सुरक्षा

By // No comments:

व्हॉट्सऍप गृपवर एक चित्र संदेश कोणीतरी फॉरवर्ड केला. पाठवलेल्या चित्रात प्राण्यांचा कळप जंगलातल्या वाटेने चालला आहे. यातले वयोवृद्ध समूहाच्या अग्रस्थानी आहेत. संभाव्य आक्रमणापासून सुरक्षेची जबाबदारी घेऊन त्यांच्या मागे काही ताकदवान चालत आहेत. कळपातील थोडे कमकुवत, वयाने लहान मध्यभागी अन् सर्वात शक्तिशाली त्यांच्या मागे चालून समूहाला सुरक्षित करत आहेत. सर्वात मागे समूहाचे नेतृत्व करणारा नायक चालतो आहे. अर्थात, अशी चित्रे काही नवीन नाहीत अन् नवल वाटावं असंही काही नाही त्यात. जिवांची भटकंती अटळ भागधेय असतं. उपजीविकेच्या निमित्ताने घडणारी वणवण असते ती. निसर्गदत्त प्रेरणा असते. जगण्याचा कलह असतो. त्याला टाळून कोणत्याही जिवांचे जीवनयापन घडणे अवघडच. चित्रातील प्राण्यांच्या चालण्याच्या क्रमाला अधोरेखित करीत सुरक्षेच्या सामूहिक तंत्राला संदेशातून समजावून सांगण्याचा प्रयास मात्र लक्षणीय. परस्पर संवाद, सहकार्य अन् समायोजन असेल, तर जिवांच्या जीवित राहण्याच्या शक्यता अधिक वाढतात वगैरे वगैरे असं काही सांगायचा हेतू लिहणाऱ्याचा, पाठवणाऱ्याचा आहे, हे वेगळं सांगायला नको.

खरंतर सोशलमीडियाच्या वाटेने चालत आलेले शेकडो संदेश मिनिटा-मिनिटाला मोबाईलच्या स्क्रीनवर आदळत असतात. त्यातले वाचले किती जातात, हा एक भाग अन् डिलीट किती केले जातात, हा दुसरा. समजा हे संदेश वगैरे पाहिले, वाचले, तरी वाचून विचार कितीजण करत असतील? माहीत नाही. हा एक नक्की की, हा पळभर कुतूहलाचा विषय अवश्य असू शकतो. तसंही रोज मिळणारा दीड जीबी डेटा अशा गोष्टी फार मनावर घेऊ देत नाही, हेही तेवढेच खरे. क्वचित कोणाची नजर अशा संदेशावर स्थिरावते. केवळ पाहून अथवा वाचून पुढच्या वळणांकडे पावले चालती होतात. त्यावर चिंतन वगैरे प्रकाराची अपेक्षा करणे अवघडच. सतत आदळणाऱ्या अशा संदेशांनी कोण किती सुधारला, याचं काही संख्याशास्त्रीय परिमाण नाही अन् कोणी त्याचं सांख्यिकी विश्लेषण सांगून आपल्या म्हणण्याची पुष्टी करतो, असंही नाही. खरंतर असा प्रश्न विचारणे हाच विनोदाचा विषय.

कदाचित लिहिणाऱ्याला अन् फॉरवर्ड करणाऱ्याला असे वाटत असावे की बस्स, जगातली सगळीच नाही; पण संदेश वाचणारी माणसे पुढच्या मिनिटाला सात्विक, सोज्वळ, समंजस वगैरे होतील. एवढा गोड भ्रम माणसाच्या मनात का असतो? कुणास ठाऊक. निदान असे संदेश पाठवणारा तरी व्यापक विचारांनी वर्तत असेल का? असलाच तर अपवाद असावा. बहुदा नसण्याचीच शक्यता अधिक. कारण फारकाळ एखाद्या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता मोबाईलने माणसाकडे राहू दिली नाही. लिंक, हायपर लिंक असा खेळ सुरूच असतो. आपल्या जगण्याच्या व्यवहारांकडे थोडं गंभीरपणे पाहिलं तरी हे कळेल.

