स्मृतीची पाने चाळताना: तीन

By // No comments:
एखाद्याचं नामकरण कोणत्या विचारांनी केलेलं असतं, त्यांनाच माहिती. नाव गुलाब असणं आणि त्याच्या देखणेपणाची कोणतीही लक्षणे त्यात शोधूनही न सापडणं, याला विपर्यास शब्दाशिवाय आणखी काय म्हणता येईल? माहीत नाही. असंच काहीसं गुलाबबाबत घडलं. गुलाबचा ‘गुल्या’ झाला आणि तीच त्याच्या नावाची अमीट ओळख झाली. हा संक्षेप कुणी केला, केव्हा आणि कसा केला, कुणास ठाऊक. काळाच्या वाहत्या प्रवाहात गावात अनेक गोष्टी घडल्या आणि बिघडल्याही. बदलांच्या वाटांनी नव्या गोष्टी आल्या. त्यांच्या आवेगात टिकाव धरू न शकल्याने जुन्या गोष्टी शेवाळावरून घसरून पडावे, तशा निसटल्या. बदलला नाही तो ‘गुल्या’ शब्द. तसंही नावात काय असतं म्हणा! तसंच गुल्या नावाचं. ‘गुलाब’ बनून तो मोहरला फक्त कागदपत्रांवर. सामान्यांच्या संवादात ‘गुल्या’ म्हणूनच फुलत राहिला, बहरत राहिला.

गावातलं हे एक अचाट पात्र. जगण्याच्या अनेक आयामांना आपल्यात अलगद सामावून घेणारं. कोणी नमुना म्हटले, कोणी वल्ली म्हटले, काहीही म्हटले, तरी त्यात सहज विरघळून जाणारा. सुमार उंचीचा. जेमतेम अंगकाठी असणारा. गोरा आणि काळा या दोन बिंदूना जोडणाऱ्या रेषेने एका टोकापासून दुसऱ्या टोकाकडे सरळ पुढे चालत गेलो आणि मध्यावर थोडं इकडे तिकडे सरकून थांबलो की, तो विरामाचा बिंदू ज्या रंगखुणेने निर्देशित करता येईल, तोच याच्या देहाचा रंग. काळा म्हणता येत नाही आणि गोरा नाही, म्हणून या दोघांच्या मध्यावर उभं राहून देहाला चिकटलेल्या रंगाच्या छटा शोधणेच रास्त.  

नियतीने निर्धारित करून दिलेलं ओंजळभर वर्तुळ आपल्या जगण्याचं परिमाण मानून हाती लागलेल्या परिघात स्वतःला शोधणारा. जगण्याच्या स्पर्धेत वाट्यास आलेली भूमिका हा गेल्या पन्नास वर्षापासून प्रामाणिकपणे पार पाडतो आहे, कोणत्याही मुखवट्यांशिवाय. 

गुल्याचा एक आवडता उद्योग दिवसभर कुठेकुठे भटकत राहायचा. कुठलेतरी उकिरडे, झाडावेलींच्या जाळ्यांमध्ये डोकावत राहायचा. याला कुठून आणि कसा सुगावा लागायचा कोणास ठाऊक. नदीवर दारू तयार करण्यासाठी भट्ट्या लागलेल्या असत. चोरून-लपून कुठल्यातरी लवणात दारू पाडण्याचे काम सुरु असायचे. भट्टी लागली की, त्यादिवशी वीसपंचवीस बाटल्या भरून दारू गावात आणली जात असे. त्या कोणी घरात ठेवीत नसे. दारू विकणारे कोणत्यातरी उकिरड्यात पुरून किंवा वेलींच्या जाळ्यात लपवून ठेवत. लागली तशी आणून विकत असत. गुल्या दुपारीच ती सगळी ठिकाणे शोधून येत असे. 

शाळेला सुटी असली की, हा सगळ्यांना जमा करायचा. सगळी फौज आपल्याला कोणी पाहत नसल्याची काळजी घेत बाटल्या लपवलेल्या ठिकाणी दाखल व्हायची. हा सरपटत जाळीत शिरायचा. खजिना हाती लागल्याच्या थाटात लपवून ठेवलेल्या बाटल्या दाखवायचा. उकिरड्यावरील कचरा वेगळा करून कोणी पाहत नसल्याचा अंदाज घेत बाटल्या वर काढायचा. विस्फारलेले डोळे बाटल्यांकडे कुतूहलाने बघत राहायचे. आता काय? हा प्रश्न नजरेनेच एकमेकांना विचारत खाणाखुणा व्हायच्या. विचार पक्का व्हायचा. सगळ्या बाटल्या संपवायच्या. एकही शिल्लक राहता कामा नये. सगळेच सरसावून तयार झालेले, नजर आजूबाजूला भिरभिरत रहायची. कोणी आपणास पाहत नाही ना, याची खात्री करून घ्यायचे. आमच्यातले काही रस्त्यावरून कोणी इकडे येतंय का पाहत राहायचे आणि बाकीचे शोधक नजरेने आजूबाजूला काहीतरी शोधत राहायचे. काही डोळे बाटल्यांकडे आणि काही, काहीतरी शोधत गरगर फिरत राहायचे. एव्हाना प्रत्येकाच्या हातात एकेक-दोनदोन दगड लागलेले असायचे. बाटल्या आधीच वर काढलेल्या. हात बाटल्यांच्या दिशेने वळायचे आणि एकामागे एक दगड सुटायचे. बाटल्यांचा चक्काचूर. दारू जमिनीशी समरस होऊन जीव सोडायची. मोजून फक्त दोनतीन मिनिटे, खेळ खल्लास. सगळे सुसाट पळत परत खेळण्याच्या ठिकाणी हजर. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर आनंदाची कारंजी थुईथुई नाचत राहयची. मी दोन बाटल्या फोडल्या. कुणी तीन, कुणी चार असे सांगत काहीतरी मोठा पराक्रम केल्याच्या थाटात बढाई मारत राहायचे.

संध्याकाळी कुणालातरी बाटली हवी असायची. दारू विकणारा बाटल्या लपवलेल्या ठिकाणी पोहचायचा समोरील दृश्य पाहून अवाक. तल्लफ आलेला माणूस कासावीस. विकणारा नुकसान झाले म्हणून आणि अट्टल नशेबाज प्यायला मिळाली नाही म्हणून मनसोक्त शिव्या घालत तडफडत राहायचे. गुल्या मुद्दामहून त्या ठिकाणी जायचा आणि साळसूदसारखा काय चालले आहे याचा अदमास घेत उभा राहायचा. विचारलेच तर, ‘आमनी बकरी आथी उनी कारे भो!’ म्हणून त्यांनाच विचारायचा आणि मनातल्यामनात हसत राहायचा. तेथून सगळं ऐकून अधिक मीठमिरची लावून मित्रांना सांगायचा. आपण काहीतरी अचाट आणि अफाट काम केल्याचे वाटून सगळे टाळ्या देत खिदळत राहायचे. मुलांना या प्रयोगात आनंद मिळायला लागला. सापडली संधी की, फोड बाटल्या उद्योगच सुरु झाला, तोही गुपचूप. 

नेहमीच घडणाऱ्या या प्रकाराने त्रस्त झालेला दारू विकणारा खोड मोडण्याच्या इराद्याने तयारच होता. फक्त योग्य संधी शोधत होता. काही दिवस त्याने पाळत ठेवली. घडायचे तेच घडले. नेहमीप्रमाणे भट्टी पेटली. तयार झालेली दारू लपवण्यासाठी आली. लपवली. गुल्याला कोण आनंद.  पाहिलं. आला पळत. निघालो सगळे मोहिमेवर. पण यावेळी गनीम सावध होता. दारू विकणारा आधीच लपून बसलेला. आम्ही आक्रमणाच्या पवित्र्यात. हल्लाबोल करायच्या तयारीत असतांना बाहेर आला आणि धरली गुल्याची गचांडी. आमच्या हातातील अश्मअस्त्रे खालच्याखाली पडली. सगळ्यांनी धूम ठोकली. पळत जावून काही जण थोड्या अंतरावर थांबले आणि काय होतेय पाहत राहिले. हा त्याच्या तावडीत पक्का गवसला. गयावया करू लागला. दोनतीन थोबाडीत बसल्या. मार बसला त्यापेक्षा अधिक लागल्याचे हा नाटक करीत होता. भोकाड पसरून सहानुभूती मिळवण्याचा प्रयत्न करीत राहिला. हाताची पकड थोडी सैल झाली आणि संधीचा फायदा घेवून पसार झाला.

आमच्यातील कोण कुठे, कोण कुठे लपून बसलेले. थोड्यावेळाने एकेक करून सगळे खेळण्याच्या ठिकाणी जमा झाले. गुल्या तेथे पोहचला, तो सगळ्यांचा उद्धार करीतच. दारू विकणाऱ्याच्या नावाने ठणाणा बोंबलू लागला. आठवतील तेवढ्या शब्दांना षष्टी विभक्तीचे प्रत्यय लावून तोंड वाजवू लागला. एव्हाना आमच्या पराक्रमाचे पाढे घरी वाचून झाले होते. आम्हांला सुतराम कल्पना नव्हती. साळसूदसारखे घरी पोहचलो आणि अनपेक्षित सरबत्ती सुरु झाली. घरच्यांच्या हातचा मार त्या दिवसाचा बोनस ठरला. दुसऱ्या दिवसापासून असे साहस कधी करायचे नाही यावर एकमत झाले. आणि दारू विकणाऱ्याने बाटल्या पुन्हा कधी अशा ठिकाणी लपवल्या नाहीत, विक्री करीत होता तोपर्यंत. त्याच्यासाठी आम्ही दिलेला तो धडा होता, पण आमच्यासाठीही ते शिकणेच होते.
••

स्मृतीची पाने चाळताना: दोन

By // No comments:
काही दिवसांपूर्वी गावी गेलो होतो. थोडा निवांत वेळ हाती असल्याने घराबाहेर पडलो. पावलं नकळत नदीच्या वाटेने वळती झाली. चालताना उगीचंच लहानपणातल्या पावलांचे ठसे वाटेवरच्या मातीत उमटल्याचा भास होत राहिला. मनातील आठवणीचं मोहरलेपण सोबत घेऊन नदीच्या रस्त्याने चालती झालेली पावले माळावर उतरली. समोर दिसणाऱ्या परिसरावर नजर भिरभिरली; पण नजरेच्या नजाऱ्यातून काहीतरी निसटल्यासारखे जाणवत होते. दिसणाऱ्या दृश्यात काहीतरी कमी असल्याचे वाटत होते. त्याकडे एकदा आणि मनात साकळलेल्या परिसराच्या प्रतिमांकडे एकदा आलटून, पालटून पाहत होतो. आठवणीतल्या वाटा आणि परिसर तसाच प्रसन्न, प्रफुल्लीत आणि टवटवीत. पण नजरेच्या वर्तुळात दिसणारा प्रदेश भग्न उदासपण घेऊन उभा असलेला, कोणीतरी भिरकावून दिलेल्या कचऱ्यासारखा. अंगावर अवकळा घेऊन केविलवाणा उभा. कुपोषित मुलासारखा. सगळीच रया गेलेला. निंब, बाभळीची झाडं हिरमुसलेल्या चेहऱ्याने पांगलेली. पिंपळ पोरक्या पोरासारखा अवघडून उभा. वड तपस्व्यासारखा ध्यानस्थ बसलेला; पण त्याच्या जगण्यातील श्रीमंती आता हरवली आहे. आपला भूतकाळ आठवीत हरवलेलं चैतन्य शोधत आहे. परिसराने जगण्यातील श्रीमंती शेवटचा डाव खेळून जुगाऱ्यासारखी उधळून दिलेली. सगळीकडे खुरटं गवत वाढलेलं. रानवनस्पतींनी आपापल्या जागा हेरून धरलेल्या. त्या असण्यापेक्षा असण्याचीच अधिक अडचण. त्यांच्या अतिक्रमणाने परिसर आपलं अंगभूत वैभव हरवून बसलेला.

