंतर हा वर्गात दिसण्याऐवजी घराकडे जाणाऱ्या परतीच्या रस्त्यावर हमखास दिसायचा. तासावर वर्गात येणारे शिक्षक याला शोधून प्रश्न विचारणार, हे ठरलेलं. हिंदीचा तास वर्गात सुरु होता. शिक्षकांनी प्रश्न विचारला, “अरमान, बोलो क्या है इस सवाल का जवाब?” आपल्याला प्रश्न विचारू नये म्हणून स्वतःला लपवत सुरक्षित होऊ पाहणारा अरमान प्रत्येकवेळी कसनुसं करीत उभा राहायचा. हा उभा राहिला तरी वर्गात खसखस पिकायची. आज आपली यातून सुटका नाहीच म्हणून आलेल्या प्रसंगाला सामोरे जात चेहऱ्यावर उसनं अवसान आणीत वेंधळेपणाने गडबडीत बोलून गेला “लाजवाब है सर!” अख्खा वर्ग हास्याच्या लाटेवर स्वार होऊन तरंगत राहिला बराचवेळ. शिक्षकही आपलं हसू लपवू शकले नाहीत. अर्थात, शाळेतल्या सगळ्याच शिक्षकांना त्याच्या वागण्या-बोलण्याविषयी माहिती होती. त्याच्या नितळ, निर्व्याज स्वभावाविषयी मनातून आस्थाच होती. अरमानचं उत्तरासाठी बोलणं वर्गातील सगळा ताण संपवण्याचं रामबाण औषध होतं. त्याच्यासोबत शिकणाऱ्या कोणालाही हे नाकारता येणार नाही, एवढं मात्र खरंय.

माणूस परिस्थितीचा निर्माता असतो की, परिस्थिती माणसाला घडवते, सांगणे अवघड आहे. काही असले तरी परिस्थितीने पुढ्यात आणून पेरलेल्या प्रसंगांना तोंड देत साऱ्यांनाच सामोरे जावे लागते, एवढं मात्र नक्की. पण कधीकधी परिस्थितीचे पाश असे काही आवळले जातात की, माणूस बाहुले बनून नाचत राहण्याशिवाय काहीच करू शकत नाही. जीवनसंगरात टिकून राहण्यासाठी केलेले सगळे सायास, प्रयास अपयशाचे धनी ठरतात. संघर्ष करूनही हाती शून्यच उरते. परिस्थितीने आखून दिलेल्या वर्तुळाच्या परिघात सीमित झालेली माणसे गरगरत राहतात दिशाहीन पाचोळ्यासारखी. जगण्याच्या सगळ्याच दिशा अंधारतात, तेव्हा धुक्यात हरवलेल्या प्रतिमा आपलाच चेहरा शोधीत राहतात वेड्यासारख्या. 

ओळख हरवलेले चेहरे नियतीने निर्धारित केलेल्या मार्गाने चालत राहतात स्वतःचा शोध घेत, सारं काही सोबत असूनही हाती काहीच नसलेल्या रित्या ओंजळी घेऊन. अंधारल्या वाटेवर चालताना अंतर्यामी कोंडलेली स्वप्ने कधीतरी उजळून येण्याची प्रतीक्षा करीत पळत राहतात, भग्न क्षितिजाकडे दिसणाऱ्या चिमूटभर प्रकाशाच्या ओढीने. जगण्यात सामावलेली पराधीनता नियतीच्या संकेतांना साकळून आयुष्याच्या झोळीत येऊन पडते. कधीतरी अवचित एखाददुसरा आनंदाचा कवडसा दूरच्या क्षितिजावर लुकलुकताना दिसतो. मनात आशेचे फुलपाखरू भिरभिरायला लागते. पंखांमधली सारी ताकद एकवटून उजेडाच्या खुणावणाऱ्या बिंदूकडे झेपावते, काहीतरी हाती लागल्याच्या आनंदात. पण तोही भासच. मृगजळाचे प्राक्तन गोंदून आलेला धूसर क्षण वंचना घेऊन आयुष्यात विसावतो. अनपेक्षित हाती लागलेले चारदोन चुकार कवडसे अस्वस्थ वर्तमान बनून भविष्याच्या शोधात दिशाहीन वणवण करीत राहतात. ललाटी लेखांकित केलेलं प्राक्तन घेऊन माणसे सभोवताली आखून दिलेल्या शून्याभोवती प्रदक्षिणा घालत राहतात. शेवटी हाती उरते शून्य. हे शून्यही शून्यात विलीन होते आणि मागे उरतात या शून्य प्रवासाच्या काही स्मृती, त्याही प्रश्नांचे भलेमोठे चिन्ह घेऊन.

शून्यापासून सुरु होऊन शून्यावर संपणारा प्रवास काहींच्या जगण्याची बदलता न येणारी प्राक्तनरेखा बनतो. नशिबाने ओढलेली ही लकीर आयुष्यावर मिटता न येणारे ओरखडे काढीत राहते. परिस्थितीनिर्मित शून्य सोबत घेऊन जगणारी माणसं धडपडत राहतात सुखाच्या शोधात. अपयशाच्या भळभळणाऱ्या जखमा उरी घेऊन परिस्थितीच्या आवर्तात हरवलेलं असंच एक नाव स्मृतिकोशात कायमचं कोरलं गेलं आहे. जन्म-मृत्यूच्या नोंदी असणाऱ्या अभिलेखात ‘अरमानशा सुलेमानशा फकीर’ या नावाची वर्णमालेतील काही अक्षरांनी केलेली नोंद हीच त्याची पूर्ण ओळख, बाकी आयुष्यात सगळीकडून अपूर्णताच. वास्तव कधीकधी कल्पितापेक्षाही अधिक भयावह असते. त्याच्या भयावहतेची कल्पना नसते, म्हणूनच अज्ञानात आनंद शोधण्याशिवाय माणूस फार काही करू शकत नाही. वास्तवाच्या वाटेवर चालताना परिस्थितीचे निखारे पदरी बांधून चालणे काहींचं अटळ प्राक्तन ठरतं. अरमान निखाऱ्यांनी फुललेल्या वाटेवरून धावत राहिला अखेरपर्यंत अन् दैव त्याला खेळवत राहिलं. आज तो देहाने धरतीवर नाही, पण अनेकांच्या आठवणीतून असा अधून मधून तुकड्या तुकड्याने डोकावतो अन् जाणीव करून देतो स्मृतींच्या कोशात अजूनही अधिवास करून असल्याची...

••

(आठवणींचं एक असतं. त्यांना अस्तित्व असतं; पण आकार नसतो, नाही का? त्याचा कोलाज ज्याचा त्याने करायचा असतो. त्यांना चांगल्या वाईट अशा कोणत्याही कप्प्यात कोंडता येतं. कधी सोयीने, तर कधी सवडीने टॅगही लावता येतात. कोणी कोणता टॅग लावावा, हे लावणाऱ्याने ठरवायचं. माणूस कुठेही असला तरी काळाचा लहानमोठा तुकडा सोबत घेऊन असतो. प्रत्येक तुकड्यात काही कहाण्या दडलेल्या असतात. त्याच्या कृष्णधवल छटांचे अर्थ तेवढे शोधता यायला हवेत. स्मृतीपटलाआड दडलेल्या अशा काही तुकड्यांचा कोलाज. हे सगळं जुनंच, पण त्याभोवती असलेली आस्थेची वर्तुळे तेवढी नव्याने गिरवलीयेत. कुणाला कारण नसताना केलेला हा उपद्व्याप वगैरे म्हणावसं वाटलं, तर तोही विकल्प आपल्याकडे आहेच. - चंद्रकांत चव्हाण)

अनुबंध

By // No comments:
बऱ्याच दिवसापासून गावी गेलो नव्हतो. घरी जाण्याचे प्रसंग बऱ्याचदा आले, नाही असं नाही. पण काही ना काही निमित्त काढून जाणं टळत गेलं. खरंतर टाळत गेलो म्हणणंच अधिक रास्त. का टाळतोय आपण जाणं? अनेकदा या प्रश्नाने मनाची कवाडे किलकिली करून आत डोकावण्याचा प्रयत्नही केला. पण काही गोष्टीकडे सोयीस्कर दुर्लक्ष करण्याचा सराव झाला की, निगरगठ्ठपणा आपोआप आपला होत जातो. असं काही असेल किंवा आणखी काही. या प्रश्नाचं उत्तर नीटसं नाही सांगता येत. मी शहरवासी होणं, हे एक महत्त्वाचं कारण असेल का? असेलही किंवा अगदी असं आणि असंच नसलं, तरी सुखसुविधांचा राबता असला आणि तो आपला वाटू लागला की, जगण्यात सोयीच्या चौकटी तयार होतात. त्या सुरक्षित राहाव्यात म्हणून मर्यादांची कुंपणे टाकली जातात. समर्थनाची शेकडो कारणे कारणाशिवाय तयार होत जातात. सुविधांतली सुखे अंगवळणी पडल्यानं गावी जाऊन उगीच गैरसोय का म्हणून करून घ्यावी, हा स्वार्थपरायण विचारही मनाच्या कोपऱ्यात असावा. जाणं आवश्यकच असलं, तर मावळतीचे रंग क्षितिजाने कवेत घेण्याच्या आत आपण शहराच्या कुशीत असावं असं वाटत असतं. 

गावी जाणं आवश्यक होतं. गेलो. थांबलो. 

पायातले बूट काढून नेहमीप्रमाणे भिरकावले कोपऱ्याच्या कुशीत. देवडीत खाट टाकून विसावलेली आई कौतुकभरल्या नजरेने पाहत म्हणाली, ‘नाही मोडली नं अजूनही घरभर पसारा करायची ही सवय.’ 

तिच्याकडे पाहत नुसता हसलो. जवळ जाऊन बसलो. समोर सगळं लख्ख दिसत असलं तरी तब्बेतबाबत विचारलं. किती यांत्रिकपणे वागत असतो आपण, नाही का? सोपस्कारांना सुंदरतेचे साज चढवतो. नेहमीच्या सवयीने ती म्हणाली, ‘मूठभर जीव. आता किती सांभाळायचा. जायचा तेव्हा जाईल. जाणार आहे तोपर्यंत सोबत करायची एवढंच. मांडवभर पसरलेल्या वेलीला लगडलेली फुले पाहून जीव सुखावतो. आता कोणाकडे काही मागायचं राहिलं नाही. हवं होतं तेव्हा सुखांनी कधी स्वतःहून सोबत केली नाही. ती नव्हती म्हणून तक्रार नाही अन् असती तरी खूप मोठा फरक पडला असता असंही नाही, पण आता समाधानी नाही असंही नाही.’ 

बराच वेळ इकडचं, तिकडचं, महत्त्वाचं, बिनमहत्त्वाचं काही काही बोलत होतो. दरम्यान पोरींनी दोनदा चहा आणून दिला. त्यांनाही माहीत आहे, आग्रह केला तरी काका काही जेवण करणार नाहीत. अर्थात, ही माझी जुनीच सवय. आजीकडून ऐकून बऱ्याच गोष्टी पोरांनी अवगत करून घेतलेल्या. बोलून बोलून किती बोलणार? बोलणं थोडं थांबलं. थोडा वेळ निशब्द शांतता. बोलताना आईकडे पाहत होतो. वार्धक्याच्या खुणा तिच्या देहावर स्पष्ट दिसायला लागलेल्या. चेहऱ्यावरील सुरकुत्यांचं जाळं गडद होऊ लागलेलं. वाढत्या वयाला सोबत घेऊन मावळतीच्या वाटेने वळते झाल्याची कातर जाणीव करून देतंय.

शांततेला विराम देत आईने विचारले ‘कसा आहेस रे, तुझी लेकरं कशी आहेत? सगळं ठीक चाललय ना?’ 

खरंतर मी घरी आल्या आल्या तिचे हे प्रश्न विचारून झाले होते आणि उत्तरं ऐकूनही. पण समाधान झालं नसावं किंवा तिला आणखी काही जाणून, काही समजून घ्यायचं असावं. म्हणालो, ‘हो, सगळं व्यवस्थित आहे आणि मुलंही चांगली आहेत. मी यायला निघालो तेव्हा पोरगं म्हणलं, शक्य असेलतर आजीला काही दिवसासाठी का असेना आपल्याकडे घेऊन ये. फोन करून बोललो. निदान दोनचार दिवसासाठी ये. राहा. पण प्रत्येकवेळी तिची कारणं ठरलेली. आज काय तर पेरणी धरलीय. उद्या तर निंदणी करायचीय. परवा खत द्यायचं. तेरवा काय कापूस वेचायचाय. पुढे हंगामानुसार कामांची यादी वाढतच जाणार. सवड निघेल तशी येईन म्हणते. पण उसंत असतेच कुठे तिला. आणि शेतातली कामं थाबतात कधी?’ 

पोराचं म्हणणं आईला सांगतो. आईच्या चेहऱ्यावरचे भाव पालटतात. सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावरच्या रेषांचे किनारे धरून भारावलेपण वाहू लागतं. म्हणते, ‘सगळ्यांना माहिती आहे या वयात काही मी वावरात नाही जावू शकत. दोन्ही पोरं दिवसभर वावरात. त्यांच्या बायकाही. घर सांभाळायला कोणी नको का. पोराढोरांकडे बघायला कुणी हवं ना. दुभत्या गायी-म्हशी गोठ्यात. शाळेत जाणाऱ्या पोरांना सांगून, त्यांच्या मागे लागून करून घ्यावं लागतं चारापाणी वगैरे. ते आमच्या कुणब्यांच्या पाचवीलाच पुजलेलं. आमचा जीव काही म्हटलं तरी गुरावासरांमध्ये गुंतलेला, मग ती दोन पायाची असोत की, चार पायांची. येईन म्हणून सांग पोराला.’ 

‘तू आलीस तरी येथे राहतेच किती दिवस? झाले एक दोन दिवस की पुन्हा तुझं सुरु, घरी परत जायचंय. वावरातली, घरातली कामं खोळंबली असतील. गोठ्यातल्या गुरावासरांना नीट वैरणपाणी झालं असेल का? पोरं सगळं नीट पाहत असतील की नाही. की पारावर चकाट्या पिटत, नाही तर पत्ते कुटत बसली असतील का. आणखी काय काय. सारी काळजी तुलाच. ते आता काही लहान राहिले नाहीत. करू दे ना त्यांचं त्यांना! सांभाळतील सगळं नीट. काही सांगून पाहावं तर तू मान्य करायला तयारच नाही.’ 

मला मध्येच थांबवत म्हणाली, ‘ती लाख सांभाळतील सगळं; पण त्यांच्यावर लक्ष ठेवावं लागतं. ते काही तुमच्यासारखे चार पुस्तकं शिकले नाहीत. बरंवाईट ओळखून सगळं व्यवस्थित करून आवरायला. लागली इकडच्या तिकडच्या वाटांना तर... नाहीतरी आता गावात गावपण राहिलं आहे कितीसं असं?’

मोहात पाडणारी सुखं दबक्या पावलांनी चालत गावात आलीत. सुखांनी समृद्धी आणली. सोबत सैलावलेपणही. असल्या बेगडी सुखाच्या मृगजळापासून आपण दूर राहिलेलं बरं, असं काहीसं तिचं तिने तयार करून घेतलेलं प्राप्त परिस्थितीबाबत तत्त्वज्ञान. आयुष्यभर साधेपणाशिवाय काहीच न करता आलेल्या तिला काय सांगावं की, जगाचं वगैरे जावूदे, आपल्याला आपलं बरं-वाईट कळलं म्हणजे झालं. असं काही कोणी लागलीच बिघडत वगैरे नसतं. आणि चार पुस्तकं शिकून शहाणपण येतंच असंही नसतं. पण सांगूनही काही उपयोग होणार नसतो. तिने स्वतःची काही मते तयार करून घेतलेली. ती तिच्यासाठी आणि तिच्यापुरती प्रमाण. दारूच्या बाटलीत जगणं शोधणाऱ्या नवऱ्याला आयुष्यभर सांभाळला. निदान उतरणीला लागलेल्या आयुष्यात पोरांकडून हे भोग पुन्हा पदरी पडू नयेत म्हणून असेल. कारणं काही असली आणि ती तसं दाखवत नसली, तरी तिच्या काळजाचे कंप तिलाच माहीत. काळजाच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात कोंडलेल्या आठवणी सतत कुरतडत असाव्यात. यामुळेच तिचं येणं, थांबणं आणि जाणं यातील अंतर तसं कमीच. मुलं मोठी झाली. त्यांचं ते बघतील, काय करायचं ते. या म्हणण्यावर तिचा विश्वास असला, तरी त्यांच्या पुढयात पहुडलेल्या निसरड्या वाटांवर नसावा. 

गाव, गावची माती आणि गावातील नाती यात तिचा श्वास अडलाय. गावाचं वर्तुळ ओलांडून आली एखाददोन दिवस तरी तिला जास्त नाही थांबवत. येथील सुविधातही अवघडल्यासारखं होतं. गावपण नाही गवसत तिला इकडे. येथील झगमगीत तिची तगमग वाढते. पेंट केलेल्या चकचकीत भिंतीवरून फिरताना तिचा हात अडतो. त्यातही एक बुजरेपण असतं. गावाकडील घराच्या मातीच्या भिंतीवर पोतेरं फिरवताना तिला आपलंपण वाटतं. त्यातील मातीचा गंध आपलासा वाटतो. येथील रूम फ्रेशनरच्या सुगंधाला तिचा मातीचा गंध खूप लांबचा वाटतो. अंगणातील तुळशीला दिवा लावताना, पाणी घालताना भक्तिभाव अंतरी उतरून येतो. कुंपणांच्या लक्ष्मण रेषांनी बंदिस्त केलेल्या कुंड्यांमध्ये श्वास शोधणाऱ्या रोपट्यात तिला फक्त रुजणं दिसतं, जगणं नाही सापडत. 

सुविधांच्या परिभाषा नव्याने अधोरेखित करणारी यंत्रे विज्ञानाचा हात धरून टू रूम किचनमध्ये आली. सोबत सुखाच्या व्याख्याही. पण समाधानच्या परिभाषा काही या साधनांना निर्माण करता आल्या नाहीत. आपलेपणाचे साज लेऊन सजलेले संवादाचे सूर यंत्रांच्या कोलाहलात तिला नाही सापडत. जात्यावरून तिचा हात फिरताना ओठी येणारं गीत गिरणीतून दळण आणताना कधीचच अडलं. पाट्यावरवंट्याचं आपलंपण मिक्सरच्या चक्रात फिरताना हरवलं. रेडिओ, टीव्हीवर भक्तिगीतांनी सजलेले सूर तिच्या कानी पडतात, पण मनी नाही रुजत. रात्रीच्या शांत प्रहरी गावातल्या मंदिरातील भजनांच्या साध्याशा सुरांनी उमलून येणारा भक्तिभावाचा गंध गायनाच्या शास्त्रीय चौकटीत बसवलेल्या सुरांना नाही सापडत. गर्दीत चेहरा हरवलेले सणवार तिला नकोत. मिळून साजरे केलेले साधेसे सोहळेच तिच्या अंतर्यामी रुजले आहेत. पहाटेच्या प्रसन्न प्रहरी प्रमुदित परिमल पेरत येणारा वारा, मावळतीला जाणाऱ्या सूर्याच्या साक्षीने धुळीची वाकळ देहावर पांघरून शेतातून गावाकडे परतणारी बायामाणसं, गुरंवासरं आणि गोठ्यातील वासरांच्या ओढीने हंबरत परतणाऱ्या गायी तिच्या आनंदाचं अभिधान. तिला येथे दिसतील तरी कसे? 

