मुखवटे

By // No comments:

माणसांना स्वतःचा चेहरा घेऊन जगता येणं काही अवघड नाही. साधेपणाने जगण्यात सगळं शहाणपण सामावलेलं असतानाही माणसं आपली अंगभूत पात्रता विसरून, मुखवटे परिधान करीत कोणत्यातरी मोजपट्टीवर स्वतःला का सिद्ध करू पाहत असतील? समाज नावाच्या व्यवस्थेत  प्रत्येकाच्या हातात आपली एक मोजपट्टी असते. त्या वापरून समोरच्याला मोजण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. म्हणून त्यांच्याकडील पट्ट्यांच्या लांबीची, उंचीची चिंता का करावी? त्यांच्या पट्ट्यांची मापं आपल्याला लावून घेण्यात कुठलं शहाणपण आहे? आपली असलेली, नसलेली उंची वाढवण्यासाठी माणसं नको तितकी धडपडत राहतात. हेलपाटतात. स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी कवायत करत राहतात. मुखवटे हाती घेऊन उभे राहतात. या धडपडीचा शेवट काय असेल, याचा विचार न करता का चालत राहतात?

माणसाच्या मनाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न अनेक अभ्यासकांनी, मानसशास्त्रज्ञांनी केला. विचारवंतांच्या, बुद्धिमंतांच्या हाती यातून कोणत्या गोष्टी लागल्या असतील, त्या असोत. हा मतमतांतरांचा विषय आहे. माणसांना जगण्यासाठी नेमकं काय हवं असतं? मूलभूत गरजांची पूर्ती झाली की, त्यात संतुष्ट असायला काय हरकत असावी? काहीच नाही. पण समाधानही नाही. तेच नसेल तर आणखी नवे काही घडण्याची शक्यताच मावळते. समर्पणशील जगण्यात जीवनाचं सौंदर्य सामावलेलं असतं. त्यागात कृती असते, तर नीतिविसंगत भोगात विकृती. निरामय विचारांनी वर्तणारा माणूस जगण्याचा देखणा चेहरा असल्याचे सांगून-सांगून जगभरातील संतमहंत थकले. तरीही माणसांच्या मनातील विकार काही निरोप घेत नाहीत. जग अनेक विसंगतींनी खच्चून भरले आहे. कलहांनी फाटले आहे. याची कारणे काय असावीत? ‘स्वार्थ’ या एका शब्दात याचं उत्तर सामावलेलं असल्याचं अनेक मुखातून ऐकू येतं. मग, जी मुखे मोक्षाचं महात्म्य विशद करतात, तेच मुखवट्यांच्या मोहात का पडत असतील? अर्थात स्वार्थाची परिभाषाही परिस्थितीजन्य आणि परिस्थितीसापेक्ष असते. काही माणसं जगण्यातलं साधेपण आपल्यात सहज सामावून घेत असतात. कष्टाच्या भाजीभाकरीत त्यांना आयुष्याचे अर्थ सापडतात. काही तूपसाखरेच्या गोडीसाठी विसंगत मार्गाने चालताना क्षणभरही विचार करत नाही. अर्थात, कोणी कोणत्या वाटेने निघावे, हा ज्याच्या-त्याच्या पसंतीचा पर्याय असतो. ती निवड वैयक्तिक असते, समाजमान्यतेची मोहर नसते.

पद, पैसा, प्रतिष्ठेला अवास्तव महत्त्व आलं की, माणसं चाकोरीतलं, चाकोरीबाहेरचं सगळंकाही करायला तयार असतात. मनात अस्वस्थता दाटत जाते. ही अस्वस्थताच वाटा अवघड करते. ‘बिकट वाट वहिवाट नसावी,’ हे शब्द अशावेळी सुविचारांपुरते उरतात. जगणं समृद्ध होण्यासाठी माणसाकडे वर्तनातील प्रांजलपण आणि मनातील नितळपण असले, तरी पुरेसे असते. कोणत्याही मुखवट्याशिवाय आपली प्रतिमा मनाच्या आरशात दिसायला हवी. पण मनावर आसक्तीने काजळी धरली असेल, तर आपले आपण दिसावे कसे? कवयित्री बहिणाबाई म्हणतात, ‘पाहीसनी लोकायचे येवहार खोटेनाटे, बोरीबाभळीच्या अंगावर आले काटे.’ हव्यासापायी जखमा देणाऱ्या काट्यांची कुंपणे आपण स्वतःभोवती का तयार करावीत?  केवळ जगाला दाखवता यावे म्हणून? कुंपणाला मालकी असली, तरी विस्तार असतोच असं नाही. आणि तसंही काट्यांशी सख्य करायला कोणाला आवडेल?

नाहीतरी आपण कोणते तरी ऐच्छिक, अनैच्छिक मुखवटे धारण करून वावरत असतो. प्रसंगी त्यांना जपत असतो. मुखवट्याआडचा खरा-खोटा, असेल तसा चेहरा दिसू नये म्हणून काळजी घेत असतो. प्रत्येकजण येथे आपापले मुखवटे सांभाळून असतो आणि वेळ मिळताच ते मिरवतही असतो. मुखवट्यांना टाळून माणसांना जीवनयापन करणे काही अवघड नाही. सीमित अर्थाने मान्य करूया की, कधी कधी अनिच्छेने मुखवटेही परिधान करायला लागतात. समजा केला परिस्थितीवश धारण किंवा करावा लागलाच, तर त्यामागचा हेतू स्व-पलीकडे असायला काय संदेह असावा? प्रश्न फक्त एवढाच असतो की, आपण निवडलेला मुखवटा कसा आहे. मुखवटा म्हणजे माणूस नाही, हे माहीत असूनही अंतर्यामी असणारी कोणतीतरी अस्वस्थता माणसांना मुखवटे धारण करून जगायला बाध्य करते, तेव्हा गुंते अधिक जटिल होत जातात.