आपल्या सार्वजनिक जगण्याच्या स्वभावाला साजेसा हा संदेश असल्याचे नाकारून काही फरक पडत नाही. सार्वजनिक जीवनातला गोंधळ, गलथानपणा, भोंगळपणा आम्हां लोकांना काही नवा नाही. तो आहे म्हणून कोणी फार विचलितही होत नाही. झालेतच कुणी थोडे इकडेतिकडे, थोडे व्यथितचित्त तर त्यांच्याकडे लक्ष द्यावं असंही कुणाला फारसं आवश्यक वाटत नाही. आपल्या सार्वजनिक जगण्यातल्या व्यवहारांकडे नुसता एक कटाक्ष टाकून पाहिला, तरी कुणाचेही प्रथमदर्शनी मत असेच व्हावे इतके आम्ही बजबजपुरीबाबत बांधील आहोत. आम्हाला वैयक्तिक अन् वैकल्पिक चेहरे आहेत. स्वार्थ साध्य करायचा असला की, वैयक्तिक देखणेपण दाखवण्यात कोणतीही कसर राहू देत नाहीत, पण 'आपला' हा शब्द आला की, वैकल्पिक चेहरा समोर येतोच येतो.

निसर्गासोबत जगताना देहाने झेललेले उन्हाळेपावसाळे पदरी शहाणपण पेरून जातात. अनुभवातून आलेल्या शहाणपणातून घडणाऱ्या मार्गदर्शनाला एक अनुभवनिष्ठ अधिष्ठान असतं. ते संचित असतं, भल्याबुऱ्या प्रसंगांना सामोरे जाण्यातून संपादित केलेलं. यातून समूहाला सुरक्षित राहण्याचे आश्वस्त केलं जातं. काही उमेदीच्या वाटेने प्रवास करणारे एक अल्लडपण घेऊन असतात. उत्साह दांडगा असतो. उत्साहाने कामे मार्गी लागतात, पण अंगातील या सळसळत्या चैतन्याला मर्यादांचे बांध घालणे आवश्यक असतं. उत्साह प्रत्येकवेळी पर्याप्त पर्याय असेलच असं नाही. अंगात धमक अन् विचारांत संयम असणारे समूहाचं संरक्षक कवच असतात अन् या सगळ्या स्तरांवर असणारा संवाद, सहकार्य सुरक्षेचे प्रमाण असते, तसेच समूहाच्या प्रगतीचे गमकही. यातला एखादा घटक विचलित झाला, तरी सुरक्षेला भेदण्याचे पर्याय दुसऱ्या चाणाक्ष समूहाला गवसतात. एखादा अलिप्त झाला, तर केवळ अन् केवळ दैवच त्याचे आयुष्य सुरक्षित राखू शकते. प्रगतीच्या परिभाषा पर्याप्त पर्यायात सामावलेल्या असतात. समायोजन, सहकार्य, सहयोग, असणं महत्त्वाचं. वैयक्तिक कांक्षा, आपापसातील हेवेदावे, एकमेकांचा द्वेष, परस्परांविषयी वाटणारी असूया व्यवधाने असतात. ती बाजूला सारून सहकार्याचे साकव उभे करता आले की, सुरक्षित राहण्याच्या शक्यता कितीतरी अधिक होतात.

आदर्शवत आयुष्य असण्यासाठी संयमाच्या कक्षेत विहार करणे आवश्यकच नाही तर अनिवार्यही असते, ही या संदेशाची एक बाजू. पण दुसरी बाजू जी कधी दिसत नसते, पण काम मात्र निष्ठेने करीत असते. सामान्य वकुब असणारी माणसे आदर्शांनी हरकून जातात. त्यांना हरवण्यासाठी अनेक विकल्प असतात. दुर्दैव हे की असे विकल्प लोकांना माहीत नसतात असं नाही, पण त्याची धग स्वतःला लागत नाही तोपर्यंत त्याकडे सोयिस्करपणे दुर्लक्ष करतात. असो, सुविचारांनी जग सुधरत नसतं. सुविचारांची अक्षरे समोर नसली म्हणून कोणी बिघडतही नसतं. विपरीत मानसिकतेने वावरणारे दोन वाईट माणसं आसपास नांदते असले, म्हणून काही सगळा समाज वाईट नसतो. पण बेफिकिरी समाजाच्या जगण्याची रीत झाली की, प्रश्न अधिक टोकदार होतात. आधी विचार करणारे सुधरले, तर सामान्यांच्या अपेक्षा साकार होतात. चिमूटभर स्वार्थाला परमार्थ मानण्याची मानसिकता प्रबळ झाली की, आयुष्याची गणिते अधिक जटिल होतात. एकुणात अवघड प्रश्न फक्त प्रश्नच राहतात.