गावपण जपताना आपल्या, परक्या माणसातील नाती ती आग्रहाने जपते. रक्त बनून धमन्यातून वाहणारी नाती निवडता नाही येत, पण आपलेपणातून सजलेली नाती सुंदर करता येतात यावर तिचा ठाम विश्वास. नात्याची नावं लेऊन बहरलेलं गोकुळ तिच्या मनाचा आनंददायी विसावा आहे. लेकीबाळी, सुना, नातवंडे, पतवंडे, मुलं सारीसारी तिला जवळ असावीत असं वाटतं. पण नेहमी, नेहमी हे कसं शक्य आहे? नात्यांची वीण घट्ट राहावी म्हणून काहीना काहीतरी निमित्त शोधत राहते. सगळ्यांना एका सूत्रात सांभाळणारे संदर्भ शोधत राहते. कधी सणवाराच्या, तर कधी घरातील मंगलकार्याच्या माध्यमाने साऱ्यांना एकत्र सांधू, बांधू पाहते. मुलंनातवंडपतवंडांचा घरातला गलका पाहताना तिला संसार सार्थकी लागल्याचे वाटते. तिचा हा आनंदही तसा फार काळ टिकणारा नसतो. चार दिवस झाले की, सारे पुन्हा परतीच्या वाटेने निघतात. तशी तिच्या मनाची घालमेल वाढत जाते. तसं जाणवू देत नसली तरी, ते कळतंच. बॅगा भरल्या जातात. त्या भरताना तिचा हात जडावतो. तरीही काय काय कोंबत असते त्यांत. खरंतर यातल्या बऱ्याच गोष्टी इकडेही असतात. कशाला उगीच पाठवते म्हणून चिडतोही. पण बोलण्याकडे दुर्लक्ष करीत माझं लक्ष नाही पाहून हळूच एकेक वस्तूंना पिशवीच्या कुशीत निवारा करून देते.

परतीच्या प्रतीक्षेत अंगणात उभ्या असलेल्या गाडीत एकेक वस्तू आपापली जागा पकडून माणसांसह स्थानापन्न होतात. तोपर्यंत आईही तेथे पोहचते. थकल्या हातांनी खिडकीची काच उगीचच घट्ट धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करते. निरोप देताना स्वर कातर होतो. आवाजातला कंप लपवण्याचा उगीचच प्रयत्न करीत राहते. डोळ्यांच्या कडा पाणावतात. थरथरता हात नातवंडांच्या पाठीवरून, डोक्यावरून ममतेने फिरत राहतो. थांबून, थांबून ही मुलं अशी किती थांबणार, म्हणून थोड्या वेळाने तीच म्हणते, ‘निघा बाळांनो, सुखानं राहा! अधून-मधून येत राहावं. थकल्या जीवाला तेवढंच बरं वाटतं रे!’ 

सारे निघण्याच्या तयारीत. तरीही तिची पाऊले तेथून नाही निघत. शेवटी न राहवून मी म्हणतो, ‘आणखी किती थांबशील अशी येथे! निघतो आता आम्ही. पोहचलो की, कळवतो.’ 

तिची पाऊले अनिच्छेने अस्वस्थ हालचाल करतात. आमची पाऊले परतीच्या वाटेला लागतात. ती आहे तिथेच उभी. अंतर वाढत जातं. अस्पष्ट होत जाणाऱ्या गोतावळ्याच्या पाठमोऱ्या आकृत्यांकडे ती पाहत राहते. दिसणाऱ्या प्रतिमा हळूहळू धूसर होत जाऊन दृष्टीआड होतात. गावमातीची गंधभारली धूळ सोबत घेऊन पावले पुढे चालत राहतात अन् पाठीमागे पसरत जाणाऱ्या धुळीच्या पडद्याआड नजर क्षीण झालेल्या डोळ्यात आभाळ उतरून येतं असतं. 

अंतरीचे धावे...

By // 2 comments:
अभिव्यक्तीचे माध्यम म्हणून माणसांकडून उपयोगात असणाऱ्या प्रत्येक शब्दाला काहीतरी अर्थ असतो, नाही का? नसता तर ते काही भाषेच्या परगण्यात विहार करत नसते. आशयाच्या अंगभूत छटा असतात त्यांना, तसे अर्थाचे अनेक पदरही. अभिव्यक्तीचे कंगोरे असतात, तसे आकलनाचे आयामही. अंतरीचे भाव व्यक्त करताना एखादा शब्दच का निवडला जातो, तो आणि तोच कशासाठी वापरला जातो याची काही पारिभाषिक कारणमीमांसा करता येईलही. निवडीची परिमाणे सांगता येतील. पण प्रत्येकवेळी केवळ हा आणि हाच अर्थ आपण निवडलेल्या शब्दाला असेल, असं ठामपणे सांगणं अवघड आहे. तसा तो असतोच, नाही असं नाही. पण बऱ्याचदा त्या शब्दाच्या आधी आणि नंतर येणाऱ्या वाक्यांच्या अनुषंगाने त्याचं असणं असतं. कोणी कोणत्या कारणाने आणि प्रयोजनाने तो प्रयोगात आणला यावर अर्थाचं असणं अवलंबून असतं.

एखादा शब्द कसल्याशा कारणाने कुणाकडून वापरला जातो, तेव्हा त्याला अवगत असणाऱ्या आशयाच्या अनुषंगाने त्याचा उपयोग तो करत असतो. शब्दप्रयोग करणाऱ्याच्या अंतरीचा सगळा भाव त्यातून व्यक्त होईलच असंही नाही. त्यात अभावाचे काही किंतु असू शकतात, काही प्रभावाचे परंतु असतात, तसे आकलनाचे काही कंगोरे असतात हेही वास्तव विसरून नाही चालत. आसपासच्या वाक्यांना धरून वाहणारे काही अनावृत अर्थ त्यात असू शकतात. अध्याहृत आशय असू शकतो. वाच्यार्थापुरता तो सीमांकित नाही करता येत. लक्षार्थाच्या वाटेने वळणे असू शकते, तसे व्यंगार्थाची सोबत करीत प्रकटणेही असतेच. प्रासंगिकतेचे प्रयोजने सोबत घेऊन शब्द मनाच्या प्रतलावरून वाहत असतात. भाषा वाहत्या प्रवाहासारखी असते, तिचे किनारे धरून पुढे तेवढं सरकता यावं.

खरं तर हेही आहे की, असं किनारे वगैरे धरून किती जणांना पुढच्या वळणाकडे वळता येतं? प्रवाहासोबत वाहणारे अनेक असतात. पण त्याच्या गतीप्रगतीचा विचार करणारे संख्येने किती असतात? पसारा करून मांडणारे शोधलेच तर आसपास असंख्य सापडतील. अघळपघळ असणारेही अनेक असतील. अघळपघळ असणं काही अपराध नसतो अन् नवलाई तर नाहीच नाही. ओंजळभर का असेनात आयुष्याची प्रयोजने प्रत्येकासाठी असतात. सगळ्यांसाठी असली म्हणून ती काही समान सूत्रात ओवलेली असतील असं नाही. जगण्याच्या चौकटी प्रत्येकाच्या वेगळ्या अन् प्रत्येकासाठी निराळ्या असतात. जशी अनुभूती तशी अभिव्यक्ती अन् विचारांची बैठक, तसं असणं स्वाभाविक. सहज असणं निराळं. सम्यक असणं आगळं अन् तारतम्याने वागणं वेगळं. असं असलं तरी व्यवस्थेने निर्धारित केलेल्या चौकटीतून नामानिराळं नाही होता येत, हेही खरंय. भाषिक व्यवहार व्यवस्थेने सजवलेली चौकट आहे. तिला देखणं करण्याचा प्रयास वर्षानुवर्षे हा नाही तर तो, कुणीतरी करतोच आहे. आपापले कुंचले घेऊन पुढयात पडलेल्या चौकटींच्या तुकड्यात रंग भरतो आहे. अर्थात, भाषा साचली की, तिचं देखणेपण हरवतं. भावनांच्या प्रतलावरून पुढे सरकताना ती अधिक साजरी दिसते हे सांगायला नको. तिच्या विस्ताराच्या विश्वात सामावलेल्या व्यवधानांना खोडत जाण्याला म्हणूनच अधिक महत्त्व असतं, नाही का?

काहीच कळत नाहीये ना! हे असं वाह्यात लिहिलेलं वाचून आपण कशासाठी वेळ वाया घालवतो आहोत वगैरे वाटलं असेल. नाही का? हा सगळा फाफट पसारा आवरताना... चुकलो. वाचताना असं म्हणायचं होतं मला! खरंतर तुम्ही तो आवरतायेत याची शतप्रतिशत खात्री आहे. खरं सांगू का. एक अनामिक आनंदही. असुरी आनंद असाही एक शब्द मनात आला. पण तसं सांगणं रास्त नाही वाटत, म्हणून असे संकेतप्रिय शब्द पेरावे लागतात लिहिताना...

हे सगळं प्रवचन काय आहे? नेमकं काय सांगायचंय या माणसाला? असा काहीसा विचार मनात आला असेल. येऊ द्या! चांगली गोष्ट असते, असं काही मनात येणं अन् त्या अनुषंगाने विचार करणं. त्यात प्रमाद तुमचा नाही. परिस्थितीने पेरलेल्या प्राक्तनाचा आहे... परत असंबद्ध वाक्य. साला, काय वैताग आहे नुसता! वाटलं ना असं काहीसं. वाटायलाच हवं. वैताग न यायला आपण काय संत, महात्म्ये, योगी वगैरे आहोत का? नाही ना! मग करा वैताग हवा तेवढा आणि हवा तसा. मीही असाच वैतागलो, म्हणून तर लिहितोय हे.

असो, आता जास्त नाही ओढत. तर त्याचं झालं असं की, आमचा एक मित्र. एक असंच म्हणूयात! त्याला नाव आहे आणि चांगलं भारदस्त वगैरे प्रकारातलं आहे. पण येथे ते काही फारसं महत्त्वाचं नाही. त्याच्या असण्याला अर्थ आहे. नावं वगैरे सगळ्यांना असली तरी नावामुळे असे कोणते तीर आपण मारतो? आपल्या मायबापाची आवड म्हणून ते आयुष्यभर मिरवतो अन् मायबाप वंशाची वेल विस्तारली, या समाधानात त्या नावाला आनंदाचं अभिधान वगैरे मानतात इतकंच. नावात काय आहे, असं शेक्सपिअर का कोणी कोणी म्हटलंय म्हणे! म्हणू द्या कोणालाही. आपलं काय जातं. त्याने नसतं म्हटलं, तर कुणीतरी म्हटलंच असतं की कधीतरी. कदाचित वेगळ्या अर्थाने म्हणाला असता इतकंच. पण मुक्कामाचं ठिकाण एकूण एक तेच. खरंतर मीही असं म्हणालो असतो; पण ते तुम्हांला खरं वाटलं नसतं. म्हणून कोण्यातरी मोठ्या नावाला हे नाही, पण अशी वाक्ये चिटकवून दिली की वजन वगैरे वाढतं.

परत विषयांतर... साला, हा माणूस चाकोऱ्या धरून चालत नसेल का कधी... वाटलं ना असंच काहीसं! कोणी काही म्हणा, ज्यांना नवं काही शोधायचं त्यांनी चाकोऱ्या नाकारायला हव्यात. व्वा, काय वाक्य आहे! नाही, नाही मी नाही म्हणत असं. आपलं आवडलं म्हणून घेतली थोडी थोपटून. लाल वगैरे रंग आवडत असेल, तर त्या शब्दाचा प्रयोग करता येईल तुम्हांला. पण तो केवळ आणि केवळ मनातल्या मनात. त्याला ध्वन्यांकित नाही करायचा. नाहीतर कानाखाली ध्वनी निनादतील. काय सांगता येतं कुणाच्या भावना वगैरे दुखावल्या गेल्यात तर. हल्ली दुखावणं जरा जास्तीच. प्रतिकारशक्तीच कमी होत चालली आहे हो. झाला थोडा इकडचा तिकडचा बदल की, लागलीच शिंका, खोकला सुरु होतो. आपण आपली काळजी घेतलेली बरी. कुण्याही जिवाचा न घडो मत्सर, असं काहीसं आपल्या तुकोबांनी नाही का सांगितलेलं आपल्याला. कागदावर असं काही टोकदार नाही लिहू. संकेत हो सभ्यतेचे, दुसरं काय! सभ्यता, संस्कृती आपण नाही संवर्धित करायची तर कुणी करायची? आपली कर्तव्ये आपणच पार पाडायची. ती काही वस्तू नाही आणली कुठून आयात करून. शतकांचा वारसा असतो हो तो! आपणच त्याची काळजी घ्यावी. आपल्या अवतारकार्याचं एवढं उदात्त प्रयोजन असल्यावर उसन्या गोष्टी कशाला आणायच्या कुठून कुठून.

तर मी काय म्हणत होतो? हे बघा, असं होतं कधी कधी. एकाचवेळी डोक्यात अनेक विषय असले की, काय सांगू आणि काय नको असं होतं. विषय अनेक असण्यात काही वाईट वगैरे नाही; पण ते नीट न सांगता येणं कुठे चांगलं असतं, नाही का? सांगणं, बोलणं, ऐकवणं माणसांची सहजवृत्ती. ऐकणं असेल तर खूप चांगलं. पण हल्ली अशी सहनशील, सात्विक वगैरे विचारांची माणसे सापडणे अवघड होतंय हो! बरं वाटतं आपलं कुणीतरी ऐकतोय हे पाहून. सहज सापडलं तावडीत कुणी ऐकणारं तर सोडू नये, असा काहीसा नवा शिष्टाचार रुजू पाहतोय. याला आधुनिक सभ्यता म्हणा हवं तर. अर्थात, हे आपल्यापुरतं हं. थोडक्यात याचा कोणत्याही जीवित अथवा मृत व्यक्ती, घटना किंवा स्थळांशी संबंध नाही. असल्यास निव्वळ योगायोग समजावा इत्यादी इत्यादी... हं, आता कसं सुरक्षित वगैरे वाटतंय, नाही का? काय असतं, एकदाका काल्पनिक म्हटलं की, आपली देखणी (!) देहाकृती घडवणारी सगळी हाडं एकसंध आणि जागच्याजागी असल्याची खात्री पटते. काय असतं की, साहित्यलेखनाची काही प्रयोजने असतातच ना! त्यात शहाणे करून सोडावे सकळजन, असंही काहीतरी असेलच की! एखादा नवोदित, उदयोन्मुख कवी आपल्या कविता ऐकवण्यासाठी कसा उत्सुक असतो नाही का? किती कौतुक असतं त्याचं त्याला. असा उत्साह असावा सोबत. कुणी ऐकलं अथवा न ऐकलं तरी. सुखदुःखे समे कृत्वा वगैरे म्हटलंय की आपल्या गीतेत. अगदी असं असावं नाही का? स्थितप्रज्ञ का काय म्हणतात ना, अगदी तसंच! अगदी तसं आणि तसंच नसेल होता येत, तर निदान त्यासारखं तरी.

परत चाकोरी सुटली वाटतं. सुटू द्या. येईल, येईल विषय रुळावर. चालत्या पावलांची चाकोरी सुटली तरी ती काही वेगळ्या विश्वात नाही नेत कुणाला. इहतलीच विहार असतो की तिचाही. फक्त एखादं वळण कमी-अधिक किंवा इकडे-तिकडे एवढंच. कोणी म्हणेल, नावासाठीच तर सगळे सायासप्रयास सुरु असतात माणसांचे. असेल असेल तसंही असेल! ज्यांना हवं त्यांना ते करू द्यावं. आपल्यासाठी ते फारसं महत्त्वाचं नाही. आणि सगळ्याच लेखांमध्ये पात्राचं नाव सांगायला हवं असं कुठे आहे? हा कोणीतरी एक तुम्ही अथवा मी, असा कोणी असू शकत नाही का? असायला काय हरकत आहे?

तर त्याचं असं झालं की, माझा हा मित्र खूप चांगला कलाकार. संगीत वगैरे याच्या जगण्यात एकजीव झालेलं. आयुष्याचं अविभाज्य अंग. एकवेळ याचा आत्मा वेगळा करता येईल याच्यापासून; पण याच्या कुडीतून सूर आणि साज निराळे नाही करता येणार. जन्मदत्त देणगी घेऊन येतात काही लोक. कदाचित इहतली आपल्याला अवतार धारण करून काळ व्यतीत करायचा, तर आयुष्याला अर्थ देण्यासाठी काहीतरी साधन हाती असावं, म्हणून हा सुरांचा साज सोबत घेऊन आलेला. नाहीतर आपलं संगीताचं ज्ञान डब्बे वाजवण्यापुरतं. वर्गात एखादं खट्याळ पोरगं काहीतरी आगळीक करतं आणि अनायासे हाती लागतं. त्याला थोपटण्याची संधी सापडते तेवढ्यापुरतं. शेवटी काय असतं की अशा मातीच्या गोळ्यांच्या आयुष्याला आकार देण्याची अन् घडवण्याची नैतिक जबादारी आपल्या शिक्षकी पेशाची प्राथमिकता असते, नाही का? मूल्यवर्धन आणि संस्कृतीसंवर्धन करण्याचं दायित्व व्यवस्थेने आपल्याला आंदण दिलेले असल्याने सुंदर शिल्पे घडवण्यासाठी टाकीचे काही घाव घालावे लागतात ओबडधोबड कातळावर. म्हणून हा दगड... माफ करा. मला पोराला असं म्हणायचं होतं हो! कधीकधी अतिउत्साहात असं भलतं काही लिहलं जातं बघा. निगुतीने धोपटणं, नाहीतर बडवणं एवढ्या परिघात विहार करणारं. फार झालं तर आपण एकजात सगळे बाथरूम सिंगर. पण माझा हा स्नेही काही तरी वेगळं रसायन आहे. हा वर्गात कुणाला बडवतो तेव्हाही सुरात अन् धोपटतो तेव्हापण त्याला साज आणि आवाज असतो.