कधीकाळी माणसांच्या राबत्यात रमलेला हा परिसर सळसळते चैतन्य घेऊन नांदायचा. दिवसभर आनंदाचे तराणे गात राहायचा. गावातील लहानमोठी माणसे या ना त्या निमित्ताने येथे येऊन जुळत रहायची. आम्हां मुलांसाठी हे वड आणि पिंपळ परिसरासह आंदणच दिलेले. सुटीच्या दिवशी दुपारच्या वेळी सूरपारंब्यांचा सूर लागलेला असायचा. पोरं माकडांसारखी या फांदीवरून त्या फांदीवर सरसर सरकत रहायची. वडाच्या सानिध्यात विटीदांडूचा खेळ टिपेला पोहचलेला असायचा. सगळा गलका चाललेला. माळावर चरून दुपारच्या निवांत वेळी गावातली गुरंवासरं वडाच्या सावलीत विसावलेली असायची. डोळे मिटून शांतपणे रवंथ करीत बसलेली. दुपारची आळसावलेली मरगळ झटकीत सायंकाळी पश्चिमेला उन्हं कलताना परिसर पुन्हा जागा होऊन गजबजायचा, तो थेट चांदणं आकाशात उतरेपर्यंत. 

गावात पाण्यासाठी नळांची सोय नसल्याने नदीवरून पखाली भरून पाणी घरी आणायचे. ज्यांच्याकडे पखालींची सोय नसायची ते घागरी, हंडे भरून पाणी वाहून आणायचे. भरलेल्या घागरी डोक्यावरून उतरवून थोडा विसावा घेण्यासाठी वडाखाली थांबायचे. नदीकडून आणलेल्या पाण्याच्या ओझ्याने थकलेल्या रेड्याचीही पावलं या परिसरात येऊन हमखास मंदावयाची. तो वडाच्या सावलीत थांबायचा. हातातला कासरा सोडून त्याचा मालक; असला हाती वेळ थोडा, तर तेवढ्या वेळात खिशातून पानतंबाखूची चंची काढून वडाच्या पायथ्याशी टेकायचा. नदीवरून पाणी भरायला जाणारी आणि येणारी माणसे वडाच्या बुंध्याशी बसून पानतंबाखूची देवघेव करीत बोलत असायचे. विडी काढून आनंदाचे झुरके मारले जायचे. तेवढ्या वेळात शेती, पीकपाण्याच्या, हंगामाच्या गप्पा रंगायच्या. 

गावातल्या सासुरवाशिणी पाण्यासाठी, धुणं धुण्यासाठी नदीवर जातांना-येताना डोक्यावरील ओझं उतरवून वडाच्या सावलीत आपल्या माहेरच्या आठवणींची मुळं शोधत राहायच्या. थोडं थांबून एकमेकींचे सुख-दुःख सांगत मन हलकं करून घ्यायच्या. सुना, लेकीबाळी आपल्या सत्यवानाला सुरक्षित ठेवण्याची प्रार्थना करीत वटसावित्रीच्या सणाला वडास श्रद्धेच्या धाग्यांनी बांधून ठेवीत. त्याच्याकडे भक्तिभावाने आपल्या सौभाग्यासाठी दीर्घ आयुष्य मागत. तोही आस्थेने आपल्या लेकीबाळींचे सौभाग्य सुरक्षित सांभाळण्याची जबाबदारी घ्यायचा. सुताचे ते धागे बरेच दिवस अभिमानाने मिरवत राहायचा. 

धार्मिक आस्था असणाऱ्या माणसांसाठी वड जिव्हाळ्याचा विषय. परिसरात मंडप टाकून पारायणाचा जागर घडायचा. मंत्रजागराने परिसर दुमदुमत राहायचा. धूप-अगरबत्त्यांच्या सरमिसळ गंधाने दरवळत राहायचा. ज्ञानेश्वरी, भागवत, गाथा वाचनाचे सूर वातावरणात मंगलनाद निर्माण करीत राहायचे. माणसे आस्थेने ऐकत असायची. बायाबापड्या वाती वळत भक्तीभावाने कथा ऐकत बसलेल्या. 

फावल्या वेळात वडाची विस्तीर्ण सावली धरून गप्पांचे फड रंगायचे. गतकाळाच्या स्मृती जाग्या व्हायच्या. एकत्र जमलेली पोक्त माणसे आठवणीत रमलेली. स्मृतीच्या पोतडीत पडलेल्या आठवणी एकेक करून काढल्या जायच्या. भूतकाळाच्या उबदार शालीत झोपलेल्या आठवणींना जाग यायची. स्मृतिकोशातल्या मातीत रूजलेल्या विचारांच्या रोपट्यांना पालवी फुटून बहरत राहायचा. 

नदीच्या पात्रापासून वड तसा बराच दूर. पण नदीला मोठा पूर आला की, पाणी परिसरातील खोऱ्यातून उड्या मारत उनाड मुलाप्रमाणे मुक्त उधळत राहायचे. मग गावातली माणसे चौकशी करीत रहायची. पुराचे पाणी कुठपर्यंत आले, म्हणून प्रश्न विचारायचे. वडाजवळ पाणी पोहचले का? पारंब्या पाण्यात कुठपर्यंत बुडाल्या? या प्रश्नांच्या उत्तरांवरून पुराचे प्रमाण ठरवले जायचे. वड ओलांडून पाणी पिंपळापर्यंत पोहचले की, माणसे चिंतीत व्हायची. 

वडाशी गावाचं जगणं जुळलेलं. कोणत्यातरी निमित्ताने माणसं वडाच्या कुशीत क्षण-दोनक्षण विसावयाची, जिवंतपणी आणि अखेरच्या यात्रेच्या वेळीसुद्धा. अंत्ययात्रा नदीकडे जातांना गावाला वळसा घालून येणाऱ्या लांबच्या रस्त्याने चालत यायची. खांदेकरी थकलेले असायचे. नदीकडे जातांना वडाच्या झाडाखाली विसाव्यासाठी थोडे थांबायचे. वडासोबत वाढलेला देह त्याच्या पायाशी अखेरचा विसावा घ्यायचा.  चैतन्य विसर्जित झालेला निष्प्राण देह खांद्यावर घेऊन माणसे चालती व्हायची. वड डबडबलेल्या अंतःकरणाने त्याला अखेरचा निरोप द्यायचा. क्षणभर दुःखी झालेला वड आणि शेजारचा परिसर दुःख गिळून पूर्वपदावर यायचा. आनंदाचे झुले परत हलायला लागायचे. मुलं खेळण्यात दंग व्हायची. आस्थेचे नवे गीत बनून परिसर पुन्हा जिवंत झाल्यासारखा वाटायचा.

मुलंमाणसांनाच नाही तर पोपट, कावळे, चिमण्यांच्या संसाराला वडाने आपल्या अंगाखांद्यावर आश्रय दिला. त्यांचे चिमणसंसार त्यावर बहरले. दिवस-रात्रीचा पाठशिवणीचा खेळ सुरु असायचा. ठरल्यावेळी ऋतू बदलायचा. ऋतुमानानुसार वड आपल्या पानांची वस्त्रे बदलवत राहायचा. उन्हाळ्यात कोरडीठाक पडलेली कांती पावसाच्या पाण्याने चिंब भिजून सुस्नात लावण्यवतीच्या रूपाशी स्पर्धा करताना दिसायची. 

हिवाळ्यात माळावर खेळणारी मुलं उड्या मारण्यात थंडी विसरायची. पाण्याला गेलेली माणसे ओली होऊन कुडकुडत नदीवरून हंडे, घागरी घेऊन यायची. शेत राखायला आलेली आणि थंडीने कुडकुडणारी माणसं शेकोटी पेटवून अंग शेकत गप्पा झाडीत बसलेली असायची. खेळात लक्ष नसलेली मुलं कोवळे ऊन अंगावर घेत वडाच्या कडेवर जाऊन बसायची. शाळा चुकवून मास्तरच्या माराच्या धाकाने येथेच लपून बसायची. वडाच्या संगतीने मुलांचं वर्षभर खेळणं, वाढणं सुरु असायचं. वड आपला वाटायचा. हे आपलेपण परिसराशी जुळलेल्या नात्याच्या धाग्यांची वीण घट्ट करीत राहायचे. 

आस्थेची ओल अंतरी साठवत जीवनऊर्जा घेऊन अनेकांनी आकांक्षांच्या आकाशात भरारी घेतली, आपलं क्षितिज शोधण्यासाठी. वडपिंपळ अन् तेथला परिसर तसाच मागे ठेवून. माळावरील मोकळ्या जागेत हुंदडणारी पावलं थांबली, थबकली. त्यांची जागा घेऊन रानगवत, रानवनस्पतींनी आपले पाय परिसरात पसरवले. त्यांच्या पावलांचा पसारा वाढला. त्या पसाऱ्यात परिसराची रया पार हरवली आहे. एक बकाल उदासपण त्यावर पसरलेलं. कधीकाळी माणसांच्या राबत्याने गजबजलेला परिसर शापित जगणं घेऊन उभा आहे. आपलं गतवैभव परत येईल या आशेवर. कोण्या उद्धारकर्त्या प्रेषिताची वाट पाहत.

स्मृतीची पाने चाळताना: एक

By // No comments:
शाळेत, वर्गात, गावात कुठेही असला तरी अरमान कधी चिडला, रागावला असं अपवादानेच घडलं असेल. वर्गात भिंतीकडील रांगेत कोपऱ्यातला शेवटचा बाक याची बसायची नेहमीची जागा. ही याची शाळेतील स्वयंघोषित जागीर. येथे बसलो म्हणजे मास्तरांचं लक्षच नसतं आपल्याकडे, हे याचं स्वनिर्मित तत्वज्ञान. शाळा आणि याच्या पत्रिकेतील गुण कधी जुळले नाहीत. अम्मी-अब्बा जबरदस्तीने येथे पाठवतात, म्हणून त्यांच्या समाधानासाठी हा येथे येणारा. शारीरिक शिक्षणाचा एक तास वगळला, तर सगळे विषय एकजात याच्या शत्रूयादीत येऊन स्थानापन्न झालेले. मराठीच्या तासाला अहिराणीत एखादा पाठ का नसावा? या प्रश्नाचं याला सतत कोडं पडलेलं असायचं. खरंतर आपल्याला अहिराणीत शिकवलं पाहिजे असं याचं म्हणणं. हिंदी याला समजायला जवळची असली, तरी यार इसमे कुछ दम नही. हे याने परस्परच ठरवून टाकलेलं. अहिराणीविषयी याला नितांत प्रेम असलं, तरी याची अहिराणी बहुदा मराठी, हिंदी, उर्दूमिश्रित. सारीच राष्ट्रीय एकात्मता. या भाषांना त्याने एकाच पात्रातून वाहत ठेवले. भूगोलातल्या डोंगर, दऱ्या, नद्या याला आपल्या गावातल्या परिसरापेक्षा कधीच सुंदर दिसल्या नाहीत. इतिहासातल्या लढायात याचा पक्ष नेहमीच छत्रपतींच्या बाजूने राहिला. शिवाजी महाराज याच्यासाठी सुपर, ग्रेट वगैरे होते. त्याच्यासाठी जीव की प्राण. ‘यार ये दुश्मन लोक हमारे यहां आये। आये तो आये, हमे परेशान करते रहे, अच्छा हुवा इनका राज डूब गया।’ हा याच्या इतिहासाचा अस्मिता जागर. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहासच खरा इतिहास. बाकी सगळा मिळमिळीत, हा याच्या इतिहासाच्या अध्ययनातून मिळवलेल्या ज्ञानाचा शेवट. गांधीजींनी इंग्रजांना हाकलले म्हणतांना जणूकाही हाच त्यांना हाकलायला गेला होता, या आवेशात कथन करीत राहायचा. म्हणूनच की काय इंग्रजांचाच नाही, तर इंग्रजीचाही याला प्रचंड तिटकारा. गणित-भूमिती याचे सगळ्यात मोठे आणि बलवान शत्रू, म्हणून त्यांच्याशी त्याने कशी संघर्ष केला नाही. हे विषय शोधणारे रिकामटेकडे असावेत, असे याला प्रामाणिकपणे वाटत असे. 