हे सगळं प्राण्यांच्या माध्यमातून माणूस समजावून देतो, पण माणूस माणसाला समजवताना अपुरा का पडतो? खरंतर जीवशास्त्राच्या व्याख्येत तोही एक प्राणीच; पण प्राण्यात अन् माणसात एक फरक आहे. प्राणी समूहाच्या सुरक्षेत आपलं आयुष्य शोधतात, माणसं मात्र समूहात राहूनही स्वार्थात. प्राण्यात मिंधेपण असल्याचे अवगत नाही. ते असते का? माहीत नाही, पण बहुदा नसते. माणूस या गुणाला अपवाद. प्राण्यांच्या गरजा देहधर्माजवळ येऊन थांबतात. त्यांची पूर्तता करणे सहजप्रेरणा असते त्यांच्या जगण्याची. माणसांच्या गरजा मात्र वेगळ्या, त्या निसर्गदत्त जेवढ्या, तेवढ्या प्रगतीच्या वाटेवरून प्रवास करताना त्याने निर्माण केलेल्या असतात. त्याच्या आवश्यकतेचे क्रम, गरजा स्वतःपासून सुरू होऊन स्वतःजवळ संपतात. तरीही तो जीवसृष्टीत श्रेष्ठ. श्रेष्ठत्वाच्या परिभाषा मुळात चुकीच्या गृहितकावर आधारित असल्या की, सहजप्रेरणा पराभूत होणं अटळ भागधेय असतं. स्वतःभोवती प्रदक्षिणा विस्ताराच्या परिभाषा नाही होऊ शकत. फारतर गतीचा आभास निर्माण करतात. गती आणि प्रगती शब्दांना जगण्यात वाजवीपेक्षा अधिक मोल आले की, तत्वे पोरकी होतात अन् संकुचितपणाला बरकत येते.

गतीला अंगभूत अर्थ असले की, प्रगतीचे पथ प्रशस्त होतात. प्रगती विकास सूत्रांच्या व्याख्या निर्धारित करते. सुखाचं गोत्र सगळ्यांचं सारखं कसं असेल? सम्यक समाधानाचा धर्म साऱ्यांचे हित केंद्रस्थानी घेऊन मांगल्याची आराधना करतो, पण स्वार्थाचा संदर्भ संकुचितपणाला बरकत समजतो. एकीकडे पसायदान मागायचे अन् दुसरीकडे प्रसाद केवळ स्वतःच्या हाती राखायचा, हा वर्तन विपर्यास नाही का? 'समूहाचे समाधान' हा शब्दच मुळात निसरडा असला, तरी त्याला समर्पणाच्या चौकटीत अधिष्ठित करून पर्याप्त अर्थ प्रदान करता येतो, हेही वास्तव आहे. समूहमनाची स्पंदने कळली की, व्यवस्थेला सूर गवसतो अन् सुरांना सुंदरतेचा साज चढवता आला की, आयुष्याचं गाणं होतं, नाही का?
••

काळ

By // No comments:

काळ खेळत राहतो
अंधार-उजेडाशी
दिवस महिने वर्षे...
आणखी असंच काही...
अनवरत... अथक... अनाहत... वगैरे वगैरे
गणतीच्या अगणित खुणा गोंदवून घेतल्या असतील
त्याने आपल्या कायेवर
लोटली असतील युगे त्याच्या खेळण्याला
आज... उद्या... परवा...
किंवा आणखी पुढे... त्याहून पुढे...
तो तसाच खेळेल

खेळत राहतो कधी क्रूर बनून
कधी होतोही कोमल
कधी कातर
कधी विभोर
कधी होतो कठोर कातळासारखा
खेळत राहतो तो
नितळ भावनांशी...
निर्व्याज मनाशी...
निखळ इच्छांशी...
निरलस अपेक्षांच्या तुकड्यांशी... 