आता तुम्ही म्हणाल की, मुलांना बडवणं, धोपटणं वगैरे तर्कसंगत नाही अन् कायदेसंमत तर मुळीच नाही. तुम्ही लोक अपराध करतायेत, असं नाही का वाटत? खरंय हो तुमचं म्हणणं, पण कधी कधी नाठाळाच्या माथी सोटा टाकावा लागतो त्याचं काय? अहो, ही पोरं सगळं मानसशास्त्र कोळून प्यायलीयेत. यांच्या समिप येताना सगळी शास्त्रे आपली शस्त्रे म्यान करून येतात. धोपटणं, बडवणं वगैरे शब्दांचा शब्दशः अर्थ नका घेऊ. परिमित प्रताडीत करणे, तेही आंतरिक आस्थेने असा अभिप्रेत असतो हो आम्हां लोकांना! अर्थात, या अनुशासनामागे मुलांनी सत्प्रेरीत विचारांचे अनुसरण अन् सभ्यतेच्या संकेतांचं अनुकरण करावं, हा शुद्ध, सात्विक वगैरे हेतू अनुस्यूत असतो. आमच्यातले काही सन्माननीय अपवाद विलग केले, तर कुठल्याही मास्तराच्या मनात आपल्या आसपास झुळझुळ वाहणाऱ्या चैतन्याच्या प्रवाहांविषयी आपलेपण असते. संस्कारांच्या मातीआड दडलेल्या बियांतून अंकुरित होणाऱ्या कोंबांचे जतन, संवर्धन करताना अथांग ओलावा अन् अफाट आस्था अंतरी नांदती असते, हेही वास्तवच. चला, एवढं स्पष्टीकरण ज्ञात अज्ञात स्त्रोतांच्या रोषापासून मुक्तीसाठी पर्याप्त आहे, नाही का?

असो, खूप स्तुतिसुमने उधळली. असं लिहणं कृत्रिम वाटतं. म्हणून मोह टाळून आवरतं घेतो. केवढा त्याग केला या बाबाने, असं वाटलं असेल तुम्हांला नाही का? वाटू द्या. मनातल्या भावना जिवंत असल्याचं लक्षण असतं ते. हां एक गोष्ट अधोरेखित करायला लागेल याच्याबाबत, नियतीने आपल्या पदरी टाकलेल्या दैवी देणगीचा कुठलाही माज नसलेला हा जीव. पाय सतत जमिनीच्या सानिध्यात. नव्हे मातीशी याच्या जीवनमुळांनी सख्य साधलेलं. त्यांच्याशी एकजीव झालेला. माणूस म्हणून असलेच काही दोष, तर तेही प्रजातीच्या उत्क्रांतीक्रमाने सोबत दिले म्हणून घेऊन आलेला.

श्वासाची स्पंदने सोबत घेऊन आलेला प्रत्येक जीव आपल्यापुरता विचार करतो वगैरे म्हणतात. पण माणूस स्वार्थाला परमार्थाच्या रुपेरी किनारीने मंडित करतो, हाही इतिहास आहेच. याची किनार इतरांपेक्षा थोड्या कमी रुंदीची, एवढाच काय तो बारीकसा फरक. स्वार्थाच्या कर्दमात राहूनही मनाचं उमदेपण अबाधित राखलेला. केवळ संगीत आणि संगीत एवढंच याच्या जगण्याचं वर्तुळ. त्याच्या प्रगतीचा परीघ ताल, सुरांभोवती प्रदक्षिणा करणारा. विचारांचा विस्तार ओंजळभर वाटत असला तरी त्याच्या विश्वापुरता तो कुबेर. बाजारात बऱ्याचदा कुठलेतरी सेल लागलेले असतात. अमकी वस्तू घेतली तर तमकी वस्तू मोफत. कदाचित नियंत्याच्या दरबारात याच्या आगमनसमयी सेल लागलेला असावा. येताना संगीतसोबत दोनतीन गोष्टी घेऊन आलेला. शब्दांची बऱ्यापैकी जाण असलेला आणि त्यांचा समयोचित उपयोगही करता येणारा. शब्दांच्या जंजाळात कोणाला केव्हा घेईल, सांगणे मुश्कील. भाषा वगैरे अध्यापनाचा आणि अध्ययनाचा परगणा असणाऱ्यांनाही घोळवण्यात माहिर. कोणाला कधी आणि कसा गुंडाळेल सांगणं अवघड. याने टाकलेल्या शब्दांच्या जाळ्यात मी सहसा सापडत नाही, पण हा कधी हाती लागतो आणि शिकार करतो याची संधी सतत शोधणारा.

अर्थात, त्याच्या अशा असण्यात एक स्वाभाविकपण सामावलेलं. कळीचं फूल व्हावं इतकं सहज अन् सूर्याने डोंगराआडून डोकावून हलक्या पावलांनी क्षितिजाच्या कमानीवर विराजमान व्हावं इतकं स्वाभाविक. एखाद्याला ठरवून शब्दांशी सख्य साधता येईलही. पण काही गोष्टी उपजत असतात की काय कोण जाणे. कदाचित हाही त्याच जातकुळीचा असावा. शब्दांच्या राशीतून ओंजळी भरून उधळण्यात कोणतीही कसर राहू न देणारा. बोलताना अर्थाशी कोणतीही झटापट नाही की, ओढूनताणून आणलेले अभिनिवेश. सहजपणाचे साज लेवून आलेले शब्द एखाद्या लावण्यखणीने परिधान केलेल्या अलंकारांसारखे. देखणेपणाला सुंदरतेचा साज चढवणारे. वैखरीच्या वाटेने वळणारी याची पावले आनंदाचं अभिधान म्हटलं तर वावगं ठरू नये, अतिशयोक्त वाटत असलं तरी. सवड मिळाली की, याचं शब्दांसोबत मुक्त विहार करणं सुरु. शाब्दिक कोट्या याच्याकडे कोटीच्या संख्येत असाव्यात. कोणत्या शब्दाचा संबंध कशाशी जोडेल, हे त्याचं त्यालाही सांगता येणं अवघड. सोबत तेवढाच हजरजबाबी. आमच्यासोबत असणारे काही सहकारी याने ठरवून निवडलेले बकरे. दिसले की हलाल करण्यात याला कोण आनंद. अर्थात, त्यांनाही यात काही वावगं नाही वाटत. घटकाभर विरंगुळा म्हणून याने प्रयोग केलेल्या प्रत्येक शब्दकृतींना अन् अर्थ चमत्कृतींना सहर्ष अंत:करणाने हेही झेलतात. कधी एखाद्याच्या बोलण्याची टर उडवेल, कधी कुणाच्या भाषेचा लहेजा साभिनय सांगेल, तर कधी लेखनशैलीची नक्कल करेल याचा अंदाज बांधणे अवघड. एकवेळ हवामानाचे अंदाज अचूक ठरतील; पण याच्या अंतरी अधिवास करून असलेल्या आभाळाचा अदमास लावणे जवळपास अशक्य.  

शब्दांचा संसार सोबत घेऊन संवाद साधणारे अनेक; पण अंतरी उदित होणाऱ्या भावनांना नजाकतभरल्या शब्दसंभाराने सजवणारे संख्येने किती असतात? शब्दांची अस्त्रे शस्त्रे दिमतीला घेऊन जगण्याचं शास्त्र समृद्ध करणारे म्हणूनच कुतुहलाचे विषय होतात. मनी उमटणाऱ्या भावनांची स्पंदने अनवरत निनादत ठेवता येतात, त्यांना शब्दांशी असणाऱ्या स्नेहाच्या परिभाषा नाही शोधाव्या लागत.

शब्दसंगतीची महती माणसाला काही नवी नाही. संत ज्ञानेश्वरांना अमृतातही पैजा जिंकणाऱ्या अभिव्यक्तीवर आस्थेवाईक आत्मविश्वास होताच ना. शब्दांच्या सामर्थ्याची प्रचीती असल्यामुळेच तुकाराम महाराजांना ‘आम्हा घरी धन...’ म्हणून सांगावंसं वाटलं असेल का? कारणे काही असोत. त्यांना शब्दांचं सामर्थ्य अवगत होतं, म्हणूनच निर्धारपूर्वक शब्दांची अस्त्रे-शस्त्रे आपलीशी केली.

भाषा भावनांच्या प्रतलावरून प्रवास करीत असते. तिच्या जडणघडणीचा प्रवास शतकांच्या प्रयत्नांचा परिपाक असतो. ओंजळभर कालावधीत घडलेला चमत्कार नसतो तो. भाषेचा विस्तार अनुभूतीच्या प्रतलावरून पुढे पळताना गवसलेलं अर्थपूर्ण असं काही असतं. इहतली अधिवास करणारे इतर जीवही संवाद करतात, नाही असे नाही. त्यांच्या अभिव्यक्तीला काही अंगभूत मर्यादा असतात. पण आपल्या पुढयात पेरून ठेवलेल्या मर्यादांना सामर्थ्य बनवून माणसांनी आदानप्रदानाला अभिव्यक्तीचं क्षितिज दिलं. म्हणूनच भाषा केवळ संवादाचे साधन न राहता संप्रेषणाच्या सेतू झाल्या.

माणसांना शब्द कसे आणि केव्हा गवसले असतील? ते आणि तसेच का तयार झाले असतील? उच्चारलेल्या ध्वनींना आशयघन अर्थ कसे मिळाले असतील? वगैरे वगैरे अनेक प्रश्न आपल्या आसपास नांदते आहेत. काहींची उत्तरे सहज गवसतात. काही हाती येतायेता निसटतात. काही सहजी हाती लागत नसतात. त्यासाठी काळाच्या कुशीत विसावलेल्या खुणांचे उत्खनन करावे लागते. भाषा आणि अभिव्यक्ती अन् तिच्याभोवती विहार करणारे प्रश्न तसेही जटिलच. अभ्यासक, संशोधक, भाषाशास्त्रज्ञ वगैरे मंडळींना वगळलं तर सामान्यांच्या गावी त्यांचा मुक्काम सहसा नसतो. शब्दांना घेऊन भावनांच्या विश्वात विहार करता येणं एवढीच परिमित अपेक्षा असते त्यांची.

शब्दांचा परगण्यात लीलया विहार करणाऱ्याचा शब्दप्रभू म्हणून कुणीतरी कुतूहलमिश्रित भावनेतून उल्लेख करतो. तो करू नये असे नाही. पण त्यात वास्तवाचे भान असण्यापेक्षा संतुष्ट करण्याचाच भाग अधिक असतो, कौतुकाची स्तोत्रे सुरात गायलेली असतात, असं म्हटलं तर अतिशयोक्त ठरू नये. संवाद माणसांची सार्वकालिक आवश्यकता आहे. तो सुखावह, सहज करण्याचं साधन भाषा आहे. मनात उदित होणाऱ्या विचारांना मुखरित करण्याचं ती माध्यम असल्याचं कोणालाही नाकारता नाही येत. शब्दांचा प्रयोग करण्याची पद्धत प्रत्येकाची वेगळी आणि प्रत्येकासाठी निराळी असण्यात नवलाई नाही. शब्दांसोबतचे असणारं सख्य, अक्षरांशी असणारा स्नेह, संभाषणाचा हात धरून येणारा संवाद वगैरे अनेक गोष्टी त्याच्या या कृतीत अनुस्यूत असतात. चिमूटभर वास्तव अन् ओंजळभर अंदाजावरून एखाद्याला शब्दप्रभू वगैरे म्हणणं थोडं अधिक वाटतं, नाही का? अर्थात, हे कुणाला वास्तव अवास्तव वगैरे वाटत असलं तरी एक सत्य विचारांच्या तळाशी निवांतपणे पहुडलेलं असतं ते म्हणजे, शब्दच आपले प्रभू असल्याचं सविनय मान्य करणारे खऱ्या अर्थाने शब्दांचे सवंगडी असतात. नाही का?

परिभाषा

By // 2 comments:
काही माणसे जन्माने मोठी असतात. काहींवर मोठेपण लादले जाते. पण काही माणसे असेही असतात ज्यांच्या असण्याने मोठेपणाला नवी उंची मिळते. समाजात वर्तताना सामान्यांच्या जगण्याला नवे आयाम देणे, हेच आपलं जीवितकार्य मानणारी माणसे समाजासाठी आस्थेचं लेणं असतात. भरकटलेल्या गलबतांना किनारा सापडावा म्हणून दीपस्तंभ बनून कार्य करणाऱ्यांची जातकुळीच वेगळी असते. परिस्थितीपरिवर्तनाची मशाल हाती घेऊन, वंचितांच्या वेदनांना समजून घेत; अनवरत संघर्ष करीत असतात ते परंपरागत मिरासदारी या संज्ञेला अपवाद असतात. सर्वसामान्य घरातला कोणी एखादा स्वकर्तृत्त्वाने सेवापरायणतेची शिखरे निर्माण करू शकतो. शोधलंच तर अशी अनेक माणसे आसपास नजरेस येतील. पण त्यासाठी पाहणं नाही, शोधणं घडावं लागतं. प्रतिकूल प्राक्तन घेऊन नांदणाऱ्यांच्या प्रांगणी प्रसन्नतेचा परिमल पसरत राहावा म्हणून प्रयत्नरत राहताना फकिरीही प्रमुदित अंतःकरणाने स्वीकारणारे कशाचीही फिकीर करत नाही, तेव्हा कुबेर शब्दाचा खरा अर्थ आकळतो.
 
परंपरांच्या चौकटी मोडीत काढून परिघाबाहेर पाऊल टाकल्याशिवाय वेगळे साहस सहसा घडत नाही. मनात ध्येयवेडी स्वप्ने उदित झाल्याशिवाय आकांक्षांची क्षितिजे खुणावत नाहीत. क्षितिजांच्या कमानी काळजात कोरल्याशिवाय नवे परगणेही हाती लागत नसतात. ज्याला परंपरांचा पायबंद पडला, त्याला नवे रस्ते कसे निर्माण करता येतील? परिस्थितीला व्यवस्थेच्या वर्तुळातून शोधून वेगळं केल्याशिवाय विचारांची डूब कळत नसते. पद, पैसा, प्रतिष्ठा मिळाली म्हणून कोणी लागलीच असामान्य नाही होत. आसपास झगमग दिसत असलीच तर तो तात्पुरता प्रकाश असतो. परिस्थितीचा अक्ष बदलला की, उजेडाचे अर्थ बदलतात. अंधाराची सोबत घडताना कवडशांच्या परिभाषा आकळू लागतात अन् आयुष्याचे अर्थ समजायला लागतात. मोठेपण मिरवण्यात नसतं, तर इतरांना मोठं करण्यात असतं. हीच खरी दौलत असते. सार्वजनिक जीवनात तत्त्वांसाठी आग्रही असणारे; पण वैयक्तिक जीवनात निराग्रही असणारे उमद्या मनाचे धनी म्हणूनच सगळ्यांना आपले वाटत असावेत. सेवा माणसांच्या संस्कारीत आयुष्याचे अविभाज्य अंग आहे याबाबत संदेह नसला की मूल्यांच्या व्याख्या देखण्या होतात.

परिस्थितीच्या रखरखत्या उन्हात सापडलेल्यांसाठी आल्हाददायक सावली माथ्यावर धरणारं डेरेदार झाड होता नाही आलं, तर एखादं झुडूप तरी बनता यावं. अभावग्रस्तांच्या आयुष्याचे काठ भरजरी विणता नाही आले, तरी किमान प्रभावाची किनार रेखता यावी. वंचित, उपेक्षितांचे कैवारी म्हणून बिरूद धारण करणे सुलभ आहे; पण हे असिधाराव्रत निष्ठेने सांभाळणे सहज नसते. परिस्थिती परिवर्तनाचे प्रयोग केल्याशिवाय बदलांना चेहरा गवसत नाही. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे म्हणूनच आसपास असायला लागतात. ज्यांच्या जगण्याचं प्रत्येक चरण सत्प्रेरीत प्रेरणांच्या पाऊलखुणांचा मागोवा घेत घडणारा प्रवास असतो, त्यांना समाजासाठी केलेल्या सेवेचं कौतुक अन् केलेल्या कार्याचं नवल नसतं. कारण, त्यांचं जगणं हीच नवलगाथा असते. 
••

आत्मनिष्ठ जाणिवांचे किनारे धरून वाहणारी कविता.

By // No comments:
संवेदनशील मनाला विचार करायला उद्युक्त करते ती कविता, असं म्हटलं तर कोणतीही कविता आनंदाचं अभिधान असते, तशी अनुभवाचं अधिष्ठानही असते. तिच्यात भावनांची स्पंदने अखंड निनादत राहतात. ती सौंदर्याचा वेध घेत असते. समस्यांवर बोलत असते. वैगुण्यांना अधोरेखित करीत असते. सामाजिक दूरिते पाहून विचलित होत असते. तिचं आकाश मर्यादांच्या परिघात बंदिस्त नसतं. म्हणूनच तिच्यातून व्यक्त होणाऱ्या अनुभवांना मर्यादांच्या चौकटी नसतात. कविता जेव्हा जगणं होते, तेव्हा ती जीवनाविषयी बोलत असते. कविता भावनांचा कल्लोळ असते. भावनांना मुखरित करण्याचं माध्यम असतं. भावोत्कट उद्गार असते. उत्कट अभिव्यक्तीचा हात धरून आलेल्या बाळकृष्ण सोनवणेंच्या कविता अनोखेपण सोबत घेऊन प्रवास करीत राहते, जाणिवांचे किनारे धरून वाहत राहते अन् संवेदनांच्या परिघात नांदते.

या आधी प्रकाशित झालेल्या ‘स्त्री सुक्ताच्या कविता’ (२००७), ‘उजेड गाभाऱ्यातला’ (२०१५) या संग्रहातून बाळकृष्ण सोनवणे वाचकांना अवगत आहेत. काळाची मनोगते घेऊन लेखांकित होणाऱ्या त्यांच्या कवितेला स्वतंत्र चेहरा लाभला आहे. काळाचा प्रभाव झेलून ती आपणच आपल्याला शोधत राहते. सोयीसाठी या कवितांना कोणत्यातरी निर्धारित परिभाषेत अधोरेखित करता येईलही, पण तिचं वेगळं असणं तिच्यापुरती तिची व्याख्या निर्धारित करते. कवीची स्वतंत्र अभिव्यक्ती लेखनाला नवे आयाम प्रदान करते. काळाची सूत्रे सोबत घेऊन निघताना अभिव्यक्तीची प्रयोजने ही कविता शोधत राहते.   
  