जग एक रंगमंच आहे. येथे प्रत्येकाला आपापली भूमिका घेऊन जीवनयापन वगैरे करावे लागते, असे काहीसे आपण अनेकदा ऐकले असेल. पण या मंचावर वावरताना आपली भूमिका कोणती असेल, हे ठरवायचे कुणी आणि कसे? एकीकडे दिसणारी अगदी साध्यासरळ स्वभावाची माणसं, तर दुसऱ्या बाजूने अंगभूत पात्रता नसतानाही कोलांटउड्या मारून आपली मखरे तयार करून स्वतःची आरास मांडणारी माणसंही आसपास असतात. स्वतःचा वकुब ओळखून वागणारी माणसंही समाजात संखेने खूप आहेत. अशा माणसांच्या सत्प्रेरीत वर्तनातून निर्मित विचार साधेपणाची संगत करीत जगावे कसे, हे सांगणारा वस्तुपाठ असतो. अशा चेहऱ्यांकडे पाहण्याऐवजी आपलं लक्ष मुखवट्यांकडेच का वळत असेल?
••

गुण

By // 1 comment:

गुणांवरून गुणवत्ता ठरवण्याच्या आजच्या जगात जर संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम महाराज, छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वामी विवेकानंद विद्यार्थी म्हणून शिकायला असते, तर गुणवत्तायादीत आले असते का? छत्रपती शिवाजी महाराज हे काही राज्यशास्त्र विषयात विद्यापीठचे गोल्ड मेडलीस्ट नव्हते, संत तुकाराम महाराज समाजशास्त्राचे पदवीधर नव्हते, संत ज्ञानेश्वरांनी काही तत्वज्ञान विषयात पदव्युत्तर पदवी मिळवली नव्हती. ‘बुडती हे जन देखवे ना डोळा’ म्हणणाऱ्या संत तुकाराम महाराजांचे शब्द समाजाप्रती असणाऱ्या आस्थेतून प्रकटले. तो अंतरीचा जिव्हाळा होता. ‘बंधू-भगिनी’ या दोनच शब्दांनी माणसांच्या मनावर अधिराज्य करणाऱ्या स्वामी विवेकानंदांच्या नावापुढे केवळ बॅचलर ऑफ आर्ट, ही पदवी होती.

रायबाचं लग्न नंतर, आधी कोंडाण्याचं म्हणणारे तानाजी मालुसरे, लाख मरोत; पण लाखांचा पोशिंदा जगला पाहिजे म्हणीत महाराजांवर जीव ओवाळून टाकणारे बाजीप्रभू कोणत्या शाळेत त्याग, समर्पण, स्वामिनिष्ठा शिकले नव्हते. न्यूटन, आईन्स्टाईन, एडिसन त्यांच्या विद्यालयांच्या गुणवत्ता यादीत आले होते का? शून्यातून विश्व निर्माण करणाऱ्या या लोकांच्या लोकविलक्षण जीवनकथा आम्हांस माहीत असूनही अंगभूत गुणवत्तेला नाकारून गुणपत्रकातील गुणांचाच आग्रह का, कशासाठी? थ्री इडियट चित्रपटात एक संवाद आहे, ‘काबिल बन, कामयाबी पीछे आयेगी.’ यशस्वी होणं गुणांवरच अवलंबून असेल, तर मग समाजातील बहुसंख्य माणसे, जे गुणवत्ता यादीत कधीच आले नव्हते, ते जगायला अपात्र ठरतील. तसंही परीक्षेच्या गुणवत्ता यादीत आलेले असतात, त्यापैकी बऱ्याच जणांचे काय चालले आहे, त्यांनी पुढे जाऊन काय केले आहे, हे तरी कुठे आपणास माहीत असते. अनुभवातून आलेले शहाणपण घेऊन जगणारा एखादा सामान्य माणूसही कधी कधी व्यावहारिक शहाणपणात शरण जात नाही.

काळ कोणताही असू द्या. परीक्षापद्धती कोणतीही असू द्या, विद्यार्थी तोच असतो. त्याच्या भावस्थितीचा आपण कधी पुरेसा विचार करतो का? इवलासा अंकुर वाढत, वाढत आकाश कवेत घेण्याचे स्वप्न घेऊन ऊन, वारा, पाण्याशी सख्य साधत जमिनीत रुजतो. सुरक्षेचे कवच असले, तर निर्वेधपणे त्याची वाढ होते. आम्ही मुलांना आश्वस्त करणारं भावनिक सुरक्षेचं आभाळ कधी देणार आहोत?

झाडाच्या सळसळत्या हिरव्या पानांत, झुळझुळणाऱ्या झऱ्यात, गाणाऱ्या पक्षांच्या गळ्यात, दूरदूर वनराईत नेणाऱ्या वळणावळणाच्या पायवाटेत, नदीच्या खळाळत्या पाण्यात खरं शिक्षण सामावलेलं आहे. पुस्तकं दडली आहेत. ती उघडून वाचण्यासाठी त्यांना तेथे कधी नेणार आहोत का? महात्मा गांधीजी म्हणाले होते, ‘आमच्या शिक्षणपद्धतीत दोन्ही हातांचा वापर होत नाही. आणि जो एक हात वापरला जातो तो गृहपाठ, उत्तरपत्रिका लिहाण्यापुरताच.’ शिक्षणातून जर अर्ध्याच क्षमता वापरात येत असतील, विकसित होत असतील, तर या व्यवस्थेला परिपूर्ण तरी कसे म्हणता येईल?