शाळा नावाच्या विश्वापासून जरा अलिप्त राहणारा. बऱ्याचदा मधल्यासुटीनंतर हा वर्गात दिसण्याऐवजी घराकडे जाणाऱ्या परतीच्या रस्त्यावर हमखास दिसायचा. तासावर वर्गात येणारे शिक्षक याला शोधून प्रश्न विचारणार, हे ठरलेलं. हिंदीचा तास वर्गात सुरु होता. शिक्षकांनी प्रश्न विचारला, “अरमान, बोलो क्या है इस सवाल का जवाब?” आपल्याला प्रश्न विचारू नये म्हणून स्वतःला लपवत सुरक्षित होऊ पाहणारा अरमान प्रत्येकवेळी कसनुसं करीत उभा राहायचा. हा उभा राहिला तरी वर्गात खसखस पिकायची. आज आपली यातून सुटका नाहीच म्हणून आलेल्या प्रसंगाला सामोरे जात चेहऱ्यावर उसनं अवसान आणीत वेंधळेपणाने गडबडीत बोलून गेला “लाजवाब है सर!” अख्खा वर्ग हास्याच्या लाटेवर स्वार होऊन तरंगत राहिला बराचवेळ. शिक्षकही आपलं हसू लपवू शकले नाहीत. अर्थात, शाळेतल्या सगळ्याच शिक्षकांना त्याच्या वागण्या-बोलण्याविषयी माहिती होती. त्याच्या नितळ, निर्व्याज स्वभावाविषयी मनातून आस्थाच होती. अरमानचं उत्तरासाठी बोलणं वर्गातील सगळा ताण संपवण्याचं रामबाण औषध होतं. त्याच्यासोबत शिकणाऱ्या कोणालाही हे नाकारता येणार नाही, एवढं मात्र खरंय.

माणूस परिस्थितीचा निर्माता असतो की, परिस्थिती माणसाला घडवते, सांगणे अवघड आहे. काही असले तरी परिस्थितीने पुढ्यात आणून पेरलेल्या प्रसंगांना तोंड देत साऱ्यांनाच सामोरे जावे लागते, एवढं मात्र नक्की. पण कधीकधी परिस्थितीचे पाश असे काही आवळले जातात की, माणूस बाहुले बनून नाचत राहण्याशिवाय काहीच करू शकत नाही. जीवनसंगरात टिकून राहण्यासाठी केलेले सगळे सायास, प्रयास अपयशाचे धनी ठरतात. संघर्ष करूनही हाती शून्यच उरते. परिस्थितीने आखून दिलेल्या वर्तुळाच्या परिघात सीमित झालेली माणसे गरगरत राहतात दिशाहीन पाचोळ्यासारखी. जगण्याच्या सगळ्याच दिशा अंधारतात, तेव्हा धुक्यात हरवलेल्या प्रतिमा आपलाच चेहरा शोधीत राहतात वेड्यासारख्या. 

ओळख हरवलेले चेहरे नियतीने निर्धारित केलेल्या मार्गाने चालत राहतात स्वतःचा शोध घेत, सारं काही सोबत असूनही हाती काहीच नसलेल्या रित्या ओंजळी घेऊन. अंधारल्या वाटेवर चालताना अंतर्यामी कोंडलेली स्वप्ने कधीतरी उजळून येण्याची प्रतीक्षा करीत पळत राहतात, भग्न क्षितिजाकडे दिसणाऱ्या चिमूटभर प्रकाशाच्या ओढीने. जगण्यात सामावलेली पराधीनता नियतीच्या संकेतांना साकळून आयुष्याच्या झोळीत येऊन पडते. कधीतरी अवचित एखाददुसरा आनंदाचा कवडसा दूरच्या क्षितिजावर लुकलुकताना दिसतो. मनात आशेचे फुलपाखरू भिरभिरायला लागते. पंखांमधली सारी ताकद एकवटून उजेडाच्या खुणावणाऱ्या बिंदूकडे झेपावते, काहीतरी हाती लागल्याच्या आनंदात. पण तोही भासच. मृगजळाचे प्राक्तन गोंदून आलेला धूसर क्षण वंचना घेऊन आयुष्यात विसावतो. अनपेक्षित हाती लागलेले चारदोन चुकार कवडसे अस्वस्थ वर्तमान बनून भविष्याच्या शोधात दिशाहीन वणवण करीत राहतात. ललाटी लेखांकित केलेलं प्राक्तन घेऊन माणसे सभोवताली आखून दिलेल्या शून्याभोवती प्रदक्षिणा घालत राहतात. शेवटी हाती उरते शून्य. हे शून्यही शून्यात विलीन होते आणि मागे उरतात या शून्य प्रवासाच्या काही स्मृती, त्याही प्रश्नांचे भलेमोठे चिन्ह घेऊन.

शून्यापासून सुरु होऊन शून्यावर संपणारा प्रवास काहींच्या जगण्याची बदलता न येणारी प्राक्तनरेखा बनतो. नशिबाने ओढलेली ही लकीर आयुष्यावर मिटता न येणारे ओरखडे काढीत राहते. परिस्थितीनिर्मित शून्य सोबत घेऊन जगणारी माणसं धडपडत राहतात सुखाच्या शोधात. अपयशाच्या भळभळणाऱ्या जखमा उरी घेऊन परिस्थितीच्या आवर्तात हरवलेलं असंच एक नाव स्मृतिकोशात कायमचं कोरलं गेलं आहे. जन्म-मृत्यूच्या नोंदी असणाऱ्या अभिलेखात ‘अरमानशा सुलेमानशा फकीर’ या नावाची वर्णमालेतील काही अक्षरांनी केलेली नोंद हीच त्याची पूर्ण ओळख, बाकी आयुष्यात सगळीकडून अपूर्णताच. वास्तव कधीकधी कल्पितापेक्षाही अधिक भयावह असते. त्याच्या भयावहतेची कल्पना नसते, म्हणूनच अज्ञानात आनंद शोधण्याशिवाय माणूस फार काही करू शकत नाही. वास्तवाच्या वाटेवर चालताना परिस्थितीचे निखारे पदरी बांधून चालणे काहींचं अटळ प्राक्तन ठरतं. अरमान निखाऱ्यांनी फुललेल्या वाटेवरून धावत राहिला अखेरपर्यंत अन् दैव त्याला खेळवत राहिलं. आज तो देहाने धरतीवर नाही, पण अनेकांच्या आठवणीतून असा अधून मधून तुकड्या तुकड्याने डोकावतो अन् जाणीव करून देतो स्मृतींच्या कोशात अजूनही अधिवास करून असल्याची...

••

(आठवणींचं एक असतं. त्यांना अस्तित्व असतं; पण आकार नसतो, नाही का? त्याचा कोलाज ज्याचा त्याने करायचा असतो. त्यांना चांगल्या वाईट अशा कोणत्याही कप्प्यात कोंडता येतं. कधी सोयीने, तर कधी सवडीने टॅगही लावता येतात. कोणी कोणता टॅग लावावा, हे लावणाऱ्याने ठरवायचं. माणूस कुठेही असला तरी काळाचा लहानमोठा तुकडा सोबत घेऊन असतो. प्रत्येक तुकड्यात काही कहाण्या दडलेल्या असतात. त्याच्या कृष्णधवल छटांचे अर्थ तेवढे शोधता यायला हवेत. स्मृतीपटलाआड दडलेल्या अशा काही तुकड्यांचा कोलाज. हे सगळं जुनंच, पण त्याभोवती असलेली आस्थेची वर्तुळे तेवढी नव्याने गिरवलीयेत. कुणाला कारण नसताना केलेला हा उपद्व्याप वगैरे म्हणावसं वाटलं, तर तोही विकल्प आपल्याकडे आहेच. - चंद्रकांत चव्हाण)

अनुबंध

By // No comments:
बऱ्याच दिवसापासून गावी गेलो नव्हतो. घरी जाण्याचे प्रसंग बऱ्याचदा आले, नाही असं नाही. पण काही ना काही निमित्त काढून जाणं टळत गेलं. खरंतर टाळत गेलो म्हणणंच अधिक रास्त. का टाळतोय आपण जाणं? अनेकदा या प्रश्नाने मनाची कवाडे किलकिली करून आत डोकावण्याचा प्रयत्नही केला. पण काही गोष्टीकडे सोयीस्कर दुर्लक्ष करण्याचा सराव झाला की, निगरगठ्ठपणा आपोआप आपला होत जातो. असं काही असेल किंवा आणखी काही. या प्रश्नाचं उत्तर नीटसं नाही सांगता येत. मी शहरवासी होणं, हे एक महत्त्वाचं कारण असेल का? असेलही किंवा अगदी असं आणि असंच नसलं, तरी सुखसुविधांचा राबता असला आणि तो आपला वाटू लागला की, जगण्यात सोयीच्या चौकटी तयार होतात. त्या सुरक्षित राहाव्यात म्हणून मर्यादांची कुंपणे टाकली जातात. समर्थनाची शेकडो कारणे कारणाशिवाय तयार होत जातात. सुविधांतली सुखे अंगवळणी पडल्यानं गावी जाऊन उगीच गैरसोय का म्हणून करून घ्यावी, हा स्वार्थपरायण विचारही मनाच्या कोपऱ्यात असावा. जाणं आवश्यकच असलं, तर मावळतीचे रंग क्षितिजाने कवेत घेण्याच्या आत आपण शहराच्या कुशीत असावं असं वाटत असतं. 

गावी जाणं आवश्यक होतं. गेलो. थांबलो. 

पायातले बूट काढून नेहमीप्रमाणे भिरकावले कोपऱ्याच्या कुशीत. देवडीत खाट टाकून विसावलेली आई कौतुकभरल्या नजरेने पाहत म्हणाली, ‘नाही मोडली नं अजूनही घरभर पसारा करायची ही सवय.’ 