कविता प्रकारची व्याख्या काही असू द्या. अंतरी निनादणाऱ्या स्पंदनांची सोबत करीत निघालेली कविता परिभाषेच्या कुंपणात सहसा बंदिस्त नाही करता येत. कविता नुसती कविता असणं पुरेसं असतं का? खरंतर नाहीच. ती सत्यान्वेशी असावीच असावी; पण तिला साक्षात्काराच्या पातळीवर विहरता यायला हवं. अर्थात, आपल्याकडे असणाऱ्या अनुभवांच्या विश्वात नेमकं काय सामावलं आहे, त्यात तिचं असणं असतं. कितीतरी गोष्टी आसपास नांदत्या असतात. काही सहजपणे सामावून जातात जगण्यात. काही अगत्याने सांभाळतो, कारणासह अथवा कारणाशिवाय. जतन करीत राहतो काही आपलं म्हणून, काही निसटते तसेच. ओंजळीतून पाण्याचे थेंब लीलया ओघळून जावे तसे. कवी म्हणतो,
किती जिव्हाळ्याचे असतात
आपले लोभस मिथ्याभास
प्रदीर्घ प्रवासात आयुष्याच्या

अंतर्यामी अधिवास करून असणारी आस एक अस्वस्थ तगमग आयुष्यात उभी करते. ती जगण्याला अर्थ देणारी वाट होते. आठवणींच्या अंधारात विसावलेला भूतकाळ अन् अस्वस्थ वर्तमानाच्या वर्तुळात वेढलेले आयुष्य हरवलेल्या क्षितिजांचा वेध घ्यायला प्रेरित करते. भविष्याच्या पटलावर दिसणारे आस्थेचे कवडसे वेचायची उमेद जागती ठेवते. व्यवस्थेच्या वर्तुळात वर्तताना घडणारी वंचना, आयुष्याच्या चौकटींना संकुचित करणारी विषमता, आकांक्षांचे परीघ शोधतांना प्रत्ययास येणारा अपेक्षाभंग, पावलागणिक गडद होत जाणारी जीवनाची दाहकता, विचारात विसावलेली दुरिते, जगण्याची गणिते अन् आयुष्याची सूत्रे ही कविता शोधू पाहते. आस्थेचे अनुबंध मनावर कोरून आयुष्याला भिडू पाहते. कवी म्हणतो,
चेतव तुझ्या उजेडाची वात
मातीत दरवळतील
गंधभारले श्वास
मार्दव अस्तित्वाने
जुन्या दुःखाचे दिवे
पाऊस पंखांचा
वारा श्वासाश्वासागणिक
अंगागावर
गोंदवून घेईन
मी

काळाचा हात धरून आलेल्या प्रश्नांना भिडणारे साहित्य वाचकाला आपले वाटत असते. अनुभवांचे संचित हाती देऊन काळ पुढे निघतो. वळताना मागे काही प्रश्न ठेऊन जातो. काळाने समाजजीवनावर ओढलेल्या ओरखड्यांचा शोध साहित्यिक घेत असतो. परिस्थितीने पुढ्यात मांडलेल्या गुंत्याची उकल करू पाहत असतो. समूहाची विखंडीत स्वप्ने अधोरेखित करणारी साहित्यकृती व्यवस्थेने नाकारलेल्या उत्तरांचा शोध घेत असते. काळाचे किनारे धरून ती पुढे जात असते. अंतर्यामी अधिवास करणाऱ्या अस्वस्थपणाला घेऊन ही कविता विहार करीत राहते. बदलता आसपास, मूल्यांचा अवनतीकडे होणारा प्रवास समजून घेण्याचा प्रयत्न करते. स्वतःला मर्यादांच्या कुंपणात बंदिस्त न करता, आपला मार्ग निवडून आसपास घडणाऱ्या घटितांचे चिंतन करत चालत राहते. कवी म्हणतो,
परिघाबाहेरच्या अंधाराला
घातला नाही वळसा
त्याच्या जखमांनी होऊन विद्ध
चेतवले रान
कवितेतून माझ्या

कवीच्या विचारांत समतेची, समन्वयाची  स्वप्ने सजलेली आहेत. स्वातंत्र्याचे अर्थ त्यांना अवगत आहेत अन् त्याचं मोलही ठाऊक आहे. स्वप्न आणि साध्यापर्यंतच्या प्रवासात अनेक व्यवधाने असल्याचे सजग भानही त्यांना आहे. ते म्हणतात,
गदगदून मनाच्या फांदीवर
औपचारिक विवशता
फेकून देत वाऱ्यावर
ठेवतो डोळे उघडे
माझ्या स्वप्नांना
फुटतात धीराचे अंकुर 

संवेदनांच्या प्रतलावरून प्रवाहित होताना घडणारा सर्जनाचा प्रवास प्रारंभ असतो नव्याचा. आत्मशोधाच्या वाटेने शब्दांशी सख्य साधत घडणारी भटकंती असते. कविता त्या वाटेवरचं माध्यम होत असते. आसपास घडणाऱ्या घटनांचे पडसाद निर्मितीचं प्रयोजन असतं. त्यात अनेक स्तर सामावलेले असतात. कविता वैयक्तिक असते, तेवढीच सार्वजनिक. पण त्यासाठी जाणिवांचं भान असायला लागतं. जगण्यावर आघात करणाऱ्या, अस्तित्वाला आव्हान देणाऱ्या प्रश्नांवर कवीने बोलत राहायला हवं अन् प्रश्नांना कवितेने मांडत राहायला हवं. म्हणून कवी म्हणतात,
पाहवत नाही
कुठं दूर पांगत निघून जात आहेत
या पांगळ्या होत जाणाऱ्या
कातर कातर
निराधार मना माणसांच्या
सुरकुतल्या सावल्या
ज्यांच्या जगण्यावर तरारत आहेत
वेदना आणि वंचनेचे निखारे
   
काळाने कोरलेल्या प्रश्नांची जाणीव या कवितात असली, तरी तिला अनेक पदर आहेत. ते केवळ वैयक्तिक नाहीत. संवेदनांना वेदनांचे अर्थ कळले की, त्यांना वैश्विक परिमाण प्राप्त होत असतं. आयुष्यावर अनेक अंगांनी आघात होत असतात. ओंजळभर अस्तित्वालाच ते आव्हान असतं. त्याचे पेच असतात. ते पकडता आले की, स्वप्नांचे प्रदेश अन् वास्तवातल्या जगाची अंतरे आकळत जातात. कोलाहलात हरवलेल्या आवाजांना अर्थ असल्याची जाणीव होऊन शब्दांना अनुभूतीचे आयाम लाभतात. कवी अनुभूतीच्या प्रतलावरून प्रवास करताना कवडसे वेचून आणण्याची नितळ स्वप्ने पाहताना म्हणतो,
मी पहातोय
स्वप्न अम्लान
लावतो दिवा ज्याला येत नाही
काजळी तेजाळताना
श्वासतो तुला
येवून आश्रयाला

बाळकृष्ण सोनवणेंची कविता माणसांभोवती फिरते. जगण्यावर, वागण्यावर, आचार-विचारांवर बोलते, तशी वैगुण्यांवरही बोट ठेवते. जगण्यातल्या समस्यांना अधोरेखित करते. माणूस म्हणून माणसांच्या आशा-निराशांच्या विश्वात विहार करते. इहतली लाभणाऱ्या सुखांच्या केंद्रस्थानी माणूस आहे, नव्हे तो असावाच म्हणून आग्रही होते. आश्वस्त भाव जागा ठेवते. जीवनाची अनेक रुपे समर्थपणे मांडते. आसपासच्या अनुभवांना वेचत, वेदनांना वाचत अन् संवेदनांना अधोरेखित करत भावनांना दिलेलं शब्दांचं कोंदण त्यांच्या कवितेतील आशयाला प्रभावी आणि प्रवाही बनवते. ती मनाचा तळ शोधू पाहते.
कोसळकोसळ नुसता
कोसळत असतो पाऊस धुवाधार
संवेदनाविहीन
जाणीव एकच
दिवसा उजेडी अंधारलेले सारे

दु:ख, दैन्य, वंचना, उपेक्षा, समस्यांना मुखरित करण्याचा प्रयत्न संवेदनशील साहित्यिक करत असतो. जगण्यासाठी करावा लागणारा संघर्ष माणसांचे अटळ भागधेय असतं. कवीचं जगणं याला अपवाद असेल अथवा नसेल. कदाचित आसपासच्या सजग आकलनातून तसे लिहिता येईलही, पण कसदार कविता अपवादाच्या व्याख्येत नाही बसवता येत. काळोखाच्या कातळावर काव्यतीर्थे कोरण्याची कवीच्या अंतर्यामी असणारी आस साक्षात्कार बनून प्रकटते. प्रश्नांची दाहकता दृगोचर होत जाऊन संवेदनांना ओलावा लाभतो. संवेदनांचे किनारे धरून सरकणारे शब्द अंतरी अधिवास करून असणाऱ्या ओलाव्याला शोधत राहतात. वैचारिक स्थित्यंतर ही कविता घडवू पाहते. प्राप्त परिस्थितीवर भाष्य करते.
मी सहन करतोय
जगण्यातली दाहकता
जी खच्चून भरलीय
सुपीक भोवतालात माझ्या

काळ विचारांचं केंद्र असतं. विचारांचं नातं संवेदनांशी असतं अन् संवेदनांची सोयरिक सर्जनाशी. विचार परिवर्तनीय असतात. त्याचे पडसाद जगण्यात जाणवतात. साहित्य त्यावर भाष्य करीत असते. असण्या-नसण्याचे प्रश्न गुंता घेवून येतात. संवेदनांचा धागा पकडता आला की, अभिव्यक्तीला नवे आयाम लाभतात. जगण्याच्या प्रेरणा सर्जनाला आकांक्षांचं आभाळ आंदण देतात. आत्मशोधाच्या वाटेने वळती झालेली पाऊले भावनांच्या प्रदेशांपर्यंत पोहचली की, जगण्यापासून कविता दुरावत नाही. वेदनाच जगण्याचे ग्रंथ झाल्या की, शब्दांना परिभाषा शिकवायची आवश्यकता नसते. लिहित्या हातांना भावनांचा तळ गाठता आला की, तो केवळ अनुभव नाही राहत. सहजाविष्काराची विलक्षण अनुभूती घेऊन प्रकटणारी बाळकृष्ण सोनवणेंची कविता तरी याला कशी अपवाद असेल?
••

संयम

By // 2 comments:
कोण कुठल्या कारणांनी ओळखला जावा याची काही सुनिश्चित परिमाणे नसतात. असली तरी ती पर्याप्त असतीलच असं नाही. सगळ्याच गोष्टीना आकलनाच्या कुंपणात सीमित नाही करता येत. एखाद्याचं असं अथवा तसं असणं-नसणं त्या त्या वेळेचा म्हणा किंवा परिस्थितीचा परिपाक असतो. जगण्याशी निगडित बऱ्याच गोष्टींवर या ना त्या कारणाने प्रासंगिकतेची पुटे चढलेली असतात. थोडक्यात, शितावरून भाताची परीक्षा सर्ववेळी करता येतेच असं नाही. कोणी काळाच्या कातळावर कोरलेल्या कर्तृत्त्वाने ओळखला जातो, कुणी केलेल्या विधायक कामांनी, कुणी अंगीकारलेल्या भूमिकांनी, तर कुणी विसंगत वर्तनाने, कुणी आणखी कशाने. पण कुणी चहा पिण्यासाठी माहिर असल्याचे म्हटलं तर... मनात विचार येईल, काहीतरीच काय हे! असं काही असतं का कुठे? असू शकतं! त्यात अशक्य, असंभव असण्यासारखं काही आहे असे नाही.

व्यवहार सुव्यवस्थितपणे पार पाडता यावेत म्हणून व्यवस्थेने काही नियम ललाटी कोरून घेतलेले असतात. असं असलं तरी व्यवस्थानिर्मित वर्तुळात अपवादही नांदते असतात. काही सत्ये चिमूटभर असली तरी सार्वकालिक असतात हेच खरं. नियम आणि अपवादही त्याच परिघातले प्रवासी. प्रघातनीतीच्या चौकटी नाकारणारं असलंच कुणी, तर त्याला साच्यात सामावून घेण्याचे प्रयास होतच असतात. अपवादांना व्यवस्थेच्या मापात बसवण्याचा प्रयोग होतच असतो. एखाद्या गोष्टीबाबत परिमित प्रमाणापलीकडे एखाद्याचा प्रवास होत असेल तर व्यसन वगैरे म्हणेल कोणी. तसं म्हटलं म्हणून काही व्यसनाधीनतेची मोहर जगण्यावर अंकित नाही होत अन् कुणी समजत असेल तसं तर त्यात आक्षेप घेण्यासाठी फार मोठे कारण आहे असंही नाही आणि यात कुणाचा अधिक्षेप वगैरे होतो असंसुद्धा नाही. आम्ही काही सहकारी नेमक्या अशाच वर्गवारीत सामावलेलो. आमच्या टोळक्यातील पाचसहा लोकांना चहा पिण्यासाठी निमित्त हवं असतंच असं नाही. त्यासाठी कोणतेही कवडीभर कारण पुरेसे असते.

चहाची चाहत असणाऱ्या आम्हां लोकांचा फड शाळा सुटल्यावर आजही नेहमीच्या ठिकाणी जमलेला. हे रोजचंच असल्याने त्यात नावीन्यापेक्षा सवयीचाच भाग अधिक. चहाचे घोट घेताना दोनचार विषय चघळायला मिळतात एवढेच काय ते अप्रूप. अर्थात, विषयही असून असून काय असणार आहेत. प्रासंगिकतेच्या पायऱ्या धरून प्रवास करणारे कोणतेही, काहीही. अगदी सुतावरून स्वर्गावर स्वारी करणारे. कधी पराचा कावळा करणारेही. हेच आणि असेच सूर चर्चेत सजायला हवेत असं कुणाचंही म्हणणं नसतं. रवंथ करण्यासाठी गवसलेली कोणतीही घटना, प्रसंग येथे परिमित कधीच नसतात. पुराणाएवढे पसरट व्हायला एखादा धागा हाती लागणेही पुरेसं असतं. मर्यादांच्या चौकटी असणारे, बंधनांची कुंपणे नाकारणारे, सीमांकित परीघ सहर्ष स्वीकारणारे वगैरे वगैरे सगळेच प्रकार येथे गुण्यागोविंदाने नांदतात. यातले बरेच विषय सवयीच्या वाटांनी चालत आलेले. ज्याच्या चर्वणामुळे पीठ पदरी पडण्याची अन् काही घडण्याची सुतराम शक्यता नाही. सरळ सांगायचे तर येथे गोळा होणारे सगळेच निरुपद्रवी प्राणी. वाद झडतात. विरोधही असतात. खंडन असतं अन् मंडनही. मंथन असतं तसा माजही असतो. सगळं काही असलं, तरी ते आवेश तेवढ्यापुरते. शब्दशः चहाच्या पेल्यातली वादळे असतात ती. 

येथल्या विषयात तर्कसंगती, अर्थसंगती असण्यापेक्षा विसंगतीच अधिक. सगळ्या तर्कांना फाट्यावर मारून आपल्या मतांचे तारे तोडणारे. येथे जमणारे सगळेच आपापल्या पुरते व्यक्ती कमी आणि वल्लीच जास्त. केवळ घटकाभर विरंगुळ्याशिवाय येथे काहीही वेगळं घडत नाही. आणि कुणी शोधलं तरी सापडणार नाही. दिवसभर घड्याळाच्या काट्यांसोबत क्षणक्षणाने सरकत मावळतीच्या संधीप्रकाशात सुटकेचे श्वास शोधणाऱ्यांची ही मांदियाळी. येथे एकत्र येणारे जीव परतीच्या पावलांनी पायवाट धरून निघालेल्या सूर्याच्या साक्षीने दिवसभराच्या कटकटीतून मुक्ती मिळाल्याचा आनंद साजरा करतात असं म्हणणं अतिशयोक्त वाटत असलं, तरी वावगं नाही होणार. व्यवस्थेच्या चौकटींनी निर्धारित केलेल्या चाकोऱ्यांना जगण्याचे प्रमाण मानणारे हे जीव. जगाची प्रमाणवेळ काही असली, तरी यांच्या दृष्टीने सायंकाळी मिळणारा वेळच जगण्याची खरी प्रमाणवेळ समजणारे.
 
असेच कोणत्यातरी विषयावर टोकाचे विचार मांडून आजही नेहमीप्रमाणे वादविवाद सुरु होता. जमलेले सगळेच आपापल्या मतांचे टॅग लावत होते. चर्चेला सूर सापडत असतांना संज्या नेहमीप्रमाणे मध्येच कडमडला. जगाच्या जगण्याच्या सवयी बदलतील, नको असतील त्या सुटतील; पण हा काही आपल्या सवयीं सोडायला तयार नाही. म्हणतात ना, ‘जित्याची खोड...’ याची जातकुळी याच प्रकारची. म्हणाला, "काही माणसे जन्माला येताना फक्त डोकं घेऊन येतात अन् बुद्धी नावाची गोष्ट होते तेथेच विसरून आलेले असतात का रे?" 

याच्या सवयीशी सगळेच अवगत असल्याने त्याचं सांगणं कोणी फारसं मनावर न घेता आपापसातलं बोलणं क्षणभर थांबवलं अन् पुढे काय बोलतो या उत्सुकतेत त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहू लागले. पण त्याचं आजचं बोलणं नेहमीच्या धाटणीतलं नव्हतं. रोखठोखपणापासून अंतरावर असणारा हा निरुपद्रवी जीव. फटकळपणा दिमतीला घेऊन जगणारा असता, कोणाचा विधिनिषेध न ठेवणारा असता किंवा असं काहीसं असतं तर एकवेळ समजून घेता आलंही असतं. मान्यही केलं असतं. याच्या साधेपणाने वागण्याच्या पद्धतीत टोकाची विधाने कधी सामावली नाहीत. कधी कुणाला दुखावण्याचा विचार चुकूनही याच्या मनी वसतीला आला नाही. तो आज असं काही सांगतोय म्हणजे नक्कीच काही खास घडलं असावं. 

असो, असतो एकेकाचा स्वभाव. कोणी त्याला दोष म्हटलं अथवा गुण, त्यानी कुणाच्या असण्यानसण्यात फारसा फरक पडत नाही. ऐकणाऱ्याने त्याच्या वकुबाने अर्थ शोधावा अन् विचार करणाऱ्याने आपल्या क्षमतांना स्मरून अन्वयार्थ लावावा. खरंतर कोणाला बरं वाटावं म्हणून कोणी बोलू नये अन् तुम्हांला जगाची पर्वा असेलतर बोलण्याच्या भानगडीत पडूच नये. स्वतःला काही मत असतं अन् ते मांडण्यासाठी असतं, हे माहीत असणारी माणसे इतरांच्या मतांची कदर करतील; पण स्वतःच्या अस्मितेचा अधिक्षेप कसा सहन करतील?
 
अर्थात फटकळ, परखड, स्पष्टवक्तेपणा वगैरे सगळे दुर्गुण घेऊन वर्तणारा म्हणून मित्र परिवारात माझं असणं आणि वावरणं सगळ्यांना एव्हाना सवयीचं झालेलं. असं असूनही मला झेलणारे हे एकतर महाम्याच्या महतीची माहिती करून घेत असावेत किंवा याच्या बडबडमुळे होतंय मनोरंजन घटका दोन घटका तर घ्या करून, असं काहीसं समजणारे असावेत. किंवा एखाद्याच्या स्वभावाने आणि बोलण्याने जग बदललं असतं, तर कशाला एवढे सायास करायला लागले असते, असं काहीसं गृहीत धरून असतील. बोलण्याबाबतीत कोणताही प्रवाद नसणारा हा माणूस कधी टोकाची मते मांडत नाही. विचारांना टोक काढायला लागणारं याच्याकडचं शार्पनर कधीचं बोथट झालेले. की करून घेतलेलं, काही म्हटलं तरी अर्थ एकूण एकच. वाद, वितंडवादापासून कोसो दूर राहणारा. झालाच थोडा स्वर चढा तर बोलण्यात जेवढे शब्द वापरले नसतील तेवढ्यावेळा स्वतःला कोसणारा. कोणाला कोलावून लावण्याची कला प्रयत्न करूनही अवगत नसलेला. 