शिक्षण एक पद्धती आहे. ती आत्मसात करावी लागते. ती प्रयत्नसाध्य आहे. या प्रयत्नात कदाचित काही चुका जाणते-अजाणतेपणी मुलांकडून घडतीलही. अपयश पदरी येईल; पण अपयश हा काही प्रयासांचा शेवट नाही. फारफारतर अपयश हा यशाचा चुकलेला मार्ग असू शकतो, तो रस्त्याचा शेवट नाही. रस्ते आणखीही आहेत. चाकोरीतला रस्ता कोणतंही नवं ठिकाण शोधू शकत नाही. प्रत्येकाकडे त्याच्या क्षमता असतात. त्याला त्या शोधू द्या. नसतील समजत, तर मदत करा. धावण्याच्या क्षमतेवर कविता राऊत यशस्वी होते. निरीक्षणबळावर न्यूटन थोर शास्त्रज्ञ होतो. मदर तेरेसा सेवेने जग फुलवतात. बाबा आमटे आनंदवनात आनंदाचे मळे फुलवतात. कोणी उंच उडी, कोणी लांब उडी मारून उच्चांक करतो. यश मिळवू शकतो. थोडे वेगळे काम करायची तयारी असली, थोडी युक्ती असली की, यशाचे मार्ग निर्माण करता येतात.

यशस्वी होण्यासाठी कशावरतरी श्रद्धा असावी लागते. जर ही श्रद्धास्थाने समाज, पालक, शाळा, शिक्षक झाले तर... मुलांच्या मनातील परीक्षेची भीती, अभ्यासाच्या समस्या, जगण्यातील गुंता संपवता येईल. नसेल सुटत सगळा गुंता; निदान कवडसा तरी नजरेस येईल. जातील माग काढत त्यांची पाऊले. घेतील शोध आपणच आपला. देतील आयुष्याला आकार. कारण, श्रद्धेच्या बळावर एकलव्यसुद्धा अर्जुनापेक्षा श्रेष्ठ धनुर्धर होऊ शकतो, नाही का?
••

पण...

By // 4 comments:

संकुचित विचारांच्या वर्तुळात विहार करणाऱ्यांना व्यापक असण्याचे अर्थ अवगत असतात? सांगणे अवघड आहे. शक्यतांचे दोनही किनारे धरून ते वाहत असतात, पण प्रवाहच आटले असतील तर वाहण्याचे अर्थ बदलतात. एक ओसाडपण आसपास पसरत जातं. चिमूटभर ज्ञानाला अफाट, अथांग, अमर्याद वगैरे समजून त्यावर आनंदाची अभिधाने चिटकवणाऱ्यांना प्रगल्भ असण्याच्या परिभाषा कशा उमगतील? विवेकाच्या वाती विचारांत तेवत असतील, तर पावलापुरता प्रकाश सापडतो. अंतरी नांदत्या भावनांचा कल्लोळ असतो तो. शहाणपण शब्दच मुळात शेवाळल्या वाटेवरून चालणारा. पुढच्या पावलावर सरकण्यापेक्षा निसटण्याच्या शक्यताच अधिक.

इहतली अधिवास करणाऱ्या जिवांकडे जुजबी असली, तरी काहीतरी माहिती असतेच. ती अनुभवातून अंगीकारली असेल, निसर्गदत्त प्रेरणांच्या पसाऱ्यात सामावली असेल अथवा गुणसूत्रांच्या साखळ्या धरून वाहत आली असेल. याचा अर्थ एखाद्याकडे असलेली माहिती म्हणजे ज्ञान असते का? माहितीचे उपयोजन सम्यक कृतीत करता येण्याला ज्ञान म्हणता येईल आणि ज्ञानाचा समयोचित उपयोग करता येण्याला शहाणपण. पण वास्तव हेही आहे की, सम्यक शहाणपण प्रत्येकाकडे पर्याप्त मात्रेत असेलच असे नाही. याची खात्री बुद्धिमंतांनाही देता येणार नाही.

जगण्याच्या वाटेवरून घडणाऱ्या प्रवासाची पावले पुढे पडताना काहीतरी पदरी पडतेच, हेही खरेच. पण पदरच फाटका असेल तर... त्याला इलाज नसतो. शहाणपण काही कोणाची मिरासदारी नसतं. खाजगी जागीर नसते. कुळ, मूळ बघून ते दारी दस्तक देत नसतं. त्यासाठी माणूस असणे आणि किमान स्तरावर का असेना विचारी असणे पर्याप्त असते. विचारांच्या वाटेने वळते होण्यासाठी अनुभूतीचे किनारे धरून वाहते राहावे लागते. केवळ कोरडी सहानुभूती असणे पुरेसे नसते. नियतीने माथ्यावर धरलेल्या सावलीपासून थोडं इकडेतिकडे सरकून ऊन झेलता आलं की, झळांचे अर्थ आकळतात. वातानुकूलित वातावरणात वास्तव्य करणाऱ्यांना चौकटींपलीकडील विश्वात नांदणारी दाहकता कळण्यासाठी धग समजून घ्यावी लागते. ती समजून घेण्यासाठी स्वतःभोवती घालून घेतलेली मर्यादांची कुंपणे पार करायला लागतात. सुखांच्या वर्षावात चिंब भिजणाऱ्यांना वणव्याचा व्याख्या आकळतीलच असं नाही.