कधी भरलेलं आभाळ बनून
उगीच मनात दाटून राहतो
कधी झरत राहतो थेंबाथेंबाने
कधी वेड्यासारखा धो धो कोसळतो
कधी झड लागल्यागत बरसत राहतो
कधी वाहत राहतो नुसता
कधी नुसताच कोरडा होऊन
कोरत राहतो मनाचे कोपरे
माणसे मात्र शोधत राहतात
त्याला पुन्हा पुन्हा गणनेच्या शुष्क चौकटीत

••

किती चौकटी आखल्या असतील काळाच्या चालत्या पावलांनी वळणांवर क्षणभर विसावताना. खरंतर त्याला ना कसला मोह, ना कसली आसक्ती, ना कसला आकार, ना रूप, ना गंध. पण संवेदनांना स्पर्शून जातो तो. तो निराकार असेल तर त्याला आकार देण्याचा मोह का नाही टाकून देता येत माणसाला? मोहात पडतो माणूस कसल्या ना कसल्या. म्हणूनच तर निमित्त शोधली जातात. उत्सव केले जातात त्या क्षणांचे.

कुणाच्या हाती देऊन जातो तो आनंदाचे दोनचार कवडसे. कुणाच्या ओंजळीत टाकून जातो अपेक्षांच्या मूठभर पाकळ्या. कुणाच्या ओटीत ओतून जातो अंधार. तरीही माणसं मोजत राहतात त्याचे तुकडे, स्वतःच तयार केलेल्या समाधानाच्या परिभाषांच्या पट्ट्या वापरून. खरंतर क्षणाला जोडून क्षण येतो अन् पुढच्या क्षणाला भूतकाळाच्या कुशीत सामावून घेतो, पुढच्या क्षणाची वाट पाहत राहतो. तो पुढचा क्षणही रेंगाळतो वर्तमानचे कवडसे हाती घेऊन पळभर अन् निघतो पाऊलखुणांचा माग काढत... चालणं त्याचं अन् आपलंही भागधेयच, नाही का?
••

मी

By // No comments:

'मी' हा शब्द स्वतःला अधोरेखित करण्यासाठी जिभेवर आला की, जगण्याचा परीघ सीमित होतो. आयुष्याचे अर्थ आक्रसतात. कुंपणे अधिक प्रिय वाटायला लागतात. स्व-भोवती घडणाऱ्या प्रदक्षिणा समर्थनीय वाटू लागतात. गुंता वाढू लागतो. वेढून घेतलेल्या कोशात सुरक्षित असल्याचं वाटतं. खरंतर हे सगळं आभासी. तरीही माणसांच्या मनात अन् जगण्यात एवढा बेफिकीरपणा कुठून येत असेल? रोज कुठेतरी, काहीतरी अतर्क्य गोष्टी घडतात. क्षणात होत्याचं नव्हतं होतं, तरीही माणूस मूळचा बदलायला तयार नाही. 'पराधीन आहे पुत्र जगी मानवाचा' हे फक्त सांगण्यापुरतं, नाही का? भगवान गौतम बुद्धांची कथा वाचलेली असते आपण. ज्या घरात मृत्यू झाला नाही, तेथून मूठभर मोहऱ्या आणायला सांगितल्या. पण असं घर काही अस्तित्वातच नाही, हे नाहीच समजलं आम्हांला. की माहीत असून सोयीने दुर्लक्ष केलं?