खरंतर त्याच्याकडून येणारं हे वाक्य ऐकून थोडा संभ्रमात पडलो. अर्थाचा अन्वय एवढ्या विधानावरून काही कळत नव्हता. बरं बोलणारा कुणी अनोळखी असता, तर एकवेळ समजून घेता आलं असतं. तो काही तसा नव्हता. पण त्याचं असंबद्ध सुरात सजवलेलं हे गाणं समजून घेणं मात्र अपरिचित होतं. कदाचित कोणत्या त्राग्यातून बोलला असेलही. कशाचा कशाला मेळ लागत नव्हता. विधानांचा आणि आशयाचा अर्थ आपापसात जुळत नव्हता. सगळंच अनाकलनीय असल्याने म्हणालो, "बाबारे, लोकांना कळेल अशा भाषेत बोलावं. आपण बोलतो ते इतरांना समजावं म्हणूनच ना! मग ही कोडी कशाला घालतो आहेस? आधीच डोक्यात दिवसभरातला कचरा जमा झालेला. या डम्पिंग ग्राउंडवर जागाही पुरेशी उरलेली नाही. आणखी कचरा जमा करून कशाला ओततो आहेस? या कचऱ्यात काही शिरायला संधी नाही आणि गेलं तरी समजायची मारामार. त्यात तुझे हे स्मरणशक्तीची परीक्षा घेणारे अचाट प्रयोग आमच्यावर कशाला करतोस? आम्ही बुद्धिगुणांक तसाही कमीच घेऊन आलोयेत इहतली अधिवास करायला. तेवढ्याने काम भागतं आमचं. आहे त्याला पुरवून वापरतोय अन् तू त्याचा भुगा करायचं म्हणतोयेस."

"ये, पुरे रे तुझा पांचटपणा. नुसते आचरट विनोद करण्यात हयात घालवतो आहेस नुसती. कधीतरी गंभीर वगैरेही होत जा ना! साला, तुम्हांला कधी काही गोष्टी कळतात? कळतील तरी कशा? त्यासाठी आधी वळायला लागतात ना!"

“अरे वळायला निदान वाट अवगत असायला लागते. तसंही कोणाच्या आयुष्याच्या वाटा काही कोणी निर्धारित करीत नाही. ज्याचा त्याचा सौदा असतो हा. कोणी किती बोली लावावी, हे कोण कसं सांगेल? आणि आयुष्यावर कोणाची अधिसत्ता असते रे, आपलीच ना! मग कोणाच्या मेहरनजरची कशाला आशाळभूतपणे वाट पहावी. आपणच आपल्या प्राक्तनाचे अभिलेख अंतरीच्या आस्थेने लेखांकित करावे. या परगण्यात प्रत्येकजण अनभिषिक्त सम्राट असतो. आयुष्य समजून घेत जगणारा सिकंदर असतो.”

"किती पुस्तकी? किती कोरडे तत्त्वज्ञान हे? जरा लोकांच्या भाषेत व्यक्त होत जा ना! साध्या शब्दांत बोलायला डॉक्टरने पथ्य दिलंय का रे तुला? तुमचं बोलणं तर काय विद्वत्ताप्रचुर शब्दांचा मोहर. भावविभोर शब्दांचा गंध ल्यायलेलं. आशयघन शब्दांचा संभार आणि त्यास लाभलेला अनुभूतीचा तरल स्पर्श वगैरे वगैरे... साहेब, सगळीच माणसे सारखी नसतात रे. काही असतात येडीगबाळी. पण म्हणून काय झालं. नसेल त्यांना अवगत सुंदरतेचा साज लेऊन सजलेली तुमच्यासारखी भाषा. म्हणून ती विशेष नसतात का? त्यांचं विशेषत्व साधेपणात सामावलेलं असतं इतकंच. त्यांना पाचपेच नसतो. कारण त्यांची पोहच परिमित असते. हीच त्याची पोच असते, नाही का?”

“झालं का तुझं बोलून? उगीच सीधासाधा सदा असल्याचा आव नको आणूस. तू काय आहेस हे माहीत नसणाऱ्याना सांग. पुरे झालं तुझं हे पुराण. नमनाला घडाभर तेल वाया घालवलं, त्यात आणखी भर नको करू. चुकलेली वाट बदलून मार्गावर ये. तसंही तुझं बोलणं तरी कधी सरळमार्गी असतं रे?”

“साला, माणसे ओळखण्यात नेहमीच मी कमी पडतोय. कदाचित हा माझा स्वभावदोष असेल. आपण नितळपणाने समोरच्याला सामोरे जावं तर, तो आपलीच वाट लावायला लागलेला असतो. स्वतःकडे तितकी पात्रता असेल तर एकवेळ समजूही शकतो. पण कवडीएवढा स्व नसणारी ही माणसे स्वतःला सर्वज्ञ समजून वागतात तेव्हा कीव वाटते रे यांची. राग वगैरे म्हणालो असतोही, पण त्यांच्या वर्तनाच्या तऱ्हा पाहून राग बाजूला राहतो अन् कणव वाटू लागते. कसला माज असतो या लोकांना कोणास ठावूक? आज हुकुमाची काही पाने यांच्या हातात आहेत, पण उद्याचं काय? विचार करावा न जरा माणसाने. पण नाही. कुठून येत असेल एवढा आत्मविश्वास अशा माणसांकडे?

“अज्ञानातून...!”

“अचूक निरक्षण म्हणावं का याला? आम्हांलाही हे रोज दिसतंय. पण अज्ञान अज्ञान तरी किती असावं माणसाकडे? डोकं केवळ केशसंभार सांभाळण्यासाठी असतं का? त्यात सुरक्षित असणाऱ्या मेंदू नावाच्या अवयवाचा कधीतरी उपयोग करावा ना! आयुष्य मर्यादांच्या परिघातल्या प्रदक्षिणा असतात, हे सांगायला कोण्या भविष्यवेत्त्याची आवश्यकता नाही. चार उन्हाळेपावसाळे झेलले असतील अन् दोन पुस्तके डोळ्यासमोरून सरकली असतील आणि एखाददोन चांगली माणसे समोरून जाताना दिसली तर कळतं की, आपली औकात काय आहे? पण या परोपजीवी जंतूना हे सगळं कळेल तर ना!”

“आकाशात उंच उडणारा फुगा पाहिला आहेस ना? गॅस असेपर्यंत उडत असतो, उंच आणखी उंच; पण एकदाका त्याच्यातली हवा गेली की काय होतं? येतोच ना जमिनीवर. अरे, यांच्या अज्ञानाला शहाणपण असं नाव देऊन उडत ठेवणारा धागा कुणाच्या स्वार्थी हातात आहे. त्याने पकडून ठेवलंय तोपर्यंत यांना आकाश आपल्याला आंदण दिल्याचा माज आहे. एक सांगू का? भाव आणि आविर्भाव यात अंतर असतं. भाव आतून ओलावा घेऊन वाहता राहतो. तो काही कुणी काढलेल्या परिपत्रकाच्या चौकटीतून प्रवास करत नाही. आविर्भावला कोणी आयुष्याचा अन्वयार्थ म्हणत असेल, तर अज्ञान शब्दाचा अर्थ अन्यत्र शोधायची आवश्यकताच काय? अंगभूत पात्रता नसताना केवळ कर्मधर्मसंयोगाने कोणी हाती दिलेल्या शिड्यांवर चढून ढगांचा मुका घेण्याचा प्रयोग करीत असेल तर तेथून पडून दोनचार हाडे खिळखिळी झाल्याशिवाय आभास शब्दाचा अर्थ आकळत नाही.” संवादाला आणखी एक पाऊल पुढे नेत प्रदीप बोलता झाला. 

“अगदी...! कुणीतरी माखलेले रंग देहावर लपेटून फुगे स्वतःला देखणे समजून उगीचच उडत असतात. आभाळाशी गुज करू पाहतात. ही आपलीच जागीर असल्याच्या थाटात मर्यादा विसरून आणखी वर पोहचण्याची कामना करतात. पण काळ काही कोणाचा सोयरा नसतो. तो प्रत्येकाला त्याच्या जागी आणून उभा करतो. फक्त तो क्षण योग्य स्थानी यावा लागतो. तो कधी येईल, त्याचा मुक्काम केव्हा असेल तेही काळालाच माहीत असतं. अशा पाखंडींच्या बेताल वागण्याने विटलेली माणसे वाट पाहण्याशिवाय करूही काय शकतात आणखी!” जयेश मनातल्या सात्विक संतापाला वाट रिती करून देत बोलला. 

“पुरे रे, तुमचे हे वांझोटे पुराण! तुमच्या चर्चेने हे जे कोणी असतील ते काही सुधारणार नाहीत. स्वयंप्रज्ञेने प्रवास करणारी माणसे कोणी आपल्याकडे अंगुलीनिर्देश करण्यासाठी संधी चुकूनही राहू देत नाहीत. ज्यांच्या विचारातून प्रगल्भपण पसार झालं आहे, ते कसला विधिनिषेध पाळतायेत? तसं असतं तर तुम्हांला एवढी वाफ वाया घालवायची आवश्यकता असती का? निघा रे आता घराकडे! तुमच्या वायफळ चर्चांनी ना ते बदलतील, ना त्यांच्या अंतरी नांदणारा अज्ञानाचा अंधार निरोप घेईल. कोडगेपण ज्याच्या जगण्याचा भाग झाला आहे त्याला कसली आलीयेत नैतिकतेची बंधने? प्रत्येक गोष्टीला काळाच्या कक्षा वेढून असतात. वेळेची गणिते असतात. काळाच्या अफाट पटावरून वेळ वजा केली की, आयुष्याचे अर्थ उमगतात. आपल्या मर्यादा समजतात. काय समीकरणे सोडवायची त्याची सूत्रे तुम्ही शोधा. नसतील सापडत तर तयार करा. उगीच वेळेचा अन् उर्जेचा अपव्यय कशाला करतायेत? जे काही करायचं ते काळ निर्धारित करेल. अरे, मोठे मोठे सम्राट काळाच्या एका आघाताने संपले तेथे अपघाताने मिळालेल्या चतकोर तुकड्यांवर सत्ता सांगणाऱ्यांची काय बिशाद. होणार असेल ते होईल. तुम्हांला असेल अन्यायाची चीड अन् न्यायाची चाड तर करा ना दोन हात परिस्थितीशी सरळ सरळ. कशाला उगीच व्यर्थ बडबड करतायेत? आयुष्य संघर्ष आहे म्हणतात ना, लढा ना मग! परिस्थितीशी भिडणाराच टिकतो नाही का?” मारुतीच्या शेपटासारख्या विस्तारत जाणाऱ्या चर्चेला पूर्णविरामाच्या चिन्हात ठेवत प्रशांतने भैरवीचे सूर सजवले. 
  
सूर्याने कूस बदलली. निरोप घेऊन जातांना पश्चिम क्षितिजावर त्याने उधळलेल्या रंगांची आभा धूसर होत गेली. घराकडे वळणाऱ्या वाटा परतीच्या पावलांची वाट पाहू लागल्या. आपापल्या दुचाकी वरून एकेक मार्गस्थ होऊ लागले. सगळा रस्ता आपल्याला आंदण दिल्याच्या थाटात चालणाऱ्याच्या स्वैर स्वातंत्र्याचा सन्मान सांभाळत मिळेल तशा जागेतून गाडी पुढे नेत होतो. पण मैफल संपूनही चर्चेच्या सुरांचे साज मनात निनादत होतेच. माणूस म्हणून मी यात नेमका कोठे उभा आहे? समाज म्हणून माणसे मला किती ओळखता आली? अनोळखी माणसांबाबत समजण्याच्या मर्यादा मान्य. पण ज्यांच्याकडून आगळीक घडणार नाही असं वाटतं त्यांच्याबाबत सगळे आडाखे क्षणात ध्वस्त का होत असतील? अस्वस्थपणाचे भुंगे अंतरी गुंजारव करू लागले. प्रश्नांच्या मुंग्या सोबत घेऊन घर गाठलं. पण विचारांनी मेंदूवर मारलेल्या गाठी काही सोडता येत नव्हत्या.            
कारणांचा शोध घेण्याचं काम मेंदू परत परत करतोय. पण त्याचे नीट अन्वयार्थ काही त्याच्या हाती नाही लागतं. माणूस नावाचा प्राणी मुळात असाच आहे की, सापडलेली सत्तेची छडी त्याच्या विचारात स्नेह नावाचं सदन सजवूच देत नाही? पूर्वग्रहदूषित विचार असा एक शब्द असतो. त्याचा मुलामा आयुष्यावर चढला की, अहं घेऊन उगवलेली बांडगुळे अधिक विस्तारू लागतात. अर्थात, या शब्दाला वेढून असणाऱ्या अपेक्षांचा अर्थ सगळ्यांना अवगत असेल याची खात्री देता येईलच असं नाही. वाचून आशय कळेलही कदाचित, पण तो आकळण्यासाठी अनुभवावा लागतो. माणूस संस्कारशील वगैरे जीव असल्याचं सगळेच ऐकत आलेत आणि सांगणारे तसं सांगतातही, पण त्याच्या महतीचे पोवाडे गायले म्हणून महात्म्यांनी अंगीकारलेले विचार दत्तक घेता येतातच असं नाही. महानतेच्या वाटांनी घडणारा प्रवास एक अवघड वेदनेचा शोध आहे म्हटलं तर अतार्किक नाही ठरणार. 

महात्म्याचे प्रयोग करणे सगळ्यांना संभव असलं, तरी मुक्कामाची ठिकाणे प्रत्येकाला गवसतात असंही नाही. फार कमी लोकांना हा मकाम साधता येतो. केवळ आकसापोटी अथवा अंतरी अधिवास करून असणाऱ्या अहं तुष्टीसाठी कोणी गुणवत्तेला नाकारून व्यवस्थानिर्मित चौकटींची सूत्रे सुमारांच्या स्वाधीन करत असेल, तर संस्थात्मक संरचनेचा साचा सुत्रांतून सुटतो, हे सांगायला भविष्यवेत्त्याची आवश्यकता नसते. मेंदूवर अविचारांची चादर ओढून घेतली असेल, तर तेथे सारी तत्त्वज्ञाने तकलादू होतात. शास्त्रे वांझोटी ठरतात अन् शस्त्रे बोथट. अंधाराशी असणारं सख्य उजेडाशी सोयरिक नाही होऊ देत. माणसांनी तरतम भावाने वर्तावे, ही जगण्याची सामान्य अन् सर्वमान्य रीत. पण केवळ द्वेषभावनेतून पायाखालचा आधारच कोणी जाळायला निघाला असेल, तर त्याचं उत्तर सापडणं अवघड. असं असलं तरी परिणाम मात्र निश्चित असतो. निखाऱ्यांशी सख्य साधंलं की, दाहकतेची परिभाषा विचारावी नाही लागत. अनुभवावी लागते. निखाऱ्यांचा धर्म धग असतो. ज्वालांशी संगत केली की, राखेचे ढीग सांभाळावे लागतात.

द्वेष करायला निमित्ते शोधायला नाही लागत, एखादे क्षुल्लक अन् खोटे कारणही त्याकरता पर्याप्त असते, पण स्नेह जडायला विकल्प शोधावे लागतात. धांडोळा घेऊन आहे त्या मापाचं आणि आवश्यक तेवढ्याच विस्ताराचं वर्तुळ भोवती आखता येईलच असंही नाही. वर्तुळे आभासी अहं निर्माण करतात. अहंकार आत्मशोध थांबवतो. मूठभर विस्तार असणारी वर्तुळे विश्वाएवढी वाटू लागतात, तेव्हा सत्प्रेरीत भाव अंतरी पेरणारे विचार वाटा बदलून नव्या वळणाचा शोध घेतात. ओंजळभर यशाचा साक्षात्कार होऊ लागले की, अथांग असण्याचे अर्थ हरवतात. ओंजळीनी समुद्र ओतून रिता नाही करता येत. 

खंडीभर पर्यायांचा ढीग उपसून एखादेच मनासारखे वर्तुळ गवसते. त्याच्या परिघात सगळेच सामावण्याएवढा सत्प्रेरीत भाव असेल तर प्रभावाच्या परिभाषा पूर्णतेचा प्रवास करतात. कदाचित त्याला मर्यादांचे बांध वेढून असतील. विस्ताराचं क्षितिज सीमांकित करणारे कुंपणाचे काटे ओलांडून पाऊल अपेक्षित ठिकाणी तेवढं ठेवता यावं. यासाठी आपल्याकडे मनाचं नितळपण असलं तरी पर्याप्त असतं. मन प्रक्षुब्ध होतं, तेव्हा सिंहासनाच्या ठिकऱ्या होतात. ताज उधळले जातात. संयम असेपर्यंत आखून दिलेल्या चौकटींची अन् वेढून घेतलेल्या परिघाची बूज राखली जाते. पण तोल ढळला की, सगळेच ताल सुटतात, हेही वास्तव दुर्लक्षित नाही करता येत. म्हणूनच माणूस संयमी असावा, पण शहाणाही व्हावा. शहाणपण जन्मते ते संस्कारातून, वाढते शिक्षणातून अन् बहरते कृतीतून. नाही का?
••

मोजपट्ट्या

By // No comments:
एखादा कोणी असाच का वागतो? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे अवघड आहे. गवताच्या गंजीत सुई शोधण्याचा प्रकार म्हणा हवं तर याला. व्यक्ती तितक्या प्रकृती म्हणून काही गोष्टी कोणी काळाच्या ओटीत टाकून देतो. कुणी फारसे महत्त्व नाही देत अशा काही गोष्टींना. काहींना काहीच कर्तव्य नसते काही गोष्टींशी. पण काहींना कारण नसताना खोदकाम करायची सवय जडलेली असते. कुदळ हाती घेऊन तयारच असतात ते. अर्थात, अशा वागण्यातून त्यांच्या हाती काय लागते, त्यांनाच माहीत. पण दिसलं कुठे थोडं काही न्यून की, कर आणखी गाजावाजा, असा स्वभावच असतो काहींचा. हे चूक की बरोबर, याच्याशी काही एक देणे-घेणे नसते त्यांना. छिद्रान्वेषीवृत्ती एकदा का विचारांचा भाग बनली की, विस्तीर्ण आभाळाच्या निळाईतही व्यंग दिसतं, झुळझुळ वाहत्या पाण्याचा नादही कर्कश वाटतो, वाऱ्याचा आल्हाददायक गारवाही झोंबतो अन् पक्षांचा गाता गळाही कुरूप वाटतो. एखाद्याला नकाराचं लेबल लावायचं ठरवलं की, किमतीचे टॅग क्षुल्लक वाटायला लागतात, हेच खरं. अशा संकुचित मानसिकतेने वागणाऱ्यांच्या हाती कुठल्या आंतरिक समाधानाचे स्रोत लागतात, त्यांनाच ठाऊक. थोडक्यात, आपलं तेवढं खरं, बाकी सगळं बेगडी वगैरे ठरवणारी मानसिकता म्हणता येईल अशा वागण्याला. 