हे वाचतांना तुमच्या मनात एव्हाना एक विचार नक्की आला असेल की, काय म्हणायचं आहे नेमकं या माणसाला? कशाचा संबंध कशाशी नाही. उगीचच वडाचं पान पिंपळाला जोडणं आहे हे! असेलही, हवंतर तसे म्हणूयात. बादरायण संबंध समजा याला, हवं तर. पण विचारांचे तीर धरून वाहत येणारे वास्तव प्रवाहपासून विचलित कसे होईल? नियत मार्ग बदलेल कसे? विचार केवळ कल्पनेचे किनारे धरून वाहत नसतात, तर वास्तवाच्या प्रतलावरून पुढेही सरकत असतात. नसतील तर तो सत्याचा अपलाप असतो. बघा, आला ना पुन्हा 'विचार' शब्द लिहिण्यात! मलाही नेमकं असंच काहीसं सांगायचंय. एक लहानसा 'विचार' सोबत घेऊन मीही 'विचारच' करतो आहे की! हां, कुणी याला अविचार वगैरे प्रकारातलं लिहिणं म्हटलं, तर अजिबात वाईट वगैरे वाटणार नाही. कारण वाचणाऱ्यांनाही 'विचार'स्वातंत्र्य आहेच हो! लागलं ना स्पष्टीकरणाचं शेपूट परत वाढायला? गुंडाळतो. करतो घडी त्याची. आवरतो पसारा. आता विषय अधिक ताणत नाही. नाहीतर तुटायचा आणि हाती उरायचे अर्थहीन तुकडे. उगीच नमनाला घडाभर तेल नाही वाया घालवत.

तर, विषय असा की, समाजमाध्यमांच्या स्वैर, सैल अन् अप्रस्तुत वापराबाबत आपण बरंच ऐकतो, बोलतो अन् अनुभवतोही. फक्त एवढंच करतो (?) तसंही सामान्य माणसाकडे करण्यासारखे वेगळं काय असू शकतं? आखून दिलेल्या चौकटीतील चाकोऱ्या चालत राहतो तो अवघी हयात. अर्थात, सामान्य वकुब असणारा कोणीही परिस्थितीत आमूलाग्र परिवर्तन घडवून आणण्याची शक्यता असली, तरी तशी नगण्यच. त्याला वैयक्तिक चेहरा तसाही नसतोच. असतो तो समूहाचा. समूहात स्व ओळखणे तसेही अवघड. कारण मिरवणारे मुखवटेच अधिक. मुखवटे देखणे असू शकतात, पण प्रामाणिकपणाच्या परीक्षानळीत नाही पारखता येत त्यांना. मुखवट्यांना लिटमस टेस्ट लागू नाही पडत. त्यांची रासायनिक सूत्रे वेगळी असतात. असाच काहीसा अनुभव कथन करीत माझा एक स्नेही जरा उद्वेगानेच म्हणाला, "कारे, माणसांचा मेंदू कधीकधी डोक्याकडून सरकत सरकत गुढग्यात येऊन राहतो का?"

त्याच्या बोलण्यातला उपहास कळला. पण त्याचा खटका नेमका कुठे पडला होता, त्यालाच माहीत. चेहऱ्यावर शक्य तेवढा निरागसपणा आणत त्याला म्हणालो, "का? काय झालं असं? का जगाची व्यर्थ चिंता करतो आहेस? महात्म्याचा अवकाळी साक्षात्कार वगैरे झाला की काय तुला? असं असेल तर एकदा प्रकृती तपासून घे चांगल्या डॉक्टरकडून."

त्याला कुणाला तरी मनातली खदखद सांगायची होतीच. योगायोगाने मी आयता गवसलो. म्हणाला, "आमच्या एका व्हॉट्सअप ग्रुपवर अभिनंदनाचे संदेश एकामागे एक येऊन धडकत होते. पावसाची झड लागून तास-दोन तास झोडपून काढावं अगदी तसं. असा कोणता आनंद झाला असेल या लोकांना, म्हणून हे सगळे चेकाटले असतील? सहज कुतूहल चाळवंलं गेलं, म्हणून संदेशाच्या उगमापर्यंत पोहचलो. संदेश होता, 'आपले अमक्या अमक्या महिन्यातले पगार बँक खात्यात जमा झाले.' पगार बिल तयार करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचे कौतुक वगैरे वगैरे आणि अधिकाऱ्याने त्यावर सही करून प्रकरण मार्गी लावले; म्हणून दे अभिनंदन, पाठव फुलांचे गुच्छ, दाखव अंगठे, ढकल सुहास्यमुद्रेच्या इमोजी. आणखी काय काय. ग्रुपवर आलेले खंडीभर संदेश पाहून डोक्यात तिडीक उठली. केवढा बालिशपणा हा? माध्यम हाती आहे, म्हणून त्याचा उपयोग काहीही करायचा का? याला विचार म्हणावं का? सगळेच सुशिक्षित (?) असल्याने अविचार म्हणणं विचारांती नको वाटत होते. मग असं नसेल, तर काही विशेष प्रयोजन असेल का? की कुणीतरी आर्थिक विवंचनेतून मुक्तीचा विकल्प मिळाला म्हणून आनंदित झाला असेल? मान्य करूयात, असेल एखाददुसऱ्याची तशी समस्या. पण येथे तर आपल्या निष्ठा प्रदर्शित करण्याची चढाओढ लागलेली. मग याला प्रामाणिकपणा म्हणून अधोरेखित करावा की, लाचारी म्हणावं? की अंधानुकरण? कुणीतरी एकाने आपल्याकडे निसर्गाने दिलेल्या प्रज्ञेला अविचारांच्या दावणीला बांधले, म्हणून इतरांनीही मेंदू फ्रीजमध्ये ठेऊन कळपामागे धावत सुटावं का? तारतम्य नावाचा काही प्रकारही असतो, याचं ज्ञान कुणालाच तसूभरही नसेल का?"