तिच्याकडे पाहत नुसता हसलो. जवळ जाऊन बसलो. समोर सगळं लख्ख दिसत असलं तरी तब्बेतबाबत विचारलं. किती यांत्रिकपणे वागत असतो आपण, नाही का? सोपस्कारांना सुंदरतेचे साज चढवतो. नेहमीच्या सवयीने ती म्हणाली, ‘मूठभर जीव. आता किती सांभाळायचा. जायचा तेव्हा जाईल. जाणार आहे तोपर्यंत सोबत करायची एवढंच. मांडवभर पसरलेल्या वेलीला लगडलेली फुले पाहून जीव सुखावतो. आता कोणाकडे काही मागायचं राहिलं नाही. हवं होतं तेव्हा सुखांनी कधी स्वतःहून सोबत केली नाही. ती नव्हती म्हणून तक्रार नाही अन् असती तरी खूप मोठा फरक पडला असता असंही नाही, पण आता समाधानी नाही असंही नाही.’ 

बराच वेळ इकडचं, तिकडचं, महत्त्वाचं, बिनमहत्त्वाचं काही काही बोलत होतो. दरम्यान पोरींनी दोनदा चहा आणून दिला. त्यांनाही माहीत आहे, आग्रह केला तरी काका काही जेवण करणार नाहीत. अर्थात, ही माझी जुनीच सवय. आजीकडून ऐकून बऱ्याच गोष्टी पोरांनी अवगत करून घेतलेल्या. बोलून बोलून किती बोलणार? बोलणं थोडं थांबलं. थोडा वेळ निशब्द शांतता. बोलताना आईकडे पाहत होतो. वार्धक्याच्या खुणा तिच्या देहावर स्पष्ट दिसायला लागलेल्या. चेहऱ्यावरील सुरकुत्यांचं जाळं गडद होऊ लागलेलं. वाढत्या वयाला सोबत घेऊन मावळतीच्या वाटेने वळते झाल्याची कातर जाणीव करून देतंय.

शांततेला विराम देत आईने विचारले ‘कसा आहेस रे, तुझी लेकरं कशी आहेत? सगळं ठीक चाललय ना?’ 

खरंतर मी घरी आल्या आल्या तिचे हे प्रश्न विचारून झाले होते आणि उत्तरं ऐकूनही. पण समाधान झालं नसावं किंवा तिला आणखी काही जाणून, काही समजून घ्यायचं असावं. म्हणालो, ‘हो, सगळं व्यवस्थित आहे आणि मुलंही चांगली आहेत. मी यायला निघालो तेव्हा पोरगं म्हणलं, शक्य असेलतर आजीला काही दिवसासाठी का असेना आपल्याकडे घेऊन ये. फोन करून बोललो. निदान दोनचार दिवसासाठी ये. राहा. पण प्रत्येकवेळी तिची कारणं ठरलेली. आज काय तर पेरणी धरलीय. उद्या तर निंदणी करायचीय. परवा खत द्यायचं. तेरवा काय कापूस वेचायचाय. पुढे हंगामानुसार कामांची यादी वाढतच जाणार. सवड निघेल तशी येईन म्हणते. पण उसंत असतेच कुठे तिला. आणि शेतातली कामं थाबतात कधी?’ 

पोराचं म्हणणं आईला सांगतो. आईच्या चेहऱ्यावरचे भाव पालटतात. सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावरच्या रेषांचे किनारे धरून भारावलेपण वाहू लागतं. म्हणते, ‘सगळ्यांना माहिती आहे या वयात काही मी वावरात नाही जावू शकत. दोन्ही पोरं दिवसभर वावरात. त्यांच्या बायकाही. घर सांभाळायला कोणी नको का. पोराढोरांकडे बघायला कुणी हवं ना. दुभत्या गायी-म्हशी गोठ्यात. शाळेत जाणाऱ्या पोरांना सांगून, त्यांच्या मागे लागून करून घ्यावं लागतं चारापाणी वगैरे. ते आमच्या कुणब्यांच्या पाचवीलाच पुजलेलं. आमचा जीव काही म्हटलं तरी गुरावासरांमध्ये गुंतलेला, मग ती दोन पायाची असोत की, चार पायांची. येईन म्हणून सांग पोराला.’ 

‘तू आलीस तरी येथे राहतेच किती दिवस? झाले एक दोन दिवस की पुन्हा तुझं सुरु, घरी परत जायचंय. वावरातली, घरातली कामं खोळंबली असतील. गोठ्यातल्या गुरावासरांना नीट वैरणपाणी झालं असेल का? पोरं सगळं नीट पाहत असतील की नाही. की पारावर चकाट्या पिटत, नाही तर पत्ते कुटत बसली असतील का. आणखी काय काय. सारी काळजी तुलाच. ते आता काही लहान राहिले नाहीत. करू दे ना त्यांचं त्यांना! सांभाळतील सगळं नीट. काही सांगून पाहावं तर तू मान्य करायला तयारच नाही.’ 

मला मध्येच थांबवत म्हणाली, ‘ती लाख सांभाळतील सगळं; पण त्यांच्यावर लक्ष ठेवावं लागतं. ते काही तुमच्यासारखे चार पुस्तकं शिकले नाहीत. बरंवाईट ओळखून सगळं व्यवस्थित करून आवरायला. लागली इकडच्या तिकडच्या वाटांना तर... नाहीतरी आता गावात गावपण राहिलं आहे कितीसं असं?’

मोहात पाडणारी सुखं दबक्या पावलांनी चालत गावात आलीत. सुखांनी समृद्धी आणली. सोबत सैलावलेपणही. असल्या बेगडी सुखाच्या मृगजळापासून आपण दूर राहिलेलं बरं, असं काहीसं तिचं तिने तयार करून घेतलेलं प्राप्त परिस्थितीबाबत तत्त्वज्ञान. आयुष्यभर साधेपणाशिवाय काहीच न करता आलेल्या तिला काय सांगावं की, जगाचं वगैरे जावूदे, आपल्याला आपलं बरं-वाईट कळलं म्हणजे झालं. असं काही कोणी लागलीच बिघडत वगैरे नसतं. आणि चार पुस्तकं शिकून शहाणपण येतंच असंही नसतं. पण सांगूनही काही उपयोग होणार नसतो. तिने स्वतःची काही मते तयार करून घेतलेली. ती तिच्यासाठी आणि तिच्यापुरती प्रमाण. दारूच्या बाटलीत जगणं शोधणाऱ्या नवऱ्याला आयुष्यभर सांभाळला. निदान उतरणीला लागलेल्या आयुष्यात पोरांकडून हे भोग पुन्हा पदरी पडू नयेत म्हणून असेल. कारणं काही असली आणि ती तसं दाखवत नसली, तरी तिच्या काळजाचे कंप तिलाच माहीत. काळजाच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात कोंडलेल्या आठवणी सतत कुरतडत असाव्यात. यामुळेच तिचं येणं, थांबणं आणि जाणं यातील अंतर तसं कमीच. मुलं मोठी झाली. त्यांचं ते बघतील, काय करायचं ते. या म्हणण्यावर तिचा विश्वास असला, तरी त्यांच्या पुढयात पहुडलेल्या निसरड्या वाटांवर नसावा. 

गाव, गावची माती आणि गावातील नाती यात तिचा श्वास अडलाय. गावाचं वर्तुळ ओलांडून आली एखाददोन दिवस तरी तिला जास्त नाही थांबवत. येथील सुविधातही अवघडल्यासारखं होतं. गावपण नाही गवसत तिला इकडे. येथील झगमगीत तिची तगमग वाढते. पेंट केलेल्या चकचकीत भिंतीवरून फिरताना तिचा हात अडतो. त्यातही एक बुजरेपण असतं. गावाकडील घराच्या मातीच्या भिंतीवर पोतेरं फिरवताना तिला आपलंपण वाटतं. त्यातील मातीचा गंध आपलासा वाटतो. येथील रूम फ्रेशनरच्या सुगंधाला तिचा मातीचा गंध खूप लांबचा वाटतो. अंगणातील तुळशीला दिवा लावताना, पाणी घालताना भक्तिभाव अंतरी उतरून येतो. कुंपणांच्या लक्ष्मण रेषांनी बंदिस्त केलेल्या कुंड्यांमध्ये श्वास शोधणाऱ्या रोपट्यात तिला फक्त रुजणं दिसतं, जगणं नाही सापडत. 

सुविधांच्या परिभाषा नव्याने अधोरेखित करणारी यंत्रे विज्ञानाचा हात धरून टू रूम किचनमध्ये आली. सोबत सुखाच्या व्याख्याही. पण समाधानच्या परिभाषा काही या साधनांना निर्माण करता आल्या नाहीत. आपलेपणाचे साज लेऊन सजलेले संवादाचे सूर यंत्रांच्या कोलाहलात तिला नाही सापडत. जात्यावरून तिचा हात फिरताना ओठी येणारं गीत गिरणीतून दळण आणताना कधीचच अडलं. पाट्यावरवंट्याचं आपलंपण मिक्सरच्या चक्रात फिरताना हरवलं. रेडिओ, टीव्हीवर भक्तिगीतांनी सजलेले सूर तिच्या कानी पडतात, पण मनी नाही रुजत. रात्रीच्या शांत प्रहरी गावातल्या मंदिरातील भजनांच्या साध्याशा सुरांनी उमलून येणारा भक्तिभावाचा गंध गायनाच्या शास्त्रीय चौकटीत बसवलेल्या सुरांना नाही सापडत. गर्दीत चेहरा हरवलेले सणवार तिला नकोत. मिळून साजरे केलेले साधेसे सोहळेच तिच्या अंतर्यामी रुजले आहेत. पहाटेच्या प्रसन्न प्रहरी प्रमुदित परिमल पेरत येणारा वारा, मावळतीला जाणाऱ्या सूर्याच्या साक्षीने धुळीची वाकळ देहावर पांघरून शेतातून गावाकडे परतणारी बायामाणसं, गुरंवासरं आणि गोठ्यातील वासरांच्या ओढीने हंबरत परतणाऱ्या गायी तिच्या आनंदाचं अभिधान. तिला येथे दिसतील तरी कसे? 

गावपण जपताना आपल्या, परक्या माणसातील नाती ती आग्रहाने जपते. रक्त बनून धमन्यातून वाहणारी नाती निवडता नाही येत, पण आपलेपणातून सजलेली नाती सुंदर करता येतात यावर तिचा ठाम विश्वास. नात्याची नावं लेऊन बहरलेलं गोकुळ तिच्या मनाचा आनंददायी विसावा आहे. लेकीबाळी, सुना, नातवंडे, पतवंडे, मुलं सारीसारी तिला जवळ असावीत असं वाटतं. पण नेहमी, नेहमी हे कसं शक्य आहे? नात्यांची वीण घट्ट राहावी म्हणून काहीना काहीतरी निमित्त शोधत राहते. सगळ्यांना एका सूत्रात सांभाळणारे संदर्भ शोधत राहते. कधी सणवाराच्या, तर कधी घरातील मंगलकार्याच्या माध्यमाने साऱ्यांना एकत्र सांधू, बांधू पाहते. मुलंनातवंडपतवंडांचा घरातला गलका पाहताना तिला संसार सार्थकी लागल्याचे वाटते. तिचा हा आनंदही तसा फार काळ टिकणारा नसतो. चार दिवस झाले की, सारे पुन्हा परतीच्या वाटेने निघतात. तशी तिच्या मनाची घालमेल वाढत जाते. तसं जाणवू देत नसली तरी, ते कळतंच. बॅगा भरल्या जातात. त्या भरताना तिचा हात जडावतो. तरीही काय काय कोंबत असते त्यांत. खरंतर यातल्या बऱ्याच गोष्टी इकडेही असतात. कशाला उगीच पाठवते म्हणून चिडतोही. पण बोलण्याकडे दुर्लक्ष करीत माझं लक्ष नाही पाहून हळूच एकेक वस्तूंना पिशवीच्या कुशीत निवारा करून देते.