कुणाच्या वागण्याच्यापद्धतीवरून एखादा माणूस पूर्णपणे आकळतोच असं नाही. खरंतर माणूस दिसतो तसा असेलच असं नाही आणि असेल तसा वागेलच, याची शाश्वती नाही. तो वाटतो तितका प्रत्येकवेळी निर्व्याज, नितळ, निखळ वगैरे असेलच असं नाही आणि असायलाच हवा, असंही नसतं काही. तो माणसांच्या घोळक्यात सतत वावरत असेल, म्हणून लोकप्रिय आणि माणसांना टाळत असेल तर आत्मकेंद्रित, असं काही नसतं. त्याचं तसं वागणं कदाचित प्रासंगिकतेचा परिपाक असू शकतो अथवा तसं असणं परिस्थितीनिर्मित असू शकतं. काहींना सगळ्याच गोष्टीत चार हात अंतर राखून राहण्यात आवडतं. काही मर्यादांची कुंपणे कोरून घेतात भोवती. काहींना आपली वर्तुळे सुरक्षित वाटतात. काही पलीकडे जाऊन डोकावून येतात. तर काही मर्यादांची सूत्रेच नव्याने शोधून आणतात. कुणाला माणसांचा राबता आसपास असण्यात आनंद गवसतो, तर कोणाला माणसांच्या गजबटाला टाळून. एखादा माणसांच्या कोलाहलापासून पळायला लागला की, त्यावर माणूसघाणा असल्याची मोहर ठोकून आपण मोकळे होतो. तो अमका-तमका तसाच आहे. त्याला माणसांच्या मतांची पर्वा नाही. माणूस टाळून माणूस समजू पाहतोय तो. स्वतःला ग्रेट वगैरे प्रकारातला समजतो. माज करण्याइतकं असं काय आहे त्याच्याकडे? परिस्थितीने एवढा पोळला गेला, तरी त्याचा उन्माद काही तसूभरही कमी होत नाही, वगैरे वगैरे. 

निकषांच्या लहानमोठ्या मोजपट्ट्या घेऊन काही तयारच असतात, केव्हा याच्याभोवती आपल्या मापाच्या दोऱ्या गुंडाळतो म्हणून. आपल्या खुजेपणाच्या पट्ट्या लावून कोणी कोणाची तरी उंची काढू पाहतो. समजा तुमच्या विचारांच्या कक्षेत तो नसेलही सामावत, म्हणून त्याचं असणं तसंच असतं, असं कोणी सांगितलं? तुमच्या स्वयंघोषित परिमाणात तो सामावयालाच हवा का? ज्यास तुम्ही शिष्टपणा संबोधतात, तो त्याच्या व्यक्तित्वाचा भाग असू शकत नाही का? किंवा ज्यास तुम्ही तुसडेपणा म्हणून अधोरेखित करतात, दीडशहाणा असणं म्हणतात, त्याला कुणी सुरक्षित अंतर समजत असेल, तर त्यात वावगं काय आहे? काहीच नाही. सदासर्वकाळ माणसांच्या कोलाहलात माणसांनी आपले आवाज मिसळून बोलावं, वागावं असं काही असायलाच हवं असं नाही. मान्य की, माणूस समाजशील, समूहप्रिय वगैरे प्राणी आहे. आसपास कोणी असणं त्याची भावनिक गरज आहे, म्हणून तो हे सगळं काही काळ टाळून जीवनयापन करू शकत नाही का? समजा तो तसा काहीसा असला, तरी समूहातील सगळेच प्राणी समूहाच्या मानसिकतेचे तंतोतंत निर्वहन करतात, असं कुठे आहे? सामूहिक आणि वैयक्तिक मानसिकतेत अंतराय असतं, हे मान्य करायला संदेह असायलाच हवा का? 

काहींना एकांत प्रिय वाटत असेल, काहींना लोकांत आपला वाटत असेल, तर निवडीचे स्वातंत्र्य त्याचेच असते, नाही का? त्याच्यापुरती विशिष्ट विचारधारा निवडून तो वर्तत असेल, तर त्यात वाईट ते काय? तुमच्या विचारांची चाके लावून त्याने पळायला हवं का? माणसांच्या गर्दीत राहणारे सगळेच दर्दी अन् गर्दी टाळून आपणच आपल्याला शोधणारे कोलाहलाची सर्दी झालेले असतात, असं कुणी सांगितलं? कुणी कुठे राहावं, कसं असावं, कसं नसावं, हा सगळा वैयक्तिक निवडीचा भाग. आपल्याच कोशात वास्तव्य करणं ही काही त्याच्या व्यक्तित्वाची पूर्ण व्याख्या नाही होऊ शकत. माणसांच्या गर्दीत राहून माणूसपण कळतेच असे नाही. गर्दीचा भाग बनून स्वार्थ शोधणाऱ्या बगळ्यांपेक्षा कुठल्यातरी एकांतस्थळी विहरणाऱ्या पाखरांचा पैस अधिक असू शकत नाही का? स्वार्थाच्या परिघाभोवती फेऱ्या करण्यापेक्षा आकाशाला पंखावर घेण्यासाठी केलेल्या प्रदक्षिणाचे मोल अधिक असते, नाही का?

तसेही माणसांत राहून विकारांपासून विलग होता येत नसेल, तर आपण अलग होऊन आपल्या वर्तुळात विहार करणे अधिक श्रेयस्कर असते. गर्दीत हरवलेला चेहरा शोधण्यापेक्षा, आहे तो चेहरा आणखी देखणा करणे अधिक चांगले नसते का? आपलीच आपण आरास मांडून मखरात मंडित होण्यापेक्षा आस्थेच्या मुक्त रंगात माखणे अधिक मोहात पाडणारे असते. स्वार्थपुरीत विचारांना सामाजिकतेच्या धाग्यांनी विणलेल्या रंगीबेरंगी झुलींखाली झाकून मिरवत राहण्यापेक्षा, आहे ते आणि आहे तसे असणे अधिक देखणे असते. 

तुम्ही कोण? हा प्रश्न महत्त्वाचा नाही, तुम्ही कसे? ते अधिक मोलाचे असते. एखाद्याची किंमत कुणी कशी करावी, याची काही सुनिश्चित परिमाणे नसतात. असतात ते स्वनिर्मित निष्कर्ष. निष्कर्ष माणूस आंतर्बाह्य समजण्याचे प्रमाण नसते. असतं ते केवळ अमूर्त एकक, ज्याला जर-तरचा अध्याहृत अर्थ तेवढा असतो. तसेही सजीवांच्या वर्तनव्यवहारांचे कोणतेच निष्कर्ष अंतिम नसतात. ते परिवर्तनीय असतात. निर्णयाप्रत पोहचण्यासाठी प्रयोग करावे लागतात. काही अनुमान अधोरेखित करावे लागतात. प्रत्येकवेळी ते वेगळे असू शकतात. मग माणूस तरी यास अपवाद कसा? अपवाद आले की, प्रवाद पसरतात. प्रवाद संवादाचे सेतू बनले की, अनुमानांना अर्थ गवसतो. संवादाचे किनारे सुटले की, वितंडवाद उभे राहतात अन् वादाचे प्रवाह दुथडी भरून वाहतात. परिवर्तनप्रिय विचार सौहार्दाच्या गगनात आपलं सदन उभं करतो, हे खरं असलं, तरी परिवर्तनाचा प्रवास म्हणजे काही प्राक्तन नसतं, परिस्थितीने पेरलेला प्रयत्नांचा परिपाक असतो तो, नाही का?

••

शक्यता

By // No comments:
माणूस बुद्धिमान प्राणी असल्याचं सांगितलं जातंय, त्यालाही शतके लोटून गेली. हे सगळं संगतीची सुसंगत सूत्रे तयार करून सांगणारा अर्थातच माणूसच आहे. त्याला असं सांगण्याची आवश्यकता का असते, हा आणखी वेगळा मुद्दा. तो सांगतो तेही त्याच्यासारख्या हाडामासाच्या माणसाला. त्याला सांगावं लागतं की तू उत्क्रांतीक्रमातला प्रगत, परिणत वगैरे जीव आहेस, म्हणून तुझ्या असण्याला अर्थ आहे. नसल्यावर स्मृतीरूपाने शेष राहण्यास सार्थ संदर्भ आहेत. जगणं अर्थपूर्ण करण्यासाठी अनर्थांचे काटे असणाऱ्या वाटा, वळणांना वळसा घालून आयुष्याचे अन्वयार्थ लावावे लागतील. म्हणूनच की काय त्याच्या अवतारकार्याशी अवगत करून देताना माणूस नावाच्या जिवाच्या महतीची स्तोत्रे रचून त्याच्या समोर मांडावी लागतात. इतकं करून तो माणूस म्हणून वागेलच याची कोणत्याच माणसाला हमी नाही देता येत. तो बुद्धिमान वगैरे असला, तरी त्याच्या इतका अविचाराने वागणारा अन्य जीव इहतली असेल की नाही शंकाच आहे. 

विश्व अफाट आहे, त्यातल्या शक्यता अमर्याद आहेत अन् त्यांचं असणं अथांग. काळाच्या विस्तीर्ण पटावर कोरलेल्या तुकड्यांशी प्रत्येक क्षण खेळत असतो आणि माणूस पदरी पेरलेल्या प्राक्तनाशी. आयुष्य काही वाहत्या उताराचं पाणी नाही, दिसली वाट की तिच्या प्रतलावरून घसरायला. पदरी पडलेल्या प्रत्येक क्षणांचं काहीतरी करावं लागतं. असाध्य साध्य करण्यासाठी सायास करावे लागतात. प्रयासांच्या परिभाषा परिमित वकुबाने परत परत पेराव्या लागतात. वैगुण्यांना अधोरेखित करीत अविचारांची काजळी काढावी लागते. सत्प्रेरीत विचारांच्या वाटांवर चालताना पुढच्या वळणांचा शोध घ्यावा लागतो. नयनी वस्तीला उतरलेली स्वप्ने सांभाळावी लागतात. चौकटीत सीमांकित केलेल्या अन् पुढ्यात मांडलेल्या तुकड्यांच्या विस्ताराचे अर्थ लावता येतात, त्यांना परिस्थितीने पेरलेल्या प्राक्तनाचे संदर्भ अवगत असतात. वाहत्या प्रवाहाचे किनारे धरून सरकत राहतात त्यांना साध्याच्या अन् साधनांच्या व्याख्या सहज समजतात. ज्यांचे काठ सुटले त्यांचं काठोकाठ भरून उरणं अवघड. ज्यांना तुडुंब भरता येत नाही त्यांना आसपासच्या परगण्यांच्या पदरी प्रसन्नतेचा परिमल कसा पेरता येईल?

अगणित जीव इहतली नांदते होते. आजही आहेत. त्यांचं येणं अवरुद्ध करता येत नाही आणि जाणंही थांबवता येत नाही. आले त्यातले काही काळाच्या कुशीत कायमचे विसावले. काही आघाताने नामशेष झाले. असलंच काही अस्तित्व तर केवळ अवशेषांच्या अन् स्मृतीच्या रूपाने शेष आहे. पण माणूस आपल्या असण्याला अबाधित ठेऊन आहे. उन्मळून टाकणाऱ्या संकटांशी भिडतो आहे. प्राप्त परिस्थितीशी लढतो आहे. पुढ्यात पडलेल्या प्रसंगांशी झगडतो आहे. आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी संघर्षाची सूत्रे घडवतो आहे. आयुष्याची समीकरणे सोडवतो आहे. कारणे अनेक असतात, नसली तर निवडून घेता येतात, ठरवलं तर मखरात मंडित करता येतात. समर्थनाची सूत्रे सोबत घेऊन सांगता येतात. पण खरं हेच आहे की, ज्यांना समायोजन साधते त्यांच्या असण्याचे पथ प्रशस्त होतात. आपल्या वाट्याला आलेल्या ओंजळभर अस्तित्वाला नवे आयाम देता येतात, त्यांना आयुष्याची सूत्रे सापडलेली असतात. अशी माणसे बिंदूतून सिंधू साकारण्याचे स्वप्ने सजवत राहतात. 

माणूस बऱ्यापैकी विचाराने वागत आला आहे हेही एक वास्तव आहे. कदाचित हेच त्याच्या टिकून असण्याचं मुख्य कारण. याचा अर्थ असाही नाही की, सदासर्वकाळ विचारांच्या ज्योती त्याच्या जगण्यात पेटलेल्या असतात. त्याच्या अविचाराने घडलेल्या कृतींची उदाहरणे शोधली तर शेकड्याने सापडतील. कृतींची प्रयोजने पाहून पदरी पडलेल्या क्षणांना चिरंजीव करणारे विचार पेरणारे संख्यने कमी नाहीत. विचाराने वर्तनाऱ्याभोवती संदेहाचं धुकं नसतं. अविचाराने अवगुंठित आयुष्याभोवती अनेक किंतु असतात. पण, परंतुचं मळभ साचलेलं असतं, नाही का?

अविचारांच्या वर्तुळाभोवती प्रदक्षिणा घडतच राहतात. हे भ्रमण अज्ञानाने असेल किंवा अगतिकतेमुळे. कारणे काही असोत, त्याभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांची वानवा कधीच नसते अन् संख्याही दुर्लक्षिण्यासारखी. हे अप्रिय पण सत्य आहे. विश्वाच्या वर्तुळात वसलेल्या कोणत्याही परगण्यात वर्तनव्यवहारांबाबत प्रवाद शोधलेच तर अगणित गवसतील, वादही विपुल आढळतील. हे असं काही असलं तरी अपवादही असतातच. वाद, विसंवाद, वितंडवाद असणं जेवढं स्वाभाविक, तसं अपवाद असणंही सहज आहे. ते आहेत म्हणून प्रयासांच्या परिभाषा परत परत पेरता येतात. आशेचे अंकुर अगत्याने जोपासता येतात. पेरलेलं उगवतं, पण सोबत तणकटही दणकून येतं. अविचारांचं तण वेळीच वेगळं करावं लागतं अन्यथा पिकाच्या आयुष्याचे अर्थ हरवतात अन् उरतात निरर्थक अवशेष, जे कुठलेच अन्वयार्थ शेष राहू देत नाहीत. 

विकल्पांचं तण वेगळं करण्यासाठी विचार जागे असायला लागतात. त्यासाठी संवेदनांचे किनारे धरून वाहता यायला हवं. प्रवाहासोबत वाहणारे अगणित असतात. प्रवाहाच्या विरोधात पोहणारेही असतात; पण प्रवाहांना अपेक्षित दिशेने वळते करणारे किती असतात. याचा अर्थ असाही नाही की, परिस्थितीचं सम्यक आकलन असणारी आणि स्थिती-गतीचं रास्त भान असणारी माणसं नसतात. ती सर्वकाळी, सर्वस्थळी असतात, फक्त त्यांना पाहता यायला हवं. नसतील सहज दिसत, तर शोधता यायला हवं. शोधूनही नसतील सापडत, तर आपणच त्याचा विकल्प व्हावं. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे आसपास असायला लागतात, भलेही ती नगण्य असतील. ती संख्येने अधिक होत नाहीत, तोपर्यंत प्रयासांच्या परिभाषांना पूर्णविराम नाही देता येत, नाही का?
••

पर्याय

By // No comments:
देहाला लाभलेल्या उंचीने आयुष्य सुंदर नाही होत. देहात वसणाऱ्या विचारांनी जगणं देखणं होतं. कर्तृत्व संपन्न उंची संपादनाची कौशल्ये असतीलही; पण ती सगळ्यांना अवगत असतातच असं नाही. म्हणून आयुष्य बेफिकीरपणे उधळून द्यावं असंही नसतं. नसली अवगत काही सूत्रे म्हणून जगण्याची समीकरणे सोडवूच नये असं नसतं. सगळ्या गोष्टी अनुकूल असायलाच हव्यात असं म्हणून स्वप्नांचा संसार सजत नसतो. आयुष्याकडे बघण्याची प्रत्येकाची नजर वेगळी असते. जशी नजर असेल तसा नजारा दिसतो. 

खरंतर कर्तृत्व वगैरे शब्दही तसा संदेहाच्या परगण्यात वसती करून असणारा आहे. कर्तृत्व कशाला म्हणावं हाही प्रश्न बऱ्यापैकी अनुत्तरितच, कारण या शब्दाला आणि त्याच्या अर्थाला घेऊन प्रत्येकाला प्रवाद करता येतात. प्रमादांना पूर्तीची परिमाणे चिटकवता येतात. तशीही उंचीची परिमाणे प्रत्येकाची वेगळी अन् प्रत्येकासाठी निराळी असतात. एखाद्या वृक्षाची उंची पाहणाऱ्याच्या नजरेवर अवलंबून नसते, स्वयंभू असते. त्याचा विस्तार पदरी पडलेल्या अनुकूलप्रतिकूल परिस्थितीचा प्रसाद असतो. मुळांशी ओंजळभर ओलावा असला, माथ्यावर प्रकाशाची पखरण करणारं आभाळ असलं आणि वाऱ्याचा आश्वस्त करणारा स्पर्श असला की, ते मातीच्या कणाकणाला प्रतिसाद देत आपणच आपलं अवकाश शोधत आभाळ होऊ पाहतं. आयुष्यही याहून वेगळं काय आहे? परिस्थितीने पुढ्यात पेरलेल्या अनेक शक्यतांचा प्रवास आहे तो. 

काळ खेळत असतो स्थिती, गती अन् परिस्थितीशीही. त्याला हव्या तशा तिरक्या चाली चालत राहतो. आपण आपल्या पावलांशी प्रामाणिक राहिलो की, पथ प्रशस्त होतात. पर्याप्त पर्याय नसतील तर परिस्थितीचं ओझं घेऊन चालण्याशिवाय हाती काय उरतं? म्हणून चालणं विसरून जावं का? यश अपयश त्या त्या वेळी घेतलेल्या बऱ्यावाईट निर्णयांचा परिपाक असेल, तर निदान निर्णय घेण्याइतकं धारिष्ट्य आपल्याकडे असायला लागतं. ते चूक की बरोबर, हे काळाला ठरवू द्यावं. त्याने ओंजळीत ओतलेले रंग अधिक गहिरे करत राहावं. हाती आलेल्या तुकड्यांचा कोलाज काळजावर कोरत राहावा. 