"अरे ठीक आहे ना. यात एवढं संताप करण्याचं कारण काय? या गोष्टी समाजमाध्यमांना काही नवीन नाहीत. सरळ दुर्लक्ष करायचं ना! तुम्ही दखल घ्यायलाच हवी, अशी काही सक्ती असते का?" - मी

माझ्या स्वयंघोषित तत्त्वज्ञानपर विधानाला विरोध नव्हताच त्याचा, पण समूहावरील महानुभावांच्या उक्ती अन् कृतीतील अंतराय स्पष्ट जाणवत होतं. बहुदा माझ्या मताचे समर्थन करणे मान्य नसावे त्याला. म्हणाला, "मान्य की सक्ती वगैरे काही नसतं; पण माणसांच्या जगण्यात तारतम्य नावाचा थोडाफार भाग असतो ना! विचार प्रत्येकाकडे असतात, त्यांना विचारपूर्वक वापरायला नको का?"

"विचार करायला हवाच, याबाबत संदेह असण्याचं कारणच नाही. पण सगळ्यांनाच सगळं अवगत नसतं. द्यायचं सोडून त्यांचं त्यांच्यावर. अशा वागण्यात असेल मिळत आनंद त्यांना तर घेऊ दे ना!"- मी

माझं बोलणं ऐकून क्षणभर विचार करत राहिला. मग काहीतरी आठवल्यासारखं करीत म्हणाला, "प्रश्न अभिनंदन करायचं की, नाही हा नाहीच. तो वैयक्तिक विचारांचा भाग झाला. पण मळे बहरत असताना तण दणकून वाढत असल्याने पीकच उद्ध्वस्त होण्याची वेळ आली असेल तर...? तण हिरवेगार दिसते, म्हणून कोणी पिकात ते राहू देतं का? खरंतर या लोकांना नियंत्रित करणाऱ्यांच्या नाकर्तेपणाने म्हणा किंवा यांच्या वैयक्तिक अभिनिवेशामुळे किंवा यांनीच निर्माण केलेल्या समस्यांमुळे म्हणा, वेतनाला विलंब झाला. चारदोन माणसांमुळे साठसत्तर माणसे वेठीस धरली जात असतील, तर त्याचं स्पष्टीकरण घेण्याऐवजी सगळेच हाती तबक घेऊन आरतीला निघाले. जणूकाही प्रेषित बनून, हे अवतीर्ण झाले आहेत आणि या सगळ्या गोष्टी या सत्शील माणसांच्या प्रेरक प्रज्ञेमुळे अन् अथक प्रयासानेच मार्गी लागल्यात. काय म्हणावं या बुद्धिमांद्याला? शब्दच नाहीत माझ्याकडे. अरे, ही कामे करण्यासाठीच तर नियुक्त्या झाल्या आहेत ना त्यांच्या? ते काही कोणी संत, महंत नाहीत; तुमचं कल्याण करायला आलेले. जसं वेतन तुम्हांला मिळतं, तसंच त्यानाही. ते तुम्हांला महत्त्वाचं, तसंच त्यांनाही. मग तुम्हालाच हा पुळका का? तुम्ही वर्गात एखादा पाठ शिकवला, म्हणून तुमचं कुणी अभिनंदन करतं का? उत्तरपत्रिका तपासल्या, म्हणून कुणी पुष्पगुच्छ तुमच्या हाती नाही कोंबत. परीक्षेचा निकाल वेळेवर लावला, म्हणून पुष्पहार गळ्यात घालून तुमची वाजत गाजत मिरवणूक काढतं का कुणी? नाही ना! मग ही माणसे निर्धारित चौकटींतलं काम करत असतील, तर तुम्ही हारतुरे घेऊन का धावतायेत?"

कदाचित काही घडलं असेल किंवा काही बिघडलंही असेल. घडण्या-बिघडण्यामागची प्रयोजने प्रासंगिक असतील किंवा आणखी काही. शक्यता आहे, एक बाजू पाहिली असेल किंवा न दिसलेली दुसरी बाजू दुर्लक्षित राहिली असेल. जे काही असेल, ते असो; मतितार्थ महत्त्वाचा. सर्जनशील कृतींना विरोध नाही; पण त्यांचे प्रयोजन नेमके काय, हे माहीत असायला नको का? भूस्तरीय समस्यांचा विचार आभाळात विहार करून येत नसतो. प्राप्त परिस्थिती, समयांकित समस्या, व्यामिश्र व्यवधाने असू शकतात, नाही असे नाही.  किंतु-परंतु असतात. ती परिस्थितीजन्य असतील किंवा प्रासंगिक, समजू शकतो. पण कुणाच्या तरी अभिनिवेशी वर्तनातून ती पेरली जात असतील, तर त्यांचे समर्थन करायचे कसे? प्रयोजने, नियोजने सकारात्मक विकल्पांचा विचार करत असतील, तर विरोधाचे नगारे बडवायची आवश्यकता नाही. पण कुणी नाकर्तेपणाच्या पिपाण्या फुंकत असतील अन् तुम्ही त्याला सुरावटींचा साज म्हणत असाल, तर एकदा आपले सूर तपासून घेणेच योग्य.

प्रश्न हा नाही की, हे असावं की नसावं. प्रश्न आहे आपला परीघ तपासून पाहण्याचा. पण रोज मिळणाऱ्या एक-दीड जीबी इंटरनेट डाटाने माणसांना कॉपीपेस्टफॉरवर्डमध्ये एवढं गुंतवून ठेवलं आहे. विधायक विरोध तर सोडाच, पण सकारात्मक विचार करायलाही पुरेसा वेळ नाही. विचारांनी वर्तायला वेळ नाही, वार्ता मात्र विश्व परिवर्तनाच्या. फक्त ढकल टपालावर विद्वत्तेचं प्रदर्शन करणाऱ्या अन् कुणीतरी कोरलेले विचार इतरांच्या माथी चिटकवण्यात धन्यता मानणारे कसलं परिवर्तन घडवतील? कृतीची प्रयोजने विचारांवर कोरता येत नाहीत, ते बदलाच्या परिभाषा कशा लेखांकित करतील?