काय आहे माणसाकडे एक बुद्धीचा अपवाद वगळला तर, उन्माद करण्यासारखे? ना हत्तीसारखी ताकद, ना गरुडासारखी गगनझेप, ना पाण्यात माशासारखा सूर मारता येत. काहीच नाही. हे सगळं नसलं, तरी बुद्धिमत्तेच्या बळावर त्याने विमाने तयार करून गगनाला गवसणी घातली. पाणबुड्या माशाला लाजवतील असा सूर अथांग पाण्यात मारतात वगैरे वगैरे. हे किंवा असंच काहीसं सांगेल कोणी आपल्या म्हणण्याच्या पुष्ट्यर्थ. मान्य! त्याच्या या सामर्थ्याचा अधिक्षेप करण्याचं कोणतंच प्रयोजन नाही. पण माणूस आव तर असा आणतो की, सृष्टीचा उद्गाता केवळ तोच आहे. केवढा हा भ्रम! निसर्गनिर्मित आपत्तींसमोर आहे तरी केवढा त्याचा जीव? हे तो सोयिस्करपणे विसरतो अन् तत्वज्ञान तर जगातल्या सगळ्या पुस्तकातलं सांगतो. अगदी कोळून प्याल्यासारखं. पण मस्तक? त्यात तर द्वेष, असूया, मत्सर खच्चून भरला आहे. आधी हे ओझं रिकामं करणं आवश्यक नाही का? शक्य आहे का हे? अवघड असले, तरी अशक्य नाही. पण माणसाला साक्षात्कार झालाय आपल्या महान असण्याचा. तुझ्याकडे सगळं काही आहे, मान्य. पण माणूसपण आहे? नसेल तर घेतला शोध कधी त्याचा? नाही ना! मग कशाला व्यर्थ गोष्टी करतो आपण सामर्थ्याच्या. असतील माणसाकडे अणुबॉम्ब, असतील अस्त्रेशस्त्रे वगैरे वगैरे. पण तो कुणाला नव्याने श्वास देऊ शकतो का? मारणं खूप सोप्पंय, पण जीवन देणं... कोणी वैद्यकीय प्रगतीचे आलेख दाखवेल, पण त्यांच्या उंचीला मर्यादांनी सीमांकित केलंय त्याचं काय?

आयुष्य आहेच किती, या अफाट पसाऱ्यात माणसाच्या वाट्यास आलेलं? चिमूटभर! हो तेवढंच, पण... हा 'पण' काही माणसाला माणूस उमजू देत नाही. तो ज्याला आकळला, त्याला ग्रंथांचा, दार्शनिकांच्या दर्शनांचा अन् महात्म्यांच्या महत्तेचा अर्थ समजला. सॉक्रेटिस दिवसा कंदील हाती घेऊन त्याच्या प्रकाशात रस्त्यावर माणसं शोधत होता म्हणे. एकही माणूस नाही दिसला त्यांना. केवळ चालत्या बोलत्या आकृत्याच तेवढया नजरेस पडत होत्या. खरंखोटं काय माहीत नाही. आजही शोधून पाहा; माणूस दिसेलच याची शाश्वती आहे का? खरंतर माणसे कंदील घेऊन आपणच आपल्याला पाहताना अन् मीच महात्मा म्हणून सांगताना दिसतात. हे सगळं पाहतो तो माणूस अन् अनुभवतो तोही माणूसच, तेव्हा वाटतं प्रवास अजून खूप बाकी आहे. अर्थात, हे सगळं अपेक्षित नसलं तरी अनपेक्षितही नाही. सगळ्याच बाजूंनी अंधार असेल, तर उगीच त्रागा करून हाती काय लागणार आहे? बदल वगैरे गोष्टींना अंगभूत आशय नसतो असं नाही. बदल अपेक्षांचे पर्यवसान असतो. परिवर्तनाची आस अंतर्यामी नांदती असण्यात काही गैर नाही.

'इगो' ही मोठी समस्या असते. आपल्याकडेही ते असावेत (?) फक्त दिसत नसावेत किंवा नाहीत एवढेच. सगळ्यांना सगळंच जमतं असं नाही. म्हणून ते काही कुचकामी ठरत नाहीत. समूहात प्रत्येकाचा काही तरी सहयोग असतो, तो लहानमोठा असू शकतो. अशावेळीच माणसांचे पैलू आकळतात. सगळेच काही बिनीचे शिलेदार नाही बनू शकत आणि वाटतात ते तसे असतीलच असंही नाही. हिताचे निर्णय समन्वयातून व्हावेत. समतल पातळीवरून वाहत राहावेत. नसतील होत, तर सहविचारातून आकारास यावेत. मी आणि मी, केवळ मी, ही मानसिकता त्यागल्याशिवाय समस्यांचे निराकरण अशक्य. 'मी'पणाच्या वर्तुळाभोवती कोणी प्रदक्षिणा करत त्या गतीला प्रगती समजत असतील, तर ती अधोगती असते, हे सांगायलाच नको. पण प्रश्न असा आहे की, ही अहंमन्य मानसिकता बदलायला अजून तरी औषध उपलब्ध नाही. अशावेळी मूल्ये, संस्कार वगैरे गोष्टी गौण ठरतात. आत्मकेंद्री मानसिकतेपुढे सगळेच परीघ लहान होतात. येणारे येतात, जाणारे जातात. हा क्रम काही टळत नाही किंवा त्याला वळसा घालून पुढे निघता येत नाही. जाणारे गेले की, राहिलेले पुढच्या जागी येतात एवढंच.