अनेक माणसं असतात आसपास. त्यांच्या असण्यानसण्याला बऱ्यावाईट वगैरे प्रकारात कोंबता येईल. सोयीने त्यांचे संदर्भही शोधता येतात. पण एकासाठी चांगलेपणाची परिभाषा दुसऱ्याकरिता वाईट नसेल कशावरून? माणूस त्याच्या अंतरी वसतीला माणुसकी असेपर्यंत माणूस असतो. आवश्यकता म्हणून म्हणा की आणखी काही; आपण माणसे जोडून ठेवतो. आवडो अथवा न आवडो सांभाळून ठेवतो. समाजाचा एक घटक म्हणून ती आपली गरज असते. कोणी कितीही सांगितलं की, समाज वगैरे गोष्टी फारश्या मनावर घेऊ नये. त्यातल्या बऱ्याच फाट्यावर मारायच्या लायकीच्या असतात. हे म्हणणं ठीक वगैरे मानलं तरी माणूस समाजावेगळा नसतो, हेही तेवढेच खरे. 

कर्तृत्वाच्या परिघाला मोजताना समर्थनाची, विरोधाची कारणे सांगता येतात. अमक्या कुळात, तमक्या परिवारात जन्मलो हा अपघात आहे, असं कोणी म्हणत असेल, तर त्याला अर्थ नसतो. कर्तृत्ववान असण्याला सीमांकित नाही करता येत. ते ज्याचं त्याने घडवायचं असतं. कुटुंब व्यक्तित्वाला आकार देणारा घटक असला, तरी तो काही एकमेव नसतो. त्याशिवाय गगनगामी उंची गाठणारी अनेक माणसे समाजात नजरेस पडतात. त्यांचं तसं असणं त्यांच्या अंतरी अधिवास करणाऱ्या आकांक्षांचं प्रतिबिंब असतं.

पावलांना योग्य वाटेने वळते करता आलं की, मुक्कामाची ठिकाणे हाती लागतात. फक्त वाटा तेवढया नेमक्या निवडता यायला हव्या. देहाला लाभलेल्या आकाराला निवडीचा विकल्प नसतो, पण आयुष्याला अर्थ देणाऱ्या आकृत्यांच्या सावल्या विस्तारता यायला हव्यात. देहाच्या सावलीला चैतन्यदायी अस्तित्व नसेल. निसर्गाने निर्धारित केलेल्या चौकटींच्या मर्यादांएवढं ते असेल; पण कर्तृत्व आयुष्यातला असा एक घटक आहे, ज्याच्या सीमा नियतीलाही निर्धारित नाही करता येत. त्याला अफाट, अमर्याद असण्याचं वरदान असतं, फक्त आपल्याला अथांग होता यावं. अथांग असणं प्रत्येकाच्या प्रामाणिक प्रयासांचा परिपाक असतो. देशकालपरिस्थितीमुळे तो अवरुद्ध होणारच नाही असं नाही; पण त्याची पळती पावले थांबवणं अवघड असतं. त्यासाठी आवश्यकता असते ती एकच, अंतरी नांदणाऱ्या आकांक्षांना अंत नसावा अन् स्वप्नांना शेवट. जगण्यात सत्त्व असलं की, स्वत्वाचे अन्वयार्थ आकळतात. स्वत्व सोबत असणारी संवेदनशील मने तत्त्वांची प्रयोजने अधोरेखित करतात, भले ते अपवाद असतील. पण अपवाद प्रवादांना पर्याय देण्यास पर्याप्त असतात, नाही का?
•• 

संदर्भांच्या साखळीतून सुटलेली स्पष्टीकरणे

By // 4 comments:
शाळा सुटल्यावर चहाच्या दुकानावर एकत्र येण्याचा आम्हा काही सहकाऱ्यांचा नित्य परिपाठ. सवयीने पावले तिकडे वळती झाली. एकेक करून सगळे यायला लागले. गप्पांचा फड रंगू लागला. दुकानावर कामाला असणाऱ्या मुलाने चहा आणून दिला. बाहेरचा गोड गारवा अनुभवत वाफाळलेल्या चहाचे एकेक घोट चवीने घेत सगळेच काही काही बोलत होतो. इकडचे तिकडचे विषय घेऊन चावून चोथा करणे, हा येथे जमणाऱ्या सगळ्यांचा एकजात विरंगुळा. रोजच्या धावपळीतून घटकाभर मुक्तीचा शोधलेला मार्ग म्हणा हवं तर याला. येथे कोणत्या विषयांवर चर्चा व्हावी, असं काही बंधन नाही. लोकल ते ग्लोबल विहार असतो सगळ्यांचा. माहीत असलेल्या विषयांवर सगळेच बोलतात; पण माहीत नसलेल्या विषयांवरही आत्मविश्वासपूर्वक मत मांडणारेही आमच्यात आहेत. असं काही असलं, तरी येऊन जाऊन सगळ्या चर्चांचा समारोप नैतिकतेच्या चौकटी अन् मूल्यांच्या परिभाषेत होतो. शेवटी काय, सगळेच मास्तर! मास्तर जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात अन् कुठेही असला तरी मूल्यांचं, संस्कारांचं जतन, संवर्धन करण्याची जबादारी नियतीने आपल्यालाच दत्तक दिली असल्याचे समजून वागत असतो. कारण, स्वभाव! त्यासाठी एवढे एकच कारण पुरेसे असतं.

आजही असंच काहीसं हलकंफुलकं बोलणं सुरु होतं. कुठल्या कुठल्या विषयांवर मतांचे टॅग लावण्याचे काम सुरु होते. आपापल्या मतांच्या मशाली हाती घेऊन पावलापुरता प्रकाश पेरत विचारांच्या वाटा उजळीत निघाले होते. बोलता बोलता चर्चेचा रोख शाळेत शिकणाऱ्या मुलांच्या संस्कारांवर, त्यांच्या वागण्यावर, वाढत जाणाऱ्या उच्छृंखलपणावर वळता झालेला. प्रत्येकजण आपलं अनुभवणं सांगतोय. संवादाला सूर सापडलेला. हे सगळं बाजूला ढकलून देत संज्या नेहमीप्रमाणे मधेच कळमडला. माझ्या बोलण्याचा नेमका धागा पकडून ठरवून माझ्याकडे वळता झाला. त्याची ही नेहमीची सवय. अर्थात, याचं असं असणं काही नवं नाही आणि त्यात कोणाला वावगंही वाटत नाही. चालत्या गाडीला ब्रेक लावून थांबवणं अन् विषयाला भलतीकडे वळवण्याचं याचं कसब साधरण लोकांच्या आवाक्यातली गोष्ट नाहीच. रोज कुणाला तरी रिंगणात घ्यायचा याचा परिपाठ. आज मी हाती लागलो एवढंच.

जणूकाही मीच जगाच्या व्यवहारांचा नियंत्रक असल्याच्या अविर्भावात थेट आरोपीच्या पिंजऱ्यात नेऊन मला उभं केलं. म्हणाला, "कारे चंद्या, माणसे अशी का असतात अन् अशी विक्षिप्तासारखी का वागत असतील? साला, या लोकांच्या माणूस म्हणून असण्याची गणिते काही आकळत नाहीत! कोणत्या मुहूर्तावर जन्माला येत असतील हे नमुने कोण जाणे?" 

"म्हणजे? जशी असतात, तशीच तर असतात. त्यात काय वेगळं? निदान मला तरी आहेत तशीच दिसतायेत." त्याच्या आक्रमणाला परतवून लावत म्हणालो.
 
"हेच, नेमकं हेच चुकतं तुम्हा लोकांचं! एक विशिष्ट काचेचा चष्मा डोळ्यांवर चढवून घेतला की, तुम्हांला सगळंच नितळ, निखळ, निर्मळ वगैरे दिसतं. वेगळं काही दिसायला तयार नाही. दिसलं तरी तुम्ही पाहणार नाहीत. हा काही त्या चष्म्याचा दोष नाही अन् डोळ्यांचा प्रमाद नाही. तुम्ही विचारांवर जो चष्मा अडकवून घेतला आहे ना, त्याचा दोष आहे. खरंतर हे म्हणणंही अर्धसत्यच. वास्तव असं आहे की, तुम्हांला जग बऱ्या माणसांनी मढवलेलं दिसतं. माणसे संस्कारांचे किनारे धरून वाहताना दिसतात सगळीकडे. हे दिसणंही तुम्हीच ठरवून घेतलेलं. आता तुम्हीच सगळं परस्पर ठरवून घेतल्यानंतर बदलासाठी उरतेच काय हाती? तुम्ही मखर तयार करून घेतात अन् सजवत राहतात त्याला. एकदाका देव्हारा तयार झाला की, सगळे प्रश्नच संपतात. उरतात केवळ कर्मकांडं आणि ओवाळल्या जाणाऱ्या आरत्या. आणि आरत्या सुरु झाल्या की, भक्तांना शोधावं नाही लागत." शक्य तितक्या गांभीर्याने तो आम्हाला समजावून सांगू पाहत होता.

"नेमकं काय सांगायचं आहे तुला? काही कळेल असं सांग ना! असं कोड्यातल्या भाषेत काय बोलतोयेस? वर्तमानपत्रातील कोडी सोडावयाची तुझी सवय माहिती आहे आम्हांला. आतापर्यंत एकतरी कोडं पूर्ण सोडवलंस का कधी? सरळ सांग, काय म्हणायचं आहे तुला." त्याचा आवेश त्याच्याकडे ढकलत म्हणालो. आमच्यात सुरु झालेला कलगीतुरा सहकाऱ्यांसाठी करमणुकीचं साधन होऊ लागला. त्यांनी श्रवणभक्तीचा पर्याय सहर्ष स्वीकारला.

"तेच तर सांगण्याचा प्रयत्न करतोय केव्हाचा! पण तुम्हीं पडली सत्वशील विचारांनी मढवलेली माणसे. तुम्हांला सगळीकडे सुंदरतेच्याच परिभाषा लिहलेल्या दिसतात. इंद्रधनुष्य आकाशात कमान धरण्याआधी तुमच्या मनात रंग कोरतं अन् तुम्ही ते उसने घेतलेले रंग उधळत राहतात इकडेतिकडे. बागेत उमलणारी फुले तुमच्याकडून उधळण्यासाठीच जन्माला आलेली असतात असा तुमचा अविर्भाव. जणू काही तुम्ही वाटलेल्या फुलांनी जगणं सुगंधित अन् आयुष्य गंधगार होणार आहे सगळ्याचं." त्याचा शब्दांनी मढवलेला आणखी एक पलटवार.

"हे बघ, उगीच घोळ घालू नको अन् संदर्भहीन वाक्यांनी सजवलेली भाषा वापरू नको. काय झालंय आणि कसं काय घडलंय, तेवढं सांग. नमनाला घडाभर तेल वाया घालवू नको. आधीच आपल्याकडे तेलबियांची वानवा आहे. उगीच आयात करायला लागेल अन् देशाचं चलन नाहक वाया जाईल." त्याला चिडवत बोललो.

"ओ साहेब, पुरे कर तुझे असले पांचट जोक वगैरे! आहे ते आम्हाला सगळं ठाऊक आहे. त्यासाठी काही दवंडी पिटायची आवश्यकता नाही. तुझा स्वभाव, तुझे विचार, तुझं वागणं, तुझं बोलणं आणखी काय काय असेल ते सगळं. तू असशील असा, तसा किंवा कसाही! नैतिकतेच्या चौकटीत विहार करणारा, मूल्यांच्या मार्गाने चालणारा किंवा खूप मोठा वगैरे वगैरे. तुला आणखी उंचीवर बसवायचं तर सांगतो, संत, महंत, महात्म्यांच्या वाचलेल्या; पण पूर्णपणे समजू न शकलेल्या अन् सोयीचे तेवढेच अर्थ काढून स्वतःपुरत्या सिद्ध केलेल्या विचारांची संक्षिप्त आवृत्ती आहे तू अन् तुझे चिमूटभर विचार. तू तयार केलेली ही आवृत्ती आता खूप जुनी झालीय. काही उपयोगाची नाही ती. बदल करावे लागतील तिच्यात. अर्थात, केलेच तर तेथेही तुम्ही स्वतःची सोय तेवढी पाहाल. पण भावड्या, हे विसरू नको काळाने पुलाखालून बरंच पाणी वाहून नेलं आहे." विषय बऱ्यापैकी गंभीर असावा बहुतेक. म्हणून की काय याच्या शब्दांचे साचे बदलले असावेत. रेल्वेने रूळ बदलतांना चाकांचा खडखडाट होतो, तसाच काहीसा त्याच्या सांगण्याचा सूर होता. बदल घडतांना आवाज होतो, पण नव्या वाटा गवसतात हेही तेवढेच खरे.

"असे दावे मी कधी केलेत? म्हणालो कुठं की, सद्गुणांचं सगळं संचित माझ्याकडे आहे म्हणून? मीही माणूस आहे अन् माणूसपणाच्या मर्यादा मलाही माहीत आहेत. आणि अशा मर्यादांपासून अंतरावर राहण्यास मी काही सर्वसंगपरित्याग करून विजनवासात निघालेला संन्याशी नाही. चांगला संसारी माणूस आहे रे मी! राहू दे आहे तेथेच, उगीच कशाला हिमालयाच्या वाटेने वळते करायला लागला आहेस." त्याला नेमकं काय सांगायचं आहे हे वदवून घेण्यासाठी उसकावत राहिलो.

“तुला तुझ्या मर्यादा माहीत आहेत, हे मान्य! पण प्रत्येकवेळी तुझ्यातला महात्मा काही स्वस्थ बसत नाही. अधूनमधून तो डोकावतोच कुठेना कुठे. असलाच काही थोडाफार फरक, तर तो इकडचा किंवा तिकडचा. सगळ्यांनाच तू तुझ्याकडे असणाऱ्या सत्प्रेरीत विचारांच्या पट्ट्या हाती घेऊन मोजायला निघतोस. बाबारे, अशा मोजपट्ट्या प्रत्येकवेळी वापरता येतातच असं नाही आणि वापरल्या तरी समोरचा त्याच्याने मोजता येईल, याची खात्री देता येईलच असंसुद्धा नाही."

"नसेलही तसं, पण मी माझा चांगुलपणा का सोडावा? निवडलेल्या मार्गापासून विचलित का व्हावं? पदरी एखाददोन अनुभव वाईट पडले, म्हणून सगळं जग वाईट आहे, असं म्हणणं आपल्या बांधिलकीशी प्रतारणा नाही का होत? आपल्या असण्या-नसण्यातील विसंगती नाही का ठरत?" त्याच्या विचारांचं शक्य तितकं खंडन करीत त्याला म्हणालो.

माझ्या मतांच्या पुष्ट्यर्थ आणखी काही सांगत होतो; पण मध्येच मला थांबवत म्हणाला, "पुरे रे तुझं पुस्तकी ज्ञानामृत! पुस्तकातल्या गोष्टी पुस्तकात छान असतात. त्या दिसतात छान. वाटतातही देखण्या. पण प्रत्यक्षात आणताना त्यांचे कोपरे टोचयाचे ते टोचतातच. काही जखमा दिसत नसल्या, तरी त्यांची ठसठस जाणवते. नाही विसरू देत त्या अंतरी असलेला सल. सद्विचारांच्या मलमपट्टीने त्यांना झाकलं म्हणून दुखणं नाही टळत. जखमेवर अत्तर लावलं म्हणून वेदना काही सुगंधित होत नसतात."

"वा, क्या बात! बघ, तुही पुस्तकी भाषेत बोलायला लागलास की! जखमा, ठसठस, वेदना, अत्तर वगैरे वगैरे... ही असते विचारांच्या संगतीने वावरण्याची कमाई. तुमच्या मनी स्नेह वसतीला उतरला की, जगात प्रेमच वाहताना दिसतं. शत्रूही मित्र वाटायला लागतो. द्वेषाचे वणवे विझतात. स्नेहाचा वर्षाव होत राहतो सगळीकडून. आपलेपणाचे ओहळ वाहतात आसपास." त्याची थट्टा करीत म्हणालो.

"पुरे रे, हे पांचट पुराण तुझं! किती पुस्तकी बोलतोस रे तू? थोडं माणसांसारखंही बोलत जा ना कधीतरी! उगीच स्वप्नांच्या झुल्यावर झोके घेत अभाळातली नक्षत्रे खुडायला जातोस. अशा वाक्यांनी अन् कल्पनांनी क्षणभर बरे वाटते, पण परिस्थिती काही बदलत नसते. वाहणे माहीत असलं, तरी मोहरणे स्वभाव नसतो तिचा. मोहरून येण्यासाठी कोणाच्या हाताचा मोहरा होऊ नये, हेच वास्तव असतं. आणि तसाही तूच काही एकटाच वाचत नाही पुस्तकं. आम्हीही वाचतो अन् वाचलेलं लक्षातही ठेवतो. ते तुझं पुस्तकी पांडित्य सरकव थोडं बाजूला. शत्रू, मित्र, विरोधक, समर्थक हे सगळे शब्दांचे बुडबुडे. इथे एकच गोष्ट सगळ्यांना नेमकी कळते, ती म्हणजे स्वार्थ. अप्पलपोटेपणा आयुष्यात आला की, त्याग, समर्पण वगैरे शब्द बेगडी वाटायला लागतात. स्वतःभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांना कसली आलीये रे नैतिकतेची चाड अन् अन्यायाची चीड. आपला मतलब साधण्यासाठी हे दुसऱ्याच्या आयुष्याची चिरफाड करायला कमी करत नाहीत. यांना आपल्या सुखासमोर जगाची दुःखं किरकोळ वाटतात. यांच्यालेखी एकच गोष्ट शाश्वत असते, स्वतःचं अस्तित्व अबाधित ठेवणं. अंगी कोणतीही पात्रता नसणारी ही सुमार माणसे बेसुमारपणे वागतात अन् सभ्यतेच्या सगळ्या संकेतांना तुडवत सभोवती स्वार्थाची कुंपणे घालून स्वतःचा कोंडवाडा भक्कम करीत राहतात."

त्याचं संदर्भासह स्पष्टीकरण करणाऱ्या प्रश्नाचं उत्तरं लिहणं अजूनही सुरु होतं. पण एव्हाना त्याच्या बोलण्यावरून अंदाज लागला, याला काय सांगायचं आहे. अर्थात, एवढ्या वर्षांपासून सोबत नोकरी करत असल्याने एवढं लक्षात येणं अवघड नाही अन् त्यात नावीन्यही नाही. बोलणं लांबलंही असतं, पण कुणाचातरी त्याला फोन आला. महत्त्वाचं काम असल्याचं सांगून तो निघून गेलाही. पण जातांना विचारांची बोंडे कुरतडणारी एक अळी आमच्यात अलगद सोडून गेला.

तो सांगत होता त्याचा संबंध प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष त्याच्या, आमच्या किंवा कोणाच्या बाबत असेल-नसेलही किंवा त्याला काही सूचित करायचे असेल अथवा आगंतूक प्रश्नांशी यांनाच भिडू द्यावं म्हणून सगळंच उलगडून सांगितलं नसेल. किंवा योग्यवेळी सांगू असं काही असेल त्याच्या मनात. जेकाही असेल नसेल ते असो; पण पुढ्यात मांडून ठेवलेल्या प्रश्नांच्याबाबत माणसांना अनभिज्ञ असून कसे चालेल? परिस्थितीपासून पलायन करण्यात कोणता पराक्रम असतो? प्राप्तव्य अन् कर्तव्यापासून विचलित होण्यात अर्थ नसतो. माणूस म्हणून जगण्याचा तो पर्याप्त पथही नसतो, नाही का? पण खरं तर हेही आहे की, सुमारांची सद्दी सुरू झाली की, संस्थात्मक संरचनेचा साचा सूत्रातून सुटून तिच्या समारोपाचा समय समिप आलेला असतो. हे सार्वकालिक सत्य आहे अन् लोकसंरचनात्मक व्यवस्थेतील व्यंग.