परतीच्या प्रतीक्षेत अंगणात उभ्या असलेल्या गाडीत एकेक वस्तू आपापली जागा पकडून माणसांसह स्थानापन्न होतात. तोपर्यंत आईही तेथे पोहचते. थकल्या हातांनी खिडकीची काच उगीचच घट्ट धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करते. निरोप देताना स्वर कातर होतो. आवाजातला कंप लपवण्याचा उगीचच प्रयत्न करीत राहते. डोळ्यांच्या कडा पाणावतात. थरथरता हात नातवंडांच्या पाठीवरून, डोक्यावरून ममतेने फिरत राहतो. थांबून, थांबून ही मुलं अशी किती थांबणार, म्हणून थोड्या वेळाने तीच म्हणते, ‘निघा बाळांनो, सुखानं राहा! अधून-मधून येत राहावं. थकल्या जीवाला तेवढंच बरं वाटतं रे!’ 

सारे निघण्याच्या तयारीत. तरीही तिची पाऊले तेथून नाही निघत. शेवटी न राहवून मी म्हणतो, ‘आणखी किती थांबशील अशी येथे! निघतो आता आम्ही. पोहचलो की, कळवतो.’ 

तिची पाऊले अनिच्छेने अस्वस्थ हालचाल करतात. आमची पाऊले परतीच्या वाटेला लागतात. ती आहे तिथेच उभी. अंतर वाढत जातं. अस्पष्ट होत जाणाऱ्या गोतावळ्याच्या पाठमोऱ्या आकृत्यांकडे ती पाहत राहते. दिसणाऱ्या प्रतिमा हळूहळू धूसर होत जाऊन दृष्टीआड होतात. गावमातीची गंधभारली धूळ सोबत घेऊन पावले पुढे चालत राहतात अन् पाठीमागे पसरत जाणाऱ्या धुळीच्या पडद्याआड नजर क्षीण झालेल्या डोळ्यात आभाळ उतरून येतं असतं. 

अंतरीचे धावे...

By // 2 comments:
अभिव्यक्तीचे माध्यम म्हणून माणसांकडून उपयोगात असणाऱ्या प्रत्येक शब्दाला काहीतरी अर्थ असतो, नाही का? नसता तर ते काही भाषेच्या परगण्यात विहार करत नसते. आशयाच्या अंगभूत छटा असतात त्यांना, तसे अर्थाचे अनेक पदरही. अभिव्यक्तीचे कंगोरे असतात, तसे आकलनाचे आयामही. अंतरीचे भाव व्यक्त करताना एखादा शब्दच का निवडला जातो, तो आणि तोच कशासाठी वापरला जातो याची काही पारिभाषिक कारणमीमांसा करता येईलही. निवडीची परिमाणे सांगता येतील. पण प्रत्येकवेळी केवळ हा आणि हाच अर्थ आपण निवडलेल्या शब्दाला असेल, असं ठामपणे सांगणं अवघड आहे. तसा तो असतोच, नाही असं नाही. पण बऱ्याचदा त्या शब्दाच्या आधी आणि नंतर येणाऱ्या वाक्यांच्या अनुषंगाने त्याचं असणं असतं. कोणी कोणत्या कारणाने आणि प्रयोजनाने तो प्रयोगात आणला यावर अर्थाचं असणं अवलंबून असतं.

एखादा शब्द कसल्याशा कारणाने कुणाकडून वापरला जातो, तेव्हा त्याला अवगत असणाऱ्या आशयाच्या अनुषंगाने त्याचा उपयोग तो करत असतो. शब्दप्रयोग करणाऱ्याच्या अंतरीचा सगळा भाव त्यातून व्यक्त होईलच असंही नाही. त्यात अभावाचे काही किंतु असू शकतात, काही प्रभावाचे परंतु असतात, तसे आकलनाचे काही कंगोरे असतात हेही वास्तव विसरून नाही चालत. आसपासच्या वाक्यांना धरून वाहणारे काही अनावृत अर्थ त्यात असू शकतात. अध्याहृत आशय असू शकतो. वाच्यार्थापुरता तो सीमांकित नाही करता येत. लक्षार्थाच्या वाटेने वळणे असू शकते, तसे व्यंगार्थाची सोबत करीत प्रकटणेही असतेच. प्रासंगिकतेचे प्रयोजने सोबत घेऊन शब्द मनाच्या प्रतलावरून वाहत असतात. भाषा वाहत्या प्रवाहासारखी असते, तिचे किनारे धरून पुढे तेवढं सरकता यावं.

खरं तर हेही आहे की, असं किनारे वगैरे धरून किती जणांना पुढच्या वळणाकडे वळता येतं? प्रवाहासोबत वाहणारे अनेक असतात. पण त्याच्या गतीप्रगतीचा विचार करणारे संख्येने किती असतात? पसारा करून मांडणारे शोधलेच तर आसपास असंख्य सापडतील. अघळपघळ असणारेही अनेक असतील. अघळपघळ असणं काही अपराध नसतो अन् नवलाई तर नाहीच नाही. ओंजळभर का असेनात आयुष्याची प्रयोजने प्रत्येकासाठी असतात. सगळ्यांसाठी असली म्हणून ती काही समान सूत्रात ओवलेली असतील असं नाही. जगण्याच्या चौकटी प्रत्येकाच्या वेगळ्या अन् प्रत्येकासाठी निराळ्या असतात. जशी अनुभूती तशी अभिव्यक्ती अन् विचारांची बैठक, तसं असणं स्वाभाविक. सहज असणं निराळं. सम्यक असणं आगळं अन् तारतम्याने वागणं वेगळं. असं असलं तरी व्यवस्थेने निर्धारित केलेल्या चौकटीतून नामानिराळं नाही होता येत, हेही खरंय. भाषिक व्यवहार व्यवस्थेने सजवलेली चौकट आहे. तिला देखणं करण्याचा प्रयास वर्षानुवर्षे हा नाही तर तो, कुणीतरी करतोच आहे. आपापले कुंचले घेऊन पुढयात पडलेल्या चौकटींच्या तुकड्यात रंग भरतो आहे. अर्थात, भाषा साचली की, तिचं देखणेपण हरवतं. भावनांच्या प्रतलावरून पुढे सरकताना ती अधिक साजरी दिसते हे सांगायला नको. तिच्या विस्ताराच्या विश्वात सामावलेल्या व्यवधानांना खोडत जाण्याला म्हणूनच अधिक महत्त्व असतं, नाही का?

काहीच कळत नाहीये ना! हे असं वाह्यात लिहिलेलं वाचून आपण कशासाठी वेळ वाया घालवतो आहोत वगैरे वाटलं असेल. नाही का? हा सगळा फाफट पसारा आवरताना... चुकलो. वाचताना असं म्हणायचं होतं मला! खरंतर तुम्ही तो आवरतायेत याची शतप्रतिशत खात्री आहे. खरं सांगू का. एक अनामिक आनंदही. असुरी आनंद असाही एक शब्द मनात आला. पण तसं सांगणं रास्त नाही वाटत, म्हणून असे संकेतप्रिय शब्द पेरावे लागतात लिहिताना...

हे सगळं प्रवचन काय आहे? नेमकं काय सांगायचंय या माणसाला? असा काहीसा विचार मनात आला असेल. येऊ द्या! चांगली गोष्ट असते, असं काही मनात येणं अन् त्या अनुषंगाने विचार करणं. त्यात प्रमाद तुमचा नाही. परिस्थितीने पेरलेल्या प्राक्तनाचा आहे... परत असंबद्ध वाक्य. साला, काय वैताग आहे नुसता! वाटलं ना असं काहीसं. वाटायलाच हवं. वैताग न यायला आपण काय संत, महात्म्ये, योगी वगैरे आहोत का? नाही ना! मग करा वैताग हवा तेवढा आणि हवा तसा. मीही असाच वैतागलो, म्हणून तर लिहितोय हे.

असो, आता जास्त नाही ओढत. तर त्याचं झालं असं की, आमचा एक मित्र. एक असंच म्हणूयात! त्याला नाव आहे आणि चांगलं भारदस्त वगैरे प्रकारातलं आहे. पण येथे ते काही फारसं महत्त्वाचं नाही. त्याच्या असण्याला अर्थ आहे. नावं वगैरे सगळ्यांना असली तरी नावामुळे असे कोणते तीर आपण मारतो? आपल्या मायबापाची आवड म्हणून ते आयुष्यभर मिरवतो अन् मायबाप वंशाची वेल विस्तारली, या समाधानात त्या नावाला आनंदाचं अभिधान वगैरे मानतात इतकंच. नावात काय आहे, असं शेक्सपिअर का कोणी कोणी म्हटलंय म्हणे! म्हणू द्या कोणालाही. आपलं काय जातं. त्याने नसतं म्हटलं, तर कुणीतरी म्हटलंच असतं की कधीतरी. कदाचित वेगळ्या अर्थाने म्हणाला असता इतकंच. पण मुक्कामाचं ठिकाण एकूण एक तेच. खरंतर मीही असं म्हणालो असतो; पण ते तुम्हांला खरं वाटलं नसतं. म्हणून कोण्यातरी मोठ्या नावाला हे नाही, पण अशी वाक्ये चिटकवून दिली की वजन वगैरे वाढतं.

परत विषयांतर... साला, हा माणूस चाकोऱ्या धरून चालत नसेल का कधी... वाटलं ना असंच काहीसं! कोणी काही म्हणा, ज्यांना नवं काही शोधायचं त्यांनी चाकोऱ्या नाकारायला हव्यात. व्वा, काय वाक्य आहे! नाही, नाही मी नाही म्हणत असं. आपलं आवडलं म्हणून घेतली थोडी थोपटून. लाल वगैरे रंग आवडत असेल, तर त्या शब्दाचा प्रयोग करता येईल तुम्हांला. पण तो केवळ आणि केवळ मनातल्या मनात. त्याला ध्वन्यांकित नाही करायचा. नाहीतर कानाखाली ध्वनी निनादतील. काय सांगता येतं कुणाच्या भावना वगैरे दुखावल्या गेल्यात तर. हल्ली दुखावणं जरा जास्तीच. प्रतिकारशक्तीच कमी होत चालली आहे हो. झाला थोडा इकडचा तिकडचा बदल की, लागलीच शिंका, खोकला सुरु होतो. आपण आपली काळजी घेतलेली बरी. कुण्याही जिवाचा न घडो मत्सर, असं काहीसं आपल्या तुकोबांनी नाही का सांगितलेलं आपल्याला. कागदावर असं काही टोकदार नाही लिहू. संकेत हो सभ्यतेचे, दुसरं काय! सभ्यता, संस्कृती आपण नाही संवर्धित करायची तर कुणी करायची? आपली कर्तव्ये आपणच पार पाडायची. ती काही वस्तू नाही आणली कुठून आयात करून. शतकांचा वारसा असतो हो तो! आपणच त्याची काळजी घ्यावी. आपल्या अवतारकार्याचं एवढं उदात्त प्रयोजन असल्यावर उसन्या गोष्टी कशाला आणायच्या कुठून कुठून.