तसंही आपलं वर्तन काळाच्या कोणत्या तुकड्यात खूप चांगलं वगैरे होतं? अर्थात, सर्वकाळी वाईट होतं असंही नाही. माणूस चांगला, वाईट कधीच नसतो. तो काळाचं अपत्य आहे. त्या त्या वेळचे वर्तन व्यवहार ते ठरवत असतात, मग काळ कोणताही असो. चांगलेपणाची परिभाषा करावी तरी कशी? माणसे सत्प्रेरीत विचाराने एकत्र येऊन, अहं त्यागून धवल, मंगल असं काही करू इच्छितात. अशा वर्तन व्यवहारांना चांगलं म्हणता येईल? कदाचित! इच्छापूर्तीचा मार्ग निग्रहातून निघतो. प्रसंगवश इच्छाशक्तीचा अभाव दिसत असेलही, पण ती संपली आहे, असे नाही. जीवनाच्या गुणवत्तेचा प्रश्न आहेच. वादच नाही. गुणवत्ता सहयोगातून साकार होते. करूया ना थोडे आणखी प्रयत्न. झिजलो तर झिजू थोडे. कोणी नाही काही केलं किंवा केलं तरी, कोणतीही तक्रार न करता. असं आपल्याला किती वेळा मनापासून वाटत असतं?

सगळ्या गोष्टींचे प्रवाह एकाच संगमावर येऊन थांबतात, ते म्हणजे माणुसकी. दुर्दैवाने हे संगमतीर्थ गढूळ झालं आहे एवढंच. फक्त ती तुरटी शोधावी लागेल, जी पाण्याला निवळेल. अंजन डोळ्यात घातले जाते. त्याने दृष्टी नितळ होते म्हणे. पण नुसते डोळे असून काय उपयोग. डोळे सगळ्यांना असतात, दृष्टी थोड्याना. सत्य हेही आहे की, कोणी डोळस झापडबंद पट्ट्या परिधान केलेल्यांच्या जगात आला की, त्याला ते वेड्यात काढतात. अविचाराने घडणाऱ्या कृतीला समर्थनाचे टॅग लावून तिचं नसलेलं महत्त्व वाढवण्याचा प्रयत्न करतात. संकुचित स्वार्थ सर्वस्व होतो, तेंव्हा मूल्य भिकारी होतात अन् कृतीने कफल्लक सिंहासनावर अधिष्ठित. जग वेड्यांचा बाजार नाही, पण शहण्याला बेजार करून बाजारात उभं करण्याइतकं हुशार नक्की आहे. असो, सुविचारांनी विश्व सत्वर सुधारत नसतं. असतं तसं तर एवढी वैगुण्ये दिसली असती का? आतापर्यंत प्रबोधनाचे लक्षावधी शब्द मिळेल जागा तेथे कोरले गेले, पण त्यातले किती अंतरी रुजले? सांगणं अवघड. पण आस्थेतून अवतीर्ण आशेचा एक कवडसा वाट शोधत राहतो, हे वास्तव नाकारण्यात अर्थ नाही. विरोध केवळ विरोधासाठी नसावा. विचारांना नसावा. विपर्यसाला असावा. विकृतीला असावा. अविचाराने घडणाऱ्या कृतीला असावा. नाही का?
••

टीका आणि प्रशंसा

By // No comments:

टीका आणि प्रशंसा यातील अंतर दोन टोकाचे असते. परस्पर विरुद्ध बिंदूंवर त्यांचा अधिवास असतो, हे वास्तव नाकारता नाही येत अन् याबाबत संदेह असण्याचे संयुक्तिक कारणही नाही. त्या आपल्या विचारांच्या अन् जगण्याच्या दोन बाजू असतात. एखाद्याने कुठल्याशा विषयावर, व्यक्तीवर, व्यवस्थेवर नकारात्मक टिपणी केली, म्हणून तो काही तसाच नसतो. नाही केली म्हणून खूप नितळ वगैरे असतो, असंही नाही. कदाचित ते अभिनिवेश वगैरेही असू शकतात अन् अभिनिवेश अभ्यासातून येतात असंही नसतं. तो तात्कालिक भावनांचा आवेग असू शकतो अथवा त्याकडे बघण्याच्या प्रासंगिक परिमाणांचा परिपाक.

विचार अन् भावना एकत्र नांदत्या नसतात, असं नाही. त्यांचं सख्य सौंदर्याशी असतं. सुंदरतेला परिमाणांच्या पट्ट्यां लावून नाही मोजता येत. ते पाहणाऱ्याच्या नजरेत असतं. नितळ नजरेला निखळ दिसतं. मोजता येतं ते मर्यादांच्या कुंपणात बंदिस्त झालेलं असतं. सगळीच वर्तुळे काही सीमांकित नाही करता येत. विचार हे असे एक वर्तुळ आहे, ज्याचा परीघ परिभाषेभोवती प्रदक्षिणा नाही करत. त्याचं भ्रमण नव्या परिभाषा लेखांकित करतं. विचारांच्या वर्तुळात विहार करणाऱ्याला विसंगतीचे अर्थ अवगत असतात अन् वैगुण्यांसोबत विसावलेले विसंगतीचे विश्वही. वैचारिक चर्चेच्या वर्तुळातून बाहेर पडणे. उगीच आगपाखड करून एखाद्याच्या माथी खापर फोडणे, याचा अर्थ आपणही अर्धाच विचार करतो आहोत, असा नाही का होत? विचारांचा प्रतिवाद विचारांनी होणे, हे आपल्या वैचारिक प्रगल्भतेचे परिमाण असते अन् आपल्या प्रज्ञेचा परिणत असण्याचा परिपाक.

प्रतिवादाच्या परिभाषा पर्याप्त परीघ घेऊन प्रदक्षिणा न करता स्वतःभोवती परिवलन करीत असतील, तर विचारांना त्यांचं आभाळ गवसेल कसं? वाद-संवाद, खंडन-मंडन निकोपपणे करता येणे अवघड नसते. फक्त नजरेला थोडं दूरचं क्षितिज बघता यायला हवं. मुद्द्यांना मुद्देसूद मार्गाने नेता येणे संतुलितपणाचे व्यवच्छेदक लक्षण असते. केवळ आणि केवळ माझीच मते ग्राह्य आणि संग्राह्य असं नसतं.

प्रश्न कुठून कसे निर्माण व्हावेत, याच्या काही व्याख्या नसतात. ते का निर्माण झालेत, याची उत्तरे असतीलच असेही नाही. कुठल्याशा अभिनिवेशातून निर्मित प्रश्न विचारांचे परीघ सीमांकित करतात. प्रदक्षिणा असतात त्या संकुचित वर्तुळांभोवती घडणाऱ्या. खरंतर प्रवादांचाही प्रतिवाद करता येतो. फक्त वादप्रवादांच्या पाठीमागे असणाऱ्या विचारांची वलये तेवढी समजून घेता यावीत. विचार परिवर्तनीय असतात. वाहत्या विचारांना नितळपण लाभते. पाणी साचले की कुजते. विचार तुंबले की दूषित होतात, म्हणून त्यांचं वाहत राहणं महत्त्वाचं. विचारांची वर्तुळे विस्तारत जातात तसे अभिनिवेशाचे अर्थ आकळत जातात. विचार विस्ताराचे विश्व विसरतात, तेव्हा अभिनिवेशाना अनकालीय अर्थ प्राप्त होतात.