परिस्थिती परिवर्तनासाठी आधी आपल्या वर्तनाचा विचार करावा लागतो, नाही का? उपदेश करणे, तत्वज्ञान सांगणे सोपे असते, आचरणात आणणे अवघड. मूळ प्रश्नांवरून लक्ष विचलित झालं की, स्व-महात्म्याच्या साक्षात्कार होतो. अशा बेगडी महात्म्याला बरे दिवस आले आहेत. बरकतीचे वरदान लाभले आहे. दिवस मिरवण्याचे आहेत. चमकोगिरी करण्याचे आहेत. दोन प्रकारची मानसिकता समाजात नांदत असते. एक, बोलते सुधारक आणि दोन, कर्ते सुधारक. दुसरा प्रकार दुर्मीळ प्रजातीसारखा होत आहे हल्ली, ज्याला संरक्षित प्रजाती म्हणून सुरक्षित राखायला लागेल बहुदा. सुधारणा काय फक्त परिपत्रकांच्या पसाऱ्यात होत असतात? परिस्थितीचं परिशीलन करता आलं की, उसने अवसान आणण्याची आवश्यकता नाही राहत. उपक्रमशीलता विचारांत असली की, कृतीत कोरता येते, पण... हा 'पणच' अनेक प्रश्नांना चिन्हांकित करतो, हेही खरेच.
••

घडणंबिघडणं

By // No comments:

मनाजोगत्या आकारात घडायला काही आयुष्याचे आयते साचे नसतात. घडणंबिघडणं त्या त्या वेळचा, परिस्थितीचा परिपाक असतो. प्राप्त प्रसंगांना प्रत्येकाला सामोरे जावेच लागते. येथून पलायनाचे पथ नसतात. नियतीने म्हणा किंवा परिस्थितीने, कोणाच्या पुढ्यात काय मांडले आहे, हा भाग नंतरचा. काही गोष्टी ठरवून केल्या जातात, काही कळत घडतात, काही नकळत, तर काही अनपेक्षितपणे समोर उभ्या ठाकतात. चांगलं चांगलं म्हणताना नको असलेल्या मार्गाने आयुष्य वळण घेतं अन् नको ते घडतं. कुणी याला आपल्या भल्याबुऱ्या कर्माचे भोग म्हणून स्वीकारतो. कुणी विचारत रहातो स्वतःला, नेमकं कुठे अन् काय गणित चुकलं? कुणी कर्माचं संचित असल्याचे सांगतो. ते तसं असतं की नाही, माहीत नाही. चांगलं काय अन् वाईट काय असेल, ते त्या त्या वेळी स्वीकारलेल्या पर्यायांचे किनारे धरून वाहत येते. स्वीकार अथवा नकार या व्यतिरिक्त तिसरा पर्यायच नसतो कधीकधी. अशावेळी एखादया कृतीचे विश्लेषण अचूक असेलच असे नाही. ते सापेक्ष असू शकते.

परिस्थितीने वाहून आणलेल्या बऱ्यावाईट गोष्टी आयुष्याच्या किनाऱ्यांवर साचत जातात. भूगोलात नद्यांविषयी शिकवताना गाळाचा प्रदेश सुपीक वगैरे असल्याचे शिकवले असते. पण अविचारांचे तीर धरून वाहत आलेल्या अन् आयुष्यात साचलेल्या गाळाला अशी परिमाणे नाही वापरता येत. मनावर चढलेली अविचारांची पुटे धुवायला काही अवधी द्यावा लागतो. वाहते राहण्यासाठी भावनांना पूर यायला लागतात. विचारांचं आभाळ भरून कोसळत राहायला लागतं. कोसळता आलं की, वाहता वाहता नितळ होता येतं. साचले की डबकं होतं. वाहत्या पाण्याला शुद्धीचे प्रमाणपत्र नाही लागत.

परिस्थिती परिवर्तनाचे प्रयोग प्रारंभी अपवाद वगैरे म्हणून असतात, नंतर तेच प्रघात बनतात, पुढे प्रघातनीती होते. माणसाचा इतिहासच वाहण्याचा आहे. चालत्या वाटेला अनेक वळणे असतात. उधानलेल्या स्वैर प्रवाहाला मर्यादांचे बांध घालून नियंत्रित करावे लागते. व्यवस्थेचे पात्र धरून वाहणाऱ्या विचारांना नियंत्रणाच्या मर्यादांमध्ये अधिष्ठित करायला लागते. रूढीपरंपरा जन्माला घालतो माणूस अन् मोडतोही माणूसच. परिवर्तनाचे प्रयोग योजनापूर्वक करायला लागतात. ते पर्याप्त असतीलच असे नाही. त्यांना प्रासंगिक परिमाणे असतात. सम्यक परिणामांसाठी पथ प्रशस्त करायला लागतात. विशिष्ट भूमिका घेऊन उभं राहायला लागतं. सत्प्रेरीत हेतूने केलेलं कार्य कधीही नगण्य नसतं. काहीच भूमिका न घेण्यापेक्षा काहीतरी भूमिका घेणं महत्त्वाचं. कदाचित ती चुकू शकते. पण काहीच न करण्यापेक्षा काहीतरी केल्याचे समाधान अंतरी असते. समजा चुकलंच काही, तर ते सुधारता येते. स्वतःला नामानिराळे ठेऊन महात्मा नाही होता येत. बेगडी महात्म्याला झगमगाट असतो, पण तो टिकत नाही. कुणीतरी आपलं म्हणणं मांडतो आहे, हा काही अपराध असू शकत नाही. तर काहीच न करणे हा मात्र प्रमाद असू शकतो.