तर मी काय म्हणत होतो? हे बघा, असं होतं कधी कधी. एकाचवेळी डोक्यात अनेक विषय असले की, काय सांगू आणि काय नको असं होतं. विषय अनेक असण्यात काही वाईट वगैरे नाही; पण ते नीट न सांगता येणं कुठे चांगलं असतं, नाही का? सांगणं, बोलणं, ऐकवणं माणसांची सहजवृत्ती. ऐकणं असेल तर खूप चांगलं. पण हल्ली अशी सहनशील, सात्विक वगैरे विचारांची माणसे सापडणे अवघड होतंय हो! बरं वाटतं आपलं कुणीतरी ऐकतोय हे पाहून. सहज सापडलं तावडीत कुणी ऐकणारं तर सोडू नये, असा काहीसा नवा शिष्टाचार रुजू पाहतोय. याला आधुनिक सभ्यता म्हणा हवं तर. अर्थात, हे आपल्यापुरतं हं. थोडक्यात याचा कोणत्याही जीवित अथवा मृत व्यक्ती, घटना किंवा स्थळांशी संबंध नाही. असल्यास निव्वळ योगायोग समजावा इत्यादी इत्यादी... हं, आता कसं सुरक्षित वगैरे वाटतंय, नाही का? काय असतं, एकदाका काल्पनिक म्हटलं की, आपली देखणी (!) देहाकृती घडवणारी सगळी हाडं एकसंध आणि जागच्याजागी असल्याची खात्री पटते. काय असतं की, साहित्यलेखनाची काही प्रयोजने असतातच ना! त्यात शहाणे करून सोडावे सकळजन, असंही काहीतरी असेलच की! एखादा नवोदित, उदयोन्मुख कवी आपल्या कविता ऐकवण्यासाठी कसा उत्सुक असतो नाही का? किती कौतुक असतं त्याचं त्याला. असा उत्साह असावा सोबत. कुणी ऐकलं अथवा न ऐकलं तरी. सुखदुःखे समे कृत्वा वगैरे म्हटलंय की आपल्या गीतेत. अगदी असं असावं नाही का? स्थितप्रज्ञ का काय म्हणतात ना, अगदी तसंच! अगदी तसं आणि तसंच नसेल होता येत, तर निदान त्यासारखं तरी.

परत चाकोरी सुटली वाटतं. सुटू द्या. येईल, येईल विषय रुळावर. चालत्या पावलांची चाकोरी सुटली तरी ती काही वेगळ्या विश्वात नाही नेत कुणाला. इहतलीच विहार असतो की तिचाही. फक्त एखादं वळण कमी-अधिक किंवा इकडे-तिकडे एवढंच. कोणी म्हणेल, नावासाठीच तर सगळे सायासप्रयास सुरु असतात माणसांचे. असेल असेल तसंही असेल! ज्यांना हवं त्यांना ते करू द्यावं. आपल्यासाठी ते फारसं महत्त्वाचं नाही. आणि सगळ्याच लेखांमध्ये पात्राचं नाव सांगायला हवं असं कुठे आहे? हा कोणीतरी एक तुम्ही अथवा मी, असा कोणी असू शकत नाही का? असायला काय हरकत आहे?

तर त्याचं असं झालं की, माझा हा मित्र खूप चांगला कलाकार. संगीत वगैरे याच्या जगण्यात एकजीव झालेलं. आयुष्याचं अविभाज्य अंग. एकवेळ याचा आत्मा वेगळा करता येईल याच्यापासून; पण याच्या कुडीतून सूर आणि साज निराळे नाही करता येणार. जन्मदत्त देणगी घेऊन येतात काही लोक. कदाचित इहतली आपल्याला अवतार धारण करून काळ व्यतीत करायचा, तर आयुष्याला अर्थ देण्यासाठी काहीतरी साधन हाती असावं, म्हणून हा सुरांचा साज सोबत घेऊन आलेला. नाहीतर आपलं संगीताचं ज्ञान डब्बे वाजवण्यापुरतं. वर्गात एखादं खट्याळ पोरगं काहीतरी आगळीक करतं आणि अनायासे हाती लागतं. त्याला थोपटण्याची संधी सापडते तेवढ्यापुरतं. शेवटी काय असतं की अशा मातीच्या गोळ्यांच्या आयुष्याला आकार देण्याची अन् घडवण्याची नैतिक जबादारी आपल्या शिक्षकी पेशाची प्राथमिकता असते, नाही का? मूल्यवर्धन आणि संस्कृतीसंवर्धन करण्याचं दायित्व व्यवस्थेने आपल्याला आंदण दिलेले असल्याने सुंदर शिल्पे घडवण्यासाठी टाकीचे काही घाव घालावे लागतात ओबडधोबड कातळावर. म्हणून हा दगड... माफ करा. मला पोराला असं म्हणायचं होतं हो! कधीकधी अतिउत्साहात असं भलतं काही लिहलं जातं बघा. निगुतीने धोपटणं, नाहीतर बडवणं एवढ्या परिघात विहार करणारं. फार झालं तर आपण एकजात सगळे बाथरूम सिंगर. पण माझा हा स्नेही काही तरी वेगळं रसायन आहे. हा वर्गात कुणाला बडवतो तेव्हाही सुरात अन् धोपटतो तेव्हापण त्याला साज आणि आवाज असतो.

आता तुम्ही म्हणाल की, मुलांना बडवणं, धोपटणं वगैरे तर्कसंगत नाही अन् कायदेसंमत तर मुळीच नाही. तुम्ही लोक अपराध करतायेत, असं नाही का वाटत? खरंय हो तुमचं म्हणणं, पण कधी कधी नाठाळाच्या माथी सोटा टाकावा लागतो त्याचं काय? अहो, ही पोरं सगळं मानसशास्त्र कोळून प्यायलीयेत. यांच्या समिप येताना सगळी शास्त्रे आपली शस्त्रे म्यान करून येतात. धोपटणं, बडवणं वगैरे शब्दांचा शब्दशः अर्थ नका घेऊ. परिमित प्रताडीत करणे, तेही आंतरिक आस्थेने असा अभिप्रेत असतो हो आम्हां लोकांना! अर्थात, या अनुशासनामागे मुलांनी सत्प्रेरीत विचारांचे अनुसरण अन् सभ्यतेच्या संकेतांचं अनुकरण करावं, हा शुद्ध, सात्विक वगैरे हेतू अनुस्यूत असतो. आमच्यातले काही सन्माननीय अपवाद विलग केले, तर कुठल्याही मास्तराच्या मनात आपल्या आसपास झुळझुळ वाहणाऱ्या चैतन्याच्या प्रवाहांविषयी आपलेपण असते. संस्कारांच्या मातीआड दडलेल्या बियांतून अंकुरित होणाऱ्या कोंबांचे जतन, संवर्धन करताना अथांग ओलावा अन् अफाट आस्था अंतरी नांदती असते, हेही वास्तवच. चला, एवढं स्पष्टीकरण ज्ञात अज्ञात स्त्रोतांच्या रोषापासून मुक्तीसाठी पर्याप्त आहे, नाही का?

असो, खूप स्तुतिसुमने उधळली. असं लिहणं कृत्रिम वाटतं. म्हणून मोह टाळून आवरतं घेतो. केवढा त्याग केला या बाबाने, असं वाटलं असेल तुम्हांला नाही का? वाटू द्या. मनातल्या भावना जिवंत असल्याचं लक्षण असतं ते. हां एक गोष्ट अधोरेखित करायला लागेल याच्याबाबत, नियतीने आपल्या पदरी टाकलेल्या दैवी देणगीचा कुठलाही माज नसलेला हा जीव. पाय सतत जमिनीच्या सानिध्यात. नव्हे मातीशी याच्या जीवनमुळांनी सख्य साधलेलं. त्यांच्याशी एकजीव झालेला. माणूस म्हणून असलेच काही दोष, तर तेही प्रजातीच्या उत्क्रांतीक्रमाने सोबत दिले म्हणून घेऊन आलेला.

श्वासाची स्पंदने सोबत घेऊन आलेला प्रत्येक जीव आपल्यापुरता विचार करतो वगैरे म्हणतात. पण माणूस स्वार्थाला परमार्थाच्या रुपेरी किनारीने मंडित करतो, हाही इतिहास आहेच. याची किनार इतरांपेक्षा थोड्या कमी रुंदीची, एवढाच काय तो बारीकसा फरक. स्वार्थाच्या कर्दमात राहूनही मनाचं उमदेपण अबाधित राखलेला. केवळ संगीत आणि संगीत एवढंच याच्या जगण्याचं वर्तुळ. त्याच्या प्रगतीचा परीघ ताल, सुरांभोवती प्रदक्षिणा करणारा. विचारांचा विस्तार ओंजळभर वाटत असला तरी त्याच्या विश्वापुरता तो कुबेर. बाजारात बऱ्याचदा कुठलेतरी सेल लागलेले असतात. अमकी वस्तू घेतली तर तमकी वस्तू मोफत. कदाचित नियंत्याच्या दरबारात याच्या आगमनसमयी सेल लागलेला असावा. येताना संगीतसोबत दोनतीन गोष्टी घेऊन आलेला. शब्दांची बऱ्यापैकी जाण असलेला आणि त्यांचा समयोचित उपयोगही करता येणारा. शब्दांच्या जंजाळात कोणाला केव्हा घेईल, सांगणे मुश्कील. भाषा वगैरे अध्यापनाचा आणि अध्ययनाचा परगणा असणाऱ्यांनाही घोळवण्यात माहिर. कोणाला कधी आणि कसा गुंडाळेल सांगणं अवघड. याने टाकलेल्या शब्दांच्या जाळ्यात मी सहसा सापडत नाही, पण हा कधी हाती लागतो आणि शिकार करतो याची संधी सतत शोधणारा.

अर्थात, त्याच्या अशा असण्यात एक स्वाभाविकपण सामावलेलं. कळीचं फूल व्हावं इतकं सहज अन् सूर्याने डोंगराआडून डोकावून हलक्या पावलांनी क्षितिजाच्या कमानीवर विराजमान व्हावं इतकं स्वाभाविक. एखाद्याला ठरवून शब्दांशी सख्य साधता येईलही. पण काही गोष्टी उपजत असतात की काय कोण जाणे. कदाचित हाही त्याच जातकुळीचा असावा. शब्दांच्या राशीतून ओंजळी भरून उधळण्यात कोणतीही कसर राहू न देणारा. बोलताना अर्थाशी कोणतीही झटापट नाही की, ओढूनताणून आणलेले अभिनिवेश. सहजपणाचे साज लेवून आलेले शब्द एखाद्या लावण्यखणीने परिधान केलेल्या अलंकारांसारखे. देखणेपणाला सुंदरतेचा साज चढवणारे. वैखरीच्या वाटेने वळणारी याची पावले आनंदाचं अभिधान म्हटलं तर वावगं ठरू नये, अतिशयोक्त वाटत असलं तरी. सवड मिळाली की, याचं शब्दांसोबत मुक्त विहार करणं सुरु. शाब्दिक कोट्या याच्याकडे कोटीच्या संख्येत असाव्यात. कोणत्या शब्दाचा संबंध कशाशी जोडेल, हे त्याचं त्यालाही सांगता येणं अवघड. सोबत तेवढाच हजरजबाबी. आमच्यासोबत असणारे काही सहकारी याने ठरवून निवडलेले बकरे. दिसले की हलाल करण्यात याला कोण आनंद. अर्थात, त्यांनाही यात काही वावगं नाही वाटत. घटकाभर विरंगुळा म्हणून याने प्रयोग केलेल्या प्रत्येक शब्दकृतींना अन् अर्थ चमत्कृतींना सहर्ष अंत:करणाने हेही झेलतात. कधी एखाद्याच्या बोलण्याची टर उडवेल, कधी कुणाच्या भाषेचा लहेजा साभिनय सांगेल, तर कधी लेखनशैलीची नक्कल करेल याचा अंदाज बांधणे अवघड. एकवेळ हवामानाचे अंदाज अचूक ठरतील; पण याच्या अंतरी अधिवास करून असलेल्या आभाळाचा अदमास लावणे जवळपास अशक्य.  