लोकशाहीव्यवस्थेने निर्माण केलेल्या कार्यप्रणाली कितीही चांगल्या असल्या, तरी त्यांत काही कमतरता असतात, आहेत अन् पुढेही असतील हे दुर्लक्षित नाही करता येत. आहे ते नाकारण्यात काय हशील? अर्थात हे विधान काही राजकीय नाही. त्यानेही त्या अनुषंगाने केलं नव्हतं. असलेच तर प्रासंगिकतेचे संदर्भ असतील. एखाद्या गोष्टीकडे विशिष्ट विचारांच्या वर्तुळात पाहणाऱ्याला हवा तसा विचार करता येईल. अर्थान्वय लावता येईल, पण तेही व्यक्तिगत. कोणी कोणत्या कोनात पाहावं, हाही एक वेगळा दृष्टिकोन असतो. व्यवस्था माणसांची गरज म्हणून जन्माला आली. ती अधिकाधिक निकोप असावी, माणसांच्या मर्यादांचं तिला भान असावं अन् त्यांच्या जगण्याची जाण असावी, हे अपेक्षित असतं तिच्या असण्यात. एकचालकानुवर्ती वृत्तीने वर्तणाऱ्यांना केवळ आपण आणि आपणच असल्याचा अहं असतो. लोकांच्या भल्यासाठी उभ्या केलेल्या व्यवस्थेत केवळ मी अन् मीच सर्वस्व असल्याचा साक्षात्कार कोणाला होत असेल तर... व्यवस्थेने दिलेल्या स्वातंत्र्याचा अन् सवलतींचा तो विपर्यास असतो, नाही का?

शतकांच्या प्रवासात माणसांनी काय मिळवले? या प्रश्नाची अगणित उत्तरे हाती येतील. मिळवलेल्या गोष्टींचे शेकडो पर्याय सांगता येतील. ते आहेच. पण खरं हेही आहे की, हे सगळं उभं करण्यासाठी त्याला व्यवस्था निर्माण करायला लागली. तिच्या भक्कम चौकटी आखाव्या लागल्या. कुंपणे कोरावी लागली. बांध बांधावे लागले. ‘बहुजन हिताय’चा विचार घेऊन वाटा लोककल्याणाच्या दिशेने वळत्या करायला लागल्या. हा प्रवास काही सुगम नव्हता. अजूनही नाहीये आणि पुढे असेलच याची शाश्वती नाही. व्यवस्थेने दिलेल्या संधीचा कुणी स्वार्थासाठी वापर करत असेल, तर त्याची उत्तरेही व्यवस्थेच्या परिघातच शोधावी लागतात. पण हे परिघच कोणी वेढून बसलं असेल, तर संघर्ष अटळ भागधेय असतं. संघर्षासाठी शक्ती ऐकवटावी लागते. माणसांचं अर्थहीन एकत्र येणं अवघड नाही; पण विशिष्ट विचारांच्या प्रतिष्ठापनेसाठी एकवटणे मुश्कील असतं. प्रत्येकाला आपापली कुंपणे अधिक प्रिय असतात. स्वत्व नसलेल्यांकडे सत्त्व कुठून येणार? सत्त्वाच्या परिभाषा अवगत नसलेल्यांना तत्त्वांच्या व्याख्या कशा आकळतील? कणा नसणाऱ्यांसाठी तत्त्वहीन तडजोडी समर्थनीय ठरतात. बदल तर त्यांना हवाच असतो; पण तो दुसऱ्या कुणी केलेल्या त्यागाने असेल तर अधिक बरे. सुंठेवाचून खोकला गेला तर तो हवाच असतो.

व्यवस्थेतील वैगुण्यांवर लढणारे लढत राहतात अन् पळणारे पळत राहतात प्रश्नांपासून पुढे आणखी पुढे. यांना सुरक्षित वगैरे वाटणाऱ्या ठिकाणी पोहचले की, तेथून लढा कसा अस्ताव्यस्त वाढतो आहे, मार्ग कसे चुकतायेत, ह्या बोंबा ठोकायला हे मोकळे. मूढांना आपल्या मार्गाने वळते करण्यासाठी अंतरीच्या कळवळ्याने मार्गदर्शन करत राहतात. लढणाऱ्यांचा आवाज व्यवस्थेला धक्के देत राहतो. कूस बदलून अंगणी येणाऱ्या ऋतूंच्या हालचालींचा वेध घेऊन कुणीतरी स्वार्थ साधतो. परिवर्तनाच्या वाटा आपल्याकडे वळत्या करण्याची संधी शोधतो. सत्तेची स्वप्ने डोळ्यात साकळू लागतात. पदाची प्रतिष्ठा दिसू लागते. पदाला पैलतीरी नेण्याची पात्रता आपल्याकडे नसल्याचं मान्य करायला तयार नसलेल्या लोभी जिवांना तत्त्वहीन तडजोडी देखण्या वाटू लागतात. आपण निवडलेला विकल्प कसा रास्त आहे म्हणून समर्थनाचे सूर सजू लागतात. स्वार्थाचे सेतू उभे करून स्वतःचं कवडीचंही मत नसणाऱ्यांना सादर आमंत्रित केलं जातं आणि सुरु होतो पुढचा मूल्यहीन महानतेचा खेळ.

सत्तेची छडी हाती घेऊन कळपाला हाकण्यात धन्यता मानणाऱ्या अन् नीतिसंकेतांना फाट्यावर मारून वर्तणाऱ्यात कळपातील एखाद्या प्राण्याला देवत्त्वाचा अवकाळी साक्षात्कार होतो आणि त्याच्याकडे नसलेल्या महात्म्याची महती मांडण्याचा एककलमी कार्यक्रमाचा आरंभ होतो. दाणे फेकले जातात. भुलून काही पोपट लालसेपोटी जमा होतात. जाळ्यात पकडून त्यांना पद्धतशीर तयार केलं जातं अन् सुरु होतो पढवलेल्या पोपटांचा कलकलाट. सगळीकडे नुसती स्तुतीची गाणी ऐकू यायला लागतात. आलं आलं सुख आपल्या अंगणी आलं म्हणून घारी, गिधाडे, घुबडं सगळेच आनंदतात. कोकिळेचा गाता गळा लाभल्याच्या भ्रमात कावळे कलकलाट करीत राहतात.

सत्तेच्या सिंहासनावर विराजमान होण्याच्या कांक्षेने पछाडलेला कोणीतरी असंतुष्ट आत्मा अंगभूत पात्रता विसरून स्वतःला वैनतेय समजू लागतो. गगन आपल्याला सदन म्हणून आंदण दिल्याच्या तोऱ्यात विहार करू लागतो. विचारांचा परीघ हरवलेल्या कुण्यातरी स्वयंघोषित विद्वानाच्या कर्तृत्त्वाचं कवच आपल्याला लाभल्याच्या आविर्भावात अर्थहीन शब्दांचे बुडबुडे उडवत आरत्या रचतो अन् त्याच्या विचाराला धार्जिणी असलेली भूतावळ त्या महाभागाची पूजा बांधते. भक्त जमा करण्याच्या उद्योगाला बऱ्यापैकी बरकत येते. असलेल्या-नसलेल्या गुणांचं प्रदर्शन भरवलं जातं. आंधळ्या भक्तांकडून सश्रद्ध अंतःकरणाने भक्तिगीते गायली जातात. तापवलेल्या तव्यावर पोळ्या शेकून घेतल्या जातात. पदरी टाकलेली गाजरं सांभाळत कुणीतरी अंधभक्त स्वर्गसुखाची स्वप्ने पाहत राहतात. समर्थनाचे नारे बुलंद करीत राहतात. परिस्थितीच्या पेचांशी खेळणारा परिवर्तनाच्या कांक्षेने लढत राहतो. अविचाराच्या गोण्या घेऊन निघालेल्यांना सांगत राहतो, तुमचा बुद्धिभ्रम केला जातोय. पण हे ऐकायला अन् समजून घ्यायला मेंदूकडे विचार करण्याची क्षमता अबाधित असायला लागते. विवेकच गहाण ठेवला असेल, तर विचारांच्या वाटेने वळते करणाऱ्यांना विचारतो कोण? विरोधाचे विवेकी आवाज गलक्यात विरून जातात. सत्तादंड धारण करू पाहणारे चांगुलपणाच्या झुली पांघरून अविचार पेरत राहतात. अस्मिता गहाण ठेवलेले जीव आपलं अस्तित्व सुरक्षित असण्याच्या भ्रमात परिस्थितीला सुख समजून स्वप्नांचे मनोरे रचत राहतात.
 
अंगभूत गुणवत्ता कुणाच्या प्रशंशेचे टॅग लावून अधोरेखित नाही करता येत. पुढ्यात पेरलेल्या समस्यांचे सम्यक आकलन असल्याशिवाय सामान्यांच्या आयुष्यातील प्रश्नांची उत्तरे सापडत नाहीत. त्यासाठी आपल्याकडे काही असायला लागते. पण आडातच नसेल तर पोहऱ्यात कुठून येईल? स्वार्थ साधू पाहणारे कोरड्या विहरीत पोहरा लटकावून बसलेले असतात. लोकांना सांगतात, आहे ओल आहे आत. थोडा धीर धरा, खोदू आणखी थोडं. भरतील तुमच्याकडील हंडे, कळशा. दोनचार ओंजळी भरून हाती लागतील म्हणून भोळे जीव तळाच्या अंधारात डोकावून पाहतात. नसलेल्या पाझरांची परत परत आठवण करून देत संधिसाधू आपलं ईप्सित साध्य करीत राहतात.

एखाद्याने निर्धारित अभ्यासक्रम स्मृतिगत करून प्राप्त केलेल्या गुणांनी प्रगतिपत्रकाच्या रकान्याला देखणेपण लाभेलही. पण त्याच्याने प्रगतीच्या परिघाला गवसणी नाही घालता येत. त्याकरिता झरा आतूनच वाहता असायला लागतो. आपल्याकडे पात्रता नसताना कोणी आकस बुद्धीने असेल किंवा निरर्थक द्वेषापोटी न शोभणारी माळ आपल्या गळ्यात टाकतो, तेव्हा गुणवत्तेचे प्रश्न निकाली निघालेले असतात याचं भान असायला लागतं. पण अर्ध्या हळकुंडाने अंग पिवळं पडायला लागलं की, कोणाला आपल्या नसलेल्या देखणेपणाचाही साक्षात्कार होऊ लागतो. कोणीतरी त्यांचं नसलेलं देखणेपण दाखवतो. मृगजळाच्या विभ्रमांना भुललेले अज्ञानी लगेचच सुंदरतेच्या परिभाषा नव्याने तयार करण्याच्या उद्योगाला लागतात. विधिनिषेध वगैरे काही असतं, याचं भानही नाही उरत. खरंतर त्यांच्या व्याख्या त्यांच्यापासून सुरु होतात अन् संपतातही तेथेच. पण सदसद्विवेकबुद्धी काळवंडते, हे कसं विसरायचं?

प्रगतीच्या परिभाषा गुणवत्तेच्या परिमाणांनी पाहता यायला हव्यात. अर्थात, आपल्याला अवगत असणाऱ्या कौशल्यांचं सार्थ आकलन असल्याशिवाय आपली पात्रता आकळत नाही. आपण कोण, हे कळायलाही किमान पात्रता असायला लागते. पात्रता पर्याप्त पर्यायांमध्ये पहावी लागते. पर्यायांचं सम्यक आकलन होण्यास आपला आसपास आधी आकळणे आवश्यक असतं. त्याचे अर्थ अवगत करून घ्यावे लागतात. आसपासचं नांदतेपण समजून घेण्यासाठी अंतरीचा ओलावा वाहता असावा लागतो. तो साकळता यावा म्हणून ओंजळी रित्या असाव्या लागतात. पण विचारातच करंटेपणा कोरला असेल, तर ओंजळी कशा भराव्या? आव आणून साव नाही होता येत. लोकांना सावरण्याइतका संयम अन् सोज्वळ विचार अंतरी नांदते असल्याशिवाय व्यवस्थेने कोरलेल्या चौकटी सुंदर नाही करता येत.

आपण कोण? या प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यात अख्खी हयात वेचण्याची अन् सगळं आयुष्य वाचण्याची तयारी असायला लागते. असं असलं म्हणून त्याची सगळी उत्तरे हाती लागतीलच असंही नाही. प्रामाणिकपणाचं पाथेय पदरी पडलेलं असेल, तर बेईमानीच्या बेगडी सुखांची चमक फिकी पडते. पणती पावलापुरता प्रकाश पेरते हे खरेच; ती अवघ्या अंधाराचा वेध नाही घेऊ शकत, हेही वास्तवच. पण सत्य तर हेही आहे की, आस्थेचा कोरभर उजेड अंतरी नांदता असला की, पणतीने पेरलेला ओंजळभर प्रकाश पावलांना आश्वस्त करतो. परिस्थितीचं सम्यक आकलन नेणिवेच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात आशेचे कवडसे कोरते. अंधाराच्या पटलावर काजव्याचं चमचमणं देखणं वगैरे दिसत असलं, तरी त्याला सगळा आसमंत नाही उजळून टाकता येत. ती त्याची मर्यादा आहे. एवढं कळणंही आपला वकूब ओळखण्यासाठी पर्याप्त असतं. विस्तवाने पेरलेल्या प्रकाशाची प्रखरता पाहून कळत असली, तरी त्याची धग उमजण्यासाठी निखारे अनुभवायला लागतात. अवतीभवती नांदणारे परिस्थितीचे वणवे संवेदनशील मनांना नाही विसरता येत. व्यवधानांकडे सोयिस्कररित्या दुर्लक्ष करणं जगण्यात सामावलेली विसंगती असते. परिस्थितीने पेटवले वणवे वळवण्याचा वकूब असला की, विसंगतीतूनही संगतीची सुसंगत सूत्रे शोधता येतात.

प्राक्तन वगैरे गोष्टी असतील अथवा नसतील, पण प्रयत्न असतात. त्याचे पथ धरून पावलांना प्रवास करता आला की, परिमित पर्यायांत प्रमुदित राहता येतं. लाचारीचा रंग जगण्यावर चढला की, इंद्रधनुष्याचे रंग विस्मरणात जातात अन् माखून घेतलेला रंग अधिक गहिरा होत जातो. मुखवटे देखणे वाटायला लागले की, चेहरे विस्मरणात जातात. मन गढूळलं की जगण्यातलं नितळपण निरोप घेतं. विलोभनीय विभ्रमांनी संमोहित करणाऱ्या निसर्गातील रंगांचं अप्रूप उरत नाही. कारण, लाचारीचा रंग एकदाका आयुष्यावर लागला की, विचारांचं रंगात न्हाऊन निघणं थांबतं. जगणं समृद्ध करू पाहणारी विचारविलसिते परिघ हरवतात अन् विकारांची वर्तुळे भक्कम होत राहतात. विचारांनी विस्मरणाचा रंग धारण केला की, मेंदू बधिर होतो अन् मन सैरभैर. मनगट खड्गाचं धारदार पातं पेलण्याऐवजी पुढ्यात पसरवण्यात धन्यता मानतं. लक्तरांना प्रावरणे समजून मिरवणारे एक विसरतात की, याचक बनून पुढ्यात पसरवलेल्या हातांपेक्षा मदतीसाठी पुढे आलेले हात अधिक देखणे असतात, भलेही त्यावर मातीचे थर चढले असतील. विचारांनी लाचारीची वसने परिधान केली की, विवेक आपलं विश्व हरवतो. अविवेकाच्या इमल्यांना सांभाळणाऱ्यांच्या महाली आत्मसन्मान गहाण पडला की, आयुष्याचे अर्थपूर्ण असणे उसवते. आशाळभूतपणे कुणाच्या पुढ्यात उभं असलेलं अधोमुख वदन आपल्याला कणा असल्याचे आठवू देत नाही, नाही का?

अविचारांच्या वर्तुळाभोवती प्रदक्षिणा घडतच राहतात. हे भ्रमण अज्ञानाने असेल किंवा अगतिकतेमुळे. कारणे काही असोत, त्याभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांची वानवा कधीच नसते अन् संख्याही दुर्लक्षिण्यासारखी. हे अप्रिय पण सत्य आहे. विश्वाच्या वर्तुळात वसलेल्या कोणत्याही परगण्यात वर्तनव्यवहारांबाबत प्रवाद शोधलेच तर अगणित गवसतील, वादही विपुल असतात. हे असं काही असलं तरी अपवादही असतातच. वाद, विसंवाद, वितंडवाद असणं जेवढं स्वाभाविक, तसं अपवाद असणंही सहज आहे. ते आहेत म्हणून प्रयासांच्या परिभाषा परत परत पेरता येतात. आशेचे अंकुर अगत्याने जोपासता येतात. पेरलेलं उगवतं, पण सोबत तणकटही दणकून येतं. अविचारांचं तण वेळीच वेगळं करावं लागतं अन्यथा पिकाच्या आयुष्याचे अर्थ हरवतात अन् उरतात निरर्थक अवशेष, जे कुठलेच अन्वयार्थ शेष राहू देत नाहीत. विकल्पांचं तण वेगळं करण्यासाठी विचार जागे असायला लागतात.

याचा अर्थ असाही नाही की, परिस्थितीचं सम्यक आकलन असणारी आणि स्थिती-गतीचं रास्त भान असणारी माणसं नसतात. ती सर्वकाळी, सर्वस्थळी असतात, फक्त त्यांना पाहता यायला हवं. नसतील सहज दिसत, तर शोधता यायला हवं. शोधूनही नसतील सापडत, तर आपणच त्याचा विकल्प व्हावं. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे आसपास असायला लागतात, भलेही ती नगण्य असतील. ती संख्येने अधिक होत नाहीत, तोपर्यंत प्रयासांच्या परिभाषांना पूर्णविराम नाही देता येत. विचारविश्व समृद्ध करण्यासाठी संवेदनांचे किनारे धरून वाहता यायला हवं. प्रवाहासोबत वाहणारे अगणित असतात. प्रवाहाच्या विरोधात पोहणारेही असतात; पण प्रवाहांना अपेक्षित दिशेने वळते करणारे किती असतात? जगण्यात सत्त्व असलं की, स्वत्वाचे अन्वयार्थ आकळतात. स्वत्व सोबत असणारी संवेदनशील मने तत्त्वांची प्रयोजने अधोरेखित करतात, भले ते अपवाद असतील. अपवाद प्रवादांना पर्याय देण्यास पर्याप्त असतात, नाही का?
••