केवळ चार गोष्टी अधिकच्या केल्या म्हणून कोणाला मोठं नाही होता येत. मोठेपण मिळवण्यात अन् मिरवण्यात अंतर असतं. ते झुल म्हणून कुणी परिधान केले असेल, तर त्याला मोठेपणाच्या व्याख्येत कसे ठेवता येईल? मोठेपणा मिरवायला कुणाला नाही आवडत? ही माणसांच्या स्वभावाची मर्यादा अन् वर्तनातील दोष आहे. तो काही सहज काढता येत नाही, पण विवेकी विचारांनी एखाद्या गोष्टीला, कृतीला प्रतिष्ठा अवश्य मिळवून देता येते. तुम्ही किती विद्वान आहात, याला अशावेळी शून्य किंमत असते. तुमच्या ठायी सौजन्य किती आहे, हा भाग महत्त्वाचा असतो. यासाठी आधी आपण कोण? हा प्रश्न स्वतःला दहावेळा विचारून मगच आपली ओळख करून द्यावी लागते.

मोठेपण इतरांच्या मतांचा आदर करण्यात आहे. सोबत घेऊन चालण्यात आहे. विधायक वाटेने वळलेल्या पावलात आहे. चिमूटभर माती आणून सेतू उभा करण्यातल्या योगदानात आहे. उक्तीचे अर्थ कृतीत आणण्यात आहे. धडे शिकून पदवी मिळवता येते, पण शहाणपण येतंच असे नाही. पण बहुदा काही गोष्टी दुर्लक्षित होतात. त्यातील एक अंतरी अधिवास करणारा अहं असतो. तो टाळता आला की, विचारांना मोहरलेपण अन् आयुष्याला गंध लाभतो. विचार जिवंत असतात, तेथे बदल अटळ असतो. अशावेळी सम्यक भूमिका घेणे महत्त्वाचं. केवळ निरीक्षक बनून समस्यांची उत्तरे नाही मिळत. सगळ्यांनाच काहीना काही होण्याचा विकल्प असतो. पण सगळ्यांनाच काही परिवर्तनाचा प्रवर्तक वगैरे नाही होता येत; पण स्वप्रज्ञेने विधायक मार्ग शोधता येतो, हे कळलं तरी खूप असतं. केवळ चारदोन जणांच्या प्रयत्नांनी व्यवस्थेत आमूलाग्र परिवर्तन घडत नाही, पण पडसाद अवश्य उमटतात. मत व्यक्त करायलाही आधी काहीतरी मत असायला लागतं. माणसाला आपलं असं ठाम मत निर्माण करता आलं, तरी खूप आहे. आरती ओवाळून भक्तिभाव अवश्य कळतो, पण त्यातून काही हाती येईल याची खात्री देता येत नाही.

आपल्या मतांबाबत आक्रमक असणं आणि कार्यप्रवण असणं यात फरक असतो. आक्रमकतेला विचारांची डूब असेल आणि ती आत्मीय आस्थेतून आली असेल, तर सफल ठरते. आपण कोणी मोठं असण्याचा आभास वांझोट्या अपेक्षांशिवाय हाती काही देऊ शकत नाही. म्हणून उक्ती आणि कृती यातलं अंतर आकळायला हवं. आत्मकेंद्रित वृत्ती हानीकारक असते. एवढं जरी कळलं, तरी आयुष्याचेे सार्थक झाले, असं समजायला संदेह नसावा. स्वतःकडे लहानपण घेऊन लोकांच्या मनात मोठेपणाच्या बिया पेरतात, तीच तुमची कमाई! तुम्ही स्वतःला काय समजतात, तुम्ही किती महान आहात, याला काहीच मोल नसतं. लोक तुमच्याविषयी काय म्हणतात, ते तुमचं वास्तव, तोच तुमचा वर्तमान अन् भविष्यातील तुमच्या प्रतिमेची चौकट. बाकी केवळ बुडबुडे, अस्तित्व असलेले; पण आयुष्य नसलेले.

माणूस या एका शब्दात अर्थाचे अनेक आयाम अंतर्भूत आहेत. आपल्यातील माणूसपण आधी आकळायला हवं, नाही का? स्वतः मखर मांडून आपलीच आरास करायची म्हटलं, तर प्रश्नांचे अनुबंध आकळतीलच कसे? ही काही नैसर्गिक समस्या नाहीये. स्वार्थप्रेरित विचारातून उद्भवणारे प्रश्न असतात ते. यांची उत्तरे कोणत्याही पुस्तकात नाही मिळणार. जगण्यातून स्वतःच शोधून घ्यायला हवीत. अंगावर झूल ओढून घेतली असेल, तर विकल्प हाती लागणे अवघड असतं. खरं सांगायचं तर जेथे विचारांचा पराभव झालेला असतो, तेथे फार काही सकारात्मक घडण्याच्या शक्यता धूसर होत जातात. पण स्वार्थाचं तण मात्र दणकून वाढायला पर्यावरण अनुकूल असतं.