शब्दांचा संसार सोबत घेऊन संवाद साधणारे अनेक; पण अंतरी उदित होणाऱ्या भावनांना नजाकतभरल्या शब्दसंभाराने सजवणारे संख्येने किती असतात? शब्दांची अस्त्रे शस्त्रे दिमतीला घेऊन जगण्याचं शास्त्र समृद्ध करणारे म्हणूनच कुतुहलाचे विषय होतात. मनी उमटणाऱ्या भावनांची स्पंदने अनवरत निनादत ठेवता येतात, त्यांना शब्दांशी असणाऱ्या स्नेहाच्या परिभाषा नाही शोधाव्या लागत.

शब्दसंगतीची महती माणसाला काही नवी नाही. संत ज्ञानेश्वरांना अमृतातही पैजा जिंकणाऱ्या अभिव्यक्तीवर आस्थेवाईक आत्मविश्वास होताच ना. शब्दांच्या सामर्थ्याची प्रचीती असल्यामुळेच तुकाराम महाराजांना ‘आम्हा घरी धन...’ म्हणून सांगावंसं वाटलं असेल का? कारणे काही असोत. त्यांना शब्दांचं सामर्थ्य अवगत होतं, म्हणूनच निर्धारपूर्वक शब्दांची अस्त्रे-शस्त्रे आपलीशी केली.

भाषा भावनांच्या प्रतलावरून प्रवास करीत असते. तिच्या जडणघडणीचा प्रवास शतकांच्या प्रयत्नांचा परिपाक असतो. ओंजळभर कालावधीत घडलेला चमत्कार नसतो तो. भाषेचा विस्तार अनुभूतीच्या प्रतलावरून पुढे पळताना गवसलेलं अर्थपूर्ण असं काही असतं. इहतली अधिवास करणारे इतर जीवही संवाद करतात, नाही असे नाही. त्यांच्या अभिव्यक्तीला काही अंगभूत मर्यादा असतात. पण आपल्या पुढयात पेरून ठेवलेल्या मर्यादांना सामर्थ्य बनवून माणसांनी आदानप्रदानाला अभिव्यक्तीचं क्षितिज दिलं. म्हणूनच भाषा केवळ संवादाचे साधन न राहता संप्रेषणाच्या सेतू झाल्या.

माणसांना शब्द कसे आणि केव्हा गवसले असतील? ते आणि तसेच का तयार झाले असतील? उच्चारलेल्या ध्वनींना आशयघन अर्थ कसे मिळाले असतील? वगैरे वगैरे अनेक प्रश्न आपल्या आसपास नांदते आहेत. काहींची उत्तरे सहज गवसतात. काही हाती येतायेता निसटतात. काही सहजी हाती लागत नसतात. त्यासाठी काळाच्या कुशीत विसावलेल्या खुणांचे उत्खनन करावे लागते. भाषा आणि अभिव्यक्ती अन् तिच्याभोवती विहार करणारे प्रश्न तसेही जटिलच. अभ्यासक, संशोधक, भाषाशास्त्रज्ञ वगैरे मंडळींना वगळलं तर सामान्यांच्या गावी त्यांचा मुक्काम सहसा नसतो. शब्दांना घेऊन भावनांच्या विश्वात विहार करता येणं एवढीच परिमित अपेक्षा असते त्यांची.

शब्दांचा परगण्यात लीलया विहार करणाऱ्याचा शब्दप्रभू म्हणून कुणीतरी कुतूहलमिश्रित भावनेतून उल्लेख करतो. तो करू नये असे नाही. पण त्यात वास्तवाचे भान असण्यापेक्षा संतुष्ट करण्याचाच भाग अधिक असतो, कौतुकाची स्तोत्रे सुरात गायलेली असतात, असं म्हटलं तर अतिशयोक्त ठरू नये. संवाद माणसांची सार्वकालिक आवश्यकता आहे. तो सुखावह, सहज करण्याचं साधन भाषा आहे. मनात उदित होणाऱ्या विचारांना मुखरित करण्याचं ती माध्यम असल्याचं कोणालाही नाकारता नाही येत. शब्दांचा प्रयोग करण्याची पद्धत प्रत्येकाची वेगळी आणि प्रत्येकासाठी निराळी असण्यात नवलाई नाही. शब्दांसोबतचे असणारं सख्य, अक्षरांशी असणारा स्नेह, संभाषणाचा हात धरून येणारा संवाद वगैरे अनेक गोष्टी त्याच्या या कृतीत अनुस्यूत असतात. चिमूटभर वास्तव अन् ओंजळभर अंदाजावरून एखाद्याला शब्दप्रभू वगैरे म्हणणं थोडं अधिक वाटतं, नाही का? अर्थात, हे कुणाला वास्तव अवास्तव वगैरे वाटत असलं तरी एक सत्य विचारांच्या तळाशी निवांतपणे पहुडलेलं असतं ते म्हणजे, शब्दच आपले प्रभू असल्याचं सविनय मान्य करणारे खऱ्या अर्थाने शब्दांचे सवंगडी असतात. नाही का?

परिभाषा

By // 2 comments:
काही माणसे जन्माने मोठी असतात. काहींवर मोठेपण लादले जाते. पण काही माणसे असेही असतात ज्यांच्या असण्याने मोठेपणाला नवी उंची मिळते. समाजात वर्तताना सामान्यांच्या जगण्याला नवे आयाम देणे, हेच आपलं जीवितकार्य मानणारी माणसे समाजासाठी आस्थेचं लेणं असतात. भरकटलेल्या गलबतांना किनारा सापडावा म्हणून दीपस्तंभ बनून कार्य करणाऱ्यांची जातकुळीच वेगळी असते. परिस्थितीपरिवर्तनाची मशाल हाती घेऊन, वंचितांच्या वेदनांना समजून घेत; अनवरत संघर्ष करीत असतात ते परंपरागत मिरासदारी या संज्ञेला अपवाद असतात. सर्वसामान्य घरातला कोणी एखादा स्वकर्तृत्त्वाने सेवापरायणतेची शिखरे निर्माण करू शकतो. शोधलंच तर अशी अनेक माणसे आसपास नजरेस येतील. पण त्यासाठी पाहणं नाही, शोधणं घडावं लागतं. प्रतिकूल प्राक्तन घेऊन नांदणाऱ्यांच्या प्रांगणी प्रसन्नतेचा परिमल पसरत राहावा म्हणून प्रयत्नरत राहताना फकिरीही प्रमुदित अंतःकरणाने स्वीकारणारे कशाचीही फिकीर करत नाही, तेव्हा कुबेर शब्दाचा खरा अर्थ आकळतो.
 
परंपरांच्या चौकटी मोडीत काढून परिघाबाहेर पाऊल टाकल्याशिवाय वेगळे साहस सहसा घडत नाही. मनात ध्येयवेडी स्वप्ने उदित झाल्याशिवाय आकांक्षांची क्षितिजे खुणावत नाहीत. क्षितिजांच्या कमानी काळजात कोरल्याशिवाय नवे परगणेही हाती लागत नसतात. ज्याला परंपरांचा पायबंद पडला, त्याला नवे रस्ते कसे निर्माण करता येतील? परिस्थितीला व्यवस्थेच्या वर्तुळातून शोधून वेगळं केल्याशिवाय विचारांची डूब कळत नसते. पद, पैसा, प्रतिष्ठा मिळाली म्हणून कोणी लागलीच असामान्य नाही होत. आसपास झगमग दिसत असलीच तर तो तात्पुरता प्रकाश असतो. परिस्थितीचा अक्ष बदलला की, उजेडाचे अर्थ बदलतात. अंधाराची सोबत घडताना कवडशांच्या परिभाषा आकळू लागतात अन् आयुष्याचे अर्थ समजायला लागतात. मोठेपण मिरवण्यात नसतं, तर इतरांना मोठं करण्यात असतं. हीच खरी दौलत असते. सार्वजनिक जीवनात तत्त्वांसाठी आग्रही असणारे; पण वैयक्तिक जीवनात निराग्रही असणारे उमद्या मनाचे धनी म्हणूनच सगळ्यांना आपले वाटत असावेत. सेवा माणसांच्या संस्कारीत आयुष्याचे अविभाज्य अंग आहे याबाबत संदेह नसला की मूल्यांच्या व्याख्या देखण्या होतात.

परिस्थितीच्या रखरखत्या उन्हात सापडलेल्यांसाठी आल्हाददायक सावली माथ्यावर धरणारं डेरेदार झाड होता नाही आलं, तर एखादं झुडूप तरी बनता यावं. अभावग्रस्तांच्या आयुष्याचे काठ भरजरी विणता नाही आले, तरी किमान प्रभावाची किनार रेखता यावी. वंचित, उपेक्षितांचे कैवारी म्हणून बिरूद धारण करणे सुलभ आहे; पण हे असिधाराव्रत निष्ठेने सांभाळणे सहज नसते. परिस्थिती परिवर्तनाचे प्रयोग केल्याशिवाय बदलांना चेहरा गवसत नाही. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे म्हणूनच आसपास असायला लागतात. ज्यांच्या जगण्याचं प्रत्येक चरण सत्प्रेरीत प्रेरणांच्या पाऊलखुणांचा मागोवा घेत घडणारा प्रवास असतो, त्यांना समाजासाठी केलेल्या सेवेचं कौतुक अन् केलेल्या कार्याचं नवल नसतं. कारण, त्यांचं जगणं हीच नवलगाथा असते. 
••

आत्मनिष्ठ जाणिवांचे किनारे धरून वाहणारी कविता.

By // No comments:
संवेदनशील मनाला विचार करायला उद्युक्त करते ती कविता, असं म्हटलं तर कोणतीही कविता आनंदाचं अभिधान असते, तशी अनुभवाचं अधिष्ठानही असते. तिच्यात भावनांची स्पंदने अखंड निनादत राहतात. ती सौंदर्याचा वेध घेत असते. समस्यांवर बोलत असते. वैगुण्यांना अधोरेखित करीत असते. सामाजिक दूरिते पाहून विचलित होत असते. तिचं आकाश मर्यादांच्या परिघात बंदिस्त नसतं. म्हणूनच तिच्यातून व्यक्त होणाऱ्या अनुभवांना मर्यादांच्या चौकटी नसतात. कविता जेव्हा जगणं होते, तेव्हा ती जीवनाविषयी बोलत असते. कविता भावनांचा कल्लोळ असते. भावनांना मुखरित करण्याचं माध्यम असतं. भावोत्कट उद्गार असते. उत्कट अभिव्यक्तीचा हात धरून आलेल्या बाळकृष्ण सोनवणेंच्या कविता अनोखेपण सोबत घेऊन प्रवास करीत राहते, जाणिवांचे किनारे धरून वाहत राहते अन् संवेदनांच्या परिघात नांदते.