अभिनिवेश कुठून जन्माला येतील याची काही सूत्रे नसतात. त्यांचे साचे मात्र संकुचित विचारांतून घडवता येतात. ते वैयक्तिक असतील अथवा सामूहिकही असू शकतात. त्यांना देशप्रदेशाच्या सीमा असतीलच असे नाही. त्यांचा अधिवास सर्वत्र असू शकतो. कधी ते आगंतुकपणे चालत येतात. कधी त्यांना आवतन देऊन बोलावलेलं असतं. अभिनिवेशांच्या असण्याला समर्थनाचे टॅग लावता येतात. त्यांना विषयाच्या मर्यादा नसतात. ते कोणत्या कारणांनी प्रबळ ठरतील याचे आडाखे नाही बांधता येत. त्यांच्या वैयक्तिक असण्यात माज असतोच, पण सामूहिक असण्याला उन्माद चढतो. वंशीय, धर्मीय अभिनिवेशांनी विश्वात खूप मोठे कलह घडवले आहेत.

माणसाला संघर्ष काही नवे नाहीत. पण प्रत्येकवेळी त्यामागे समर्थनाची नवी प्रयोजने पेरली जातात. हे काही आज घडतंय असंही नाही. विश्वातील सगळ्याच प्रदेशात यावर खूप मोठं मंथन घडलं आहे. चर्चेच्या माध्यमातून समाज ढवळून निघाला आहे. ब्रुनोला जिवंत जाळलं गेलंय, सॉक्रेटिसला विषाचा प्याला घ्यावा लागला. सॉक्रेटिसला शिष्यांच्या मदतीने पलायनाचे पर्याय उपलब्ध होते, पण त्याने सत्याच्या प्रतिष्ठापनेसाठी त्या पथावरून घडणारा प्रवास नाकारला. मी पलायन करणे म्हणजे सत्याचा मार्ग नाकारून स्वार्थासाठी संकुचित होणे असा होतो अन् हे मला मान्य नाही म्हणण्याइतकं प्रगल्भपण त्याच्याकडे होतं.

वाद कुठे नाहीत? वादांना निर्विवादपणे सामोरे जाता यावे. ते विचारांच्या कक्षेत विहार करणारे असावेत. विचारांनी विचारांचे दिवे प्रज्वलित करावेत. त्याच्या प्रकाशात आयुष्य वाचावे. जगणं वेचावे, कृतीत विचार पेरावेत. यासारखा चांगला विचार आणखी कोणता असू शकतो? आपले विचार रास्त असतील, तर कोणीतरी स्वीकारेलच. नसतील कोणाला मान्य, तो नाकारेल. ते स्वीकारावेत असा आग्रह नको अन् नाकारलेत म्हणून आकस नको. आयुष्याकडे बघायचे प्रत्येकाचे काही पैलू असतात. त्यांची परीक्षा त्यानेच घ्यावी. तपासून पाहावं स्वतःच स्वतःला. शोध घ्यावा आपणच आपला. हे सुयोग्य आहे असं म्हणणं अयोग्य असेल, तर त्याला नाकारण्याचा एखाद्याचा अधिकारही योग्यच.

आयुष्याचे अर्थ शोधताना कधीतरी अनपेक्षित काही समोर येतं अन् आपणच आपल्याला खरवडून काढायला भाग पडतं. पृष्ठभागावर साचलेले धुळीचे कण थोडे बाजूला सारता आले की, दृश्य प्रतिमाने अधिक नितळ होतात, नाही का? हे असं काही असतंच आसपास. म्हटलंतर वास्तव अन् नाहीच मानायचं तर अवास्तवसुद्धा. स्वीकाराचा ना आग्रह, ना नकाराचे दुःख. ना कोणता अभिनिवेश, ना उपदेश, ना सल्ला. असं काहीसं जगण्यात रुजवता आलं की, आयुष्य फार काही अवघड गणित नाही राहत. खरंतर वास्तव हेही आहे की, सगळीच गणिते सुघड नसतात. म्हणून ती सोडवायची नसतात का? उत्तरांच्या बिंदूवर पोहचण्यासाठी मधल्या पायऱ्या गाळून नाही टाकता येत. हवं असणारं आपलं काही सहजपणे सापडतं, काही सुटतं, तर काही निसटतं. हवं ते आणि आहे ते, सदासर्वकाळ एकाच ठिकाणी मुक्कामाला कसे असेल?

प्रसंग अन् परिणाम पाहून पर्याप्तपणे व