विकल्प संपले की, उरते केवळ हताशपण. सुज्ञांना हे अवगत नसते, असं कसं म्हणावं? विवंचना शब्दाचा अर्थ आकळला की, विनंतीच्या परिभाषा समजावून सांगाव्या नाही लागत. एखादा संघर्ष सामूहिक असतो, तेव्हा मान-अपमान, एखाद्याला दिले जाणारे महत्त्व, एखादी गोष्ट दुर्लक्षित करणे या गोष्टींना फारसे अर्थ नाही उरत. ती प्रासंगिक गरज असू शकते. काळाचे पडदे सारून भविष्यातील अंधाराचे आकलन घडते, त्यांना अंधाराच्या व्याख्या समजावून नाही सांगायला लागत.

निवड स्वतः स्वीकारलेला पर्याय असतो. अस्मितांचे अर्थ ज्ञात असून अनभिज्ञ असल्याचे कोणी प्रदर्शित करत असेल अन् भविष्यातले अधिक गहन संकटे आपली नाहीतच, असं कोणास वाटत असेलही. तसे समजण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येकास असले, तरी स्वातंत्र्य अबाधित असण्यासाठी अस्मितांना आस्थेचे आयाम असायला लागतात. 'स्व'तंत्राने जीवनयापन करायचे किंवा कसे, हे काही कुणी ठरवत नसते. ते स्वतःलाच निर्धारित करावे लागते. निवड करता येते कुणालाही, पण निर्धाराचा धनी कोणीच नाही होऊ शकत. तो फक्त एकच व्यक्ती करू शकतो, तो म्हणजे केवळ आपण आणि आपणच. हेही खरंय की, सुविचारांनी जग सत्वर नाही बदलत. असे असते तर समाजात एवढी दुरिते दिसलीच नसती. पण विचार पेरले की, एक दिवस ते उगवून येतील, ही आशा असतेच, नाही का? परिवर्तनाचे पथ प्रत्येकाला निर्माण नाही करता आले, तरी बदलाच्या ऋतूंची प्रतीक्षा करता येते.

आज सकाळीच एका व्हॉट्सअप ग्रुपवर मॅसेज आला 'सर्वात मोठे पाप म्हणजे अन्यायाशी तडजोड.' आता तुम्ही म्हणाल, "यात काय विशेष? हे अग्निहोत्र तर रोजच सुरू असतं. यज्ञकुंडात समिधा पडत राहिल्या की, ते धगधगत असतंच." हो, मलाही अगदी हेच अन् असंच काहीतरी सांगायचंय. माध्यमांचे किनारे धरून हा प्रवाह पुढे वाहत असतो. हे काही कोणाला ज्ञात नाही, असं नाही. माहीत असून काय होणार आहे? काही गोष्टी सरावाने म्हण किंवा सहजपणाने घडत असतात. त्यासाठी प्रयोजने असायलाच हवीत असे नाही. दीड जीबी इंटरनेट रोज मिळत असल्याने अशी अन्हिके यांत्रिकपणे पार पाडली जातात. ना त्यात आस्था, ना आपलेपणाचा ओलावा. अर्थात, असे संदेश सरावाने दुर्लक्ष करण्याची कला समाजमाध्यमामुळे बहुतेकांना अवगत झाली आहे, हेही तेवढंच खरंय. दिवसभर सुविचारांचा रतीब घातल्यावर अजीर्ण होणे स्वाभाविक. अति परिचयात अवज्ञा होणे अटळ भागधेय असतं, अशा ढकललेल्या विचारांचे, स्वयंघोषित विश्वगुरूंच्या उपदेशांनीे ओतप्रोत भरून ओसंडून वाहणारे विस्तीर्ण पट अथ पासून इति पर्यंत वाचले जातील, याची शाश्वती देणे अवघडच. एकतर कोणाकडे एवढा वेळ नाही अन् एवढं ओझं पेलण्याएवढा संयम आहे, असंही वाटत नाही. पण कधीकधी काही अपवाद अनपेक्षितपणे समोर येतात. एखाददोन ओळीतील मजकूर समोर असला की, कळतनकळत नजर त्यावरून सरकते. हा अनुभव बऱ्यापैकी सारखाच.

प्रघातनीतीच्या परिघाभोवती प्रदक्षिणा घडायला निमित्त असायलाच हवं असं नाही. मग मी तरी कसा अपवाद वगैरे प्रकारात असेल? वाक्यावरून सरावाने नजर वळली. वाचून त्याच्या आशयाचा अनुबंध शोधत राहिलो आपला सहज. वाटलं की, माणूस शेकडो वर्षांपासून इहतली नांदतो आहे, सृष्टीविकासाच्या क्रमातील सर्वात परिणत जीव आहे, जगाच्या कल्याणच्या वार्ता करतो, मांगल्याची आराधना करतो, कशावरतरी श्रद्धा ठेवून असतो, असे असूनही स्वार्थाच्या परिभाषा पाठ करणाऱ्यांच्या विचारांत विधायक वृत्तीची प्रयोजने का रुजत नसतील? सम्यक विचारधारांच्या वर्तुळांचा परीघ का विस्तारत नसेल? की स्वतःभोवती घडणाऱ्या प्रदक्षिणांना विश्व समजण्याचा प्रमाद त्याच्याकडून घडत असेल? माहीत नाही. पण ज्यांना न्याय-अन्याय, अस्मिता, स्वाभिमान, समायोजन, सहकार्य, सहिष्णुता आदी शब्दांचे आयाम आकळतात, त्यांना कोणत्याही मखरात मंडित नाही करावे लागत. आपल्या मर्यादा माहीत असतात, त्यांना प्रवाहाच्या विरोधात पोहण्याचे अर्थ कोणाकडून अवगत करून घेण्याची आवश्यकता नसते. त्यांची लहानशी कृती परिवर्तनाचे प्रतिरूप असते. अर्थात, त्यासाठी नुसती सहानुभूती असून चालत नाही, अनुभूती असायला लागते, नाही का?
••