या आधी प्रकाशित झालेल्या ‘स्त्री सुक्ताच्या कविता’ (२००७), ‘उजेड गाभाऱ्यातला’ (२०१५) या संग्रहातून बाळकृष्ण सोनवणे वाचकांना अवगत आहेत. काळाची मनोगते घेऊन लेखांकित होणाऱ्या त्यांच्या कवितेला स्वतंत्र चेहरा लाभला आहे. काळाचा प्रभाव झेलून ती आपणच आपल्याला शोधत राहते. सोयीसाठी या कवितांना कोणत्यातरी निर्धारित परिभाषेत अधोरेखित करता येईलही, पण तिचं वेगळं असणं तिच्यापुरती तिची व्याख्या निर्धारित करते. कवीची स्वतंत्र अभिव्यक्ती लेखनाला नवे आयाम प्रदान करते. काळाची सूत्रे सोबत घेऊन निघताना अभिव्यक्तीची प्रयोजने ही कविता शोधत राहते.   
  
कविता प्रकारची व्याख्या काही असू द्या. अंतरी निनादणाऱ्या स्पंदनांची सोबत करीत निघालेली कविता परिभाषेच्या कुंपणात सहसा बंदिस्त नाही करता येत. कविता नुसती कविता असणं पुरेसं असतं का? खरंतर नाहीच. ती सत्यान्वेशी असावीच असावी; पण तिला साक्षात्काराच्या पातळीवर विहरता यायला हवं. अर्थात, आपल्याकडे असणाऱ्या अनुभवांच्या विश्वात नेमकं काय सामावलं आहे, त्यात तिचं असणं असतं. कितीतरी गोष्टी आसपास नांदत्या असतात. काही सहजपणे सामावून जातात जगण्यात. काही अगत्याने सांभाळतो, कारणासह अथवा कारणाशिवाय. जतन करीत राहतो काही आपलं म्हणून, काही निसटते तसेच. ओंजळीतून पाण्याचे थेंब लीलया ओघळून जावे तसे. कवी म्हणतो,
किती जिव्हाळ्याचे असतात
आपले लोभस मिथ्याभास
प्रदीर्घ प्रवासात आयुष्याच्या

अंतर्यामी अधिवास करून असणारी आस एक अस्वस्थ तगमग आयुष्यात उभी करते. ती जगण्याला अर्थ देणारी वाट होते. आठवणींच्या अंधारात विसावलेला भूतकाळ अन् अस्वस्थ वर्तमानाच्या वर्तुळात वेढलेले आयुष्य हरवलेल्या क्षितिजांचा वेध घ्यायला प्रेरित करते. भविष्याच्या पटलावर दिसणारे आस्थेचे कवडसे वेचायची उमेद जागती ठेवते. व्यवस्थेच्या वर्तुळात वर्तताना घडणारी वंचना, आयुष्याच्या चौकटींना संकुचित करणारी विषमता, आकांक्षांचे परीघ शोधतांना प्रत्ययास येणारा अपेक्षाभंग, पावलागणिक गडद होत जाणारी जीवनाची दाहकता, विचारात विसावलेली दुरिते, जगण्याची गणिते अन् आयुष्याची सूत्रे ही कविता शोधू पाहते. आस्थेचे अनुबंध मनावर कोरून आयुष्याला भिडू पाहते. कवी म्हणतो,
चेतव तुझ्या उजेडाची वात
मातीत दरवळतील
गंधभारले श्वास
मार्दव अस्तित्वाने
जुन्या दुःखाचे दिवे
पाऊस पंखांचा
वारा श्वासाश्वासागणिक
अंगागावर
गोंदवून घेईन
मी

काळाचा हात धरून आलेल्या प्रश्नांना भिडणारे साहित्य वाचकाला आपले वाटत असते. अनुभवांचे संचित हाती देऊन काळ पुढे निघतो. वळताना मागे काही प्रश्न ठेऊन जातो. काळाने समाजजीवनावर ओढलेल्या ओरखड्यांचा शोध साहित्यिक घेत असतो. परिस्थितीने पुढ्यात मांडलेल्या गुंत्याची उकल करू पाहत असतो. समूहाची विखंडीत स्वप्ने अधोरेखित करणारी साहित्यकृती व्यवस्थेने नाकारलेल्या उत्तरांचा शोध घेत असते. काळाचे किनारे धरून ती पुढे जात असते. अंतर्यामी अधिवास करणाऱ्या अस्वस्थपणाला घेऊन ही कविता विहार करीत राहते. बदलता आसपास, मूल्यांचा अवनतीकडे होणारा प्रवास समजून घेण्याचा प्रयत्न करते. स्वतःला मर्यादांच्या कुंपणात बंदिस्त न करता, आपला मार्ग निवडून आसपास घडणाऱ्या घटितांचे चिंतन करत चालत राहते. कवी म्हणतो,
परिघाबाहेरच्या अंधाराला
घातला नाही वळसा
त्याच्या जखमांनी होऊन विद्ध
चेतवले रान
कवितेतून माझ्या

कवीच्या विचारांत समतेची, समन्वयाची  स्वप्ने सजलेली आहेत. स्वातंत्र्याचे अर्थ त्यांना अवगत आहेत अन् त्याचं मोलही ठाऊक आहे. स्वप्न आणि साध्यापर्यंतच्या प्रवासात अनेक व्यवधाने असल्याचे सजग भानही त्यांना आहे. ते म्हणतात,
गदगदून मनाच्या फांदीवर
औपचारिक विवशता
फेकून देत वाऱ्यावर
ठेवतो डोळे उघडे
माझ्या स्वप्नांना
फुटतात धीराचे अंकुर 

संवेदनांच्या प्रतलावरून प्रवाहित होताना घडणारा सर्जनाचा प्रवास प्रारंभ असतो नव्याचा. आत्मशोधाच्या वाटेने शब्दांशी सख्य साधत घडणारी भटकंती असते. कविता त्या वाटेवरचं माध्यम होत असते. आसपास घडणाऱ्या घटनांचे पडसाद निर्मितीचं प्रयोजन असतं. त्यात अनेक स्तर सामावलेले असतात. कविता वैयक्तिक असते, तेवढीच सार्वजनिक. पण त्यासाठी जाणिवांचं भान असायला लागतं. जगण्यावर आघात करणाऱ्या, अस्तित्वाला आव्हान देणाऱ्या प्रश्नांवर कवीने बोलत राहायला हवं अन् प्रश्नांना कवितेने मांडत राहायला हवं. म्हणून कवी म्हणतात,
पाहवत नाही
कुठं दूर पांगत निघून जात आहेत
या पांगळ्या होत जाणाऱ्या
कातर कातर
निराधार मना माणसांच्या
सुरकुतल्या सावल्या
ज्यांच्या जगण्यावर तरारत आहेत
वेदना आणि वंचनेचे निखारे
   
काळाने कोरलेल्या प्रश्नांची जाणीव या कवितात असली, तरी तिला अनेक पदर आहेत. ते केवळ वैयक्तिक नाहीत. संवेदनांना वेदनांचे अर्थ कळले की, त्यांना वैश्विक परिमाण प्राप्त होत असतं. आयुष्यावर अनेक अंगांनी आघात होत असतात. ओंजळभर अस्तित्वालाच ते आव्हान असतं. त्याचे पेच असतात. ते पकडता आले की, स्वप्नांचे प्रदेश अन् वास्तवातल्या जगाची अंतरे आकळत जातात. कोलाहलात हरवलेल्या आवाजांना अर्थ असल्याची जाणीव होऊन शब्दांना अनुभूतीचे आयाम लाभतात. कवी अनुभूतीच्या प्रतलावरून प्रवास करताना कवडसे वेचून आणण्याची नितळ स्वप्ने पाहताना म्हणतो,
मी पहातोय
स्वप्न अम्लान
लावतो दिवा ज्याला येत नाही
काजळी तेजाळताना
श्वासतो तुला
येवून आश्रयाला

बाळकृष्ण सोनवणेंची कविता माणसांभोवती फिरते. जगण्यावर, वागण्यावर, आचार-विचारांवर बोलते, तशी वैगुण्यांवरही बोट ठेवते. जगण्यातल्या समस्यांना अधोरेखित करते. माणूस म्हणून माणसांच्या आशा-निराशांच्या विश्वात विहार करते. इहतली लाभणाऱ्या सुखांच्या केंद्रस्थानी माणूस आहे, नव्हे तो असावाच म्हणून आग्रही होते. आश्वस्त भाव जागा ठेवते. जीवनाची अनेक रुपे समर्थपणे मांडते. आसपासच्या अनुभवांना वेचत, वेदनांना वाचत अन् संवेदनांना अधोरेखित करत भावनांना दिलेलं शब्दांचं कोंदण त्यांच्या कवितेतील आशयाला प्रभावी आणि प्रवाही बनवते. ती मनाचा तळ शोधू पाहते.
कोसळकोसळ नुसता
कोसळत असतो पाऊस धुवाधार
संवेदनाविहीन
जाणीव एकच
दिवसा उजेडी अंधारलेले सारे

दु:ख, दैन्य, वंचना, उपेक्षा, समस्यांना मुखरित करण्याचा प्रयत्न संवेदनशील साहित्यिक करत असतो. जगण्यासाठी करावा लागणारा संघर्ष माणसांचे अटळ भागधेय असतं. कवीचं जगणं याला अपवाद असेल अथवा नसेल. कदाचित आसपासच्या सजग आकलनातून तसे लिहिता येईलही, पण कसदार कविता अपवादाच्या व्याख्येत नाही बसवता येत. काळोखाच्या कातळावर काव्यतीर्थे कोरण्याची कवीच्या अंतर्यामी असणारी आस साक्षात्कार बनून प्रकटते. प्रश्नांची दाहकता दृगोचर होत जाऊन संवेदनांना ओलावा लाभतो. संवेदनांचे किनारे धरून सरकणारे शब्द अंतरी अधिवास करून असणाऱ्या ओलाव्याला शोधत राहतात. वैचारिक स्थित्यंतर ही कविता घडवू पाहते. प्राप्त परिस्थितीवर भाष्य करते.
मी सहन करतोय
जगण्यातली दाहकता
जी खच्चून भरलीय
सुपीक भोवतालात माझ्या

काळ विचारांचं केंद्र असतं. विचारांचं नातं संवेदनांशी असतं अन् संवेदनांची सोयरिक सर्जनाशी. विचार परिवर्तनीय असतात. त्याचे पडसाद जगण्यात जाणवतात. साहित्य त्यावर भाष्य करीत असते. असण्या-नसण्याचे प्रश्न गुंता घेवून येतात. संवेदनांचा धागा पकडता आला की, अभिव्यक्तीला नवे आयाम लाभतात. जगण्याच्या प्रेरणा सर्जनाला आकांक्षांचं आभाळ आंदण देतात. आत्मशोधाच्या वाटेने वळती झालेली पाऊले भावनांच्या प्रदेशांपर्यंत पोहचली की, जगण्यापासून कविता दुरावत नाही. वेदनाच जगण्याचे ग्रंथ झाल्या की, शब्दांना परिभाषा शिकवायची आवश्यकता नसते. लिहित्या हातांना भावनांचा तळ गाठता आला की, तो केवळ अनुभव नाही राहत. सहजाविष्काराची विलक्षण अनुभूती घेऊन प्रकटणारी बाळकृष्ण सोनवणेंची कविता तरी याला कशी अपवाद असेल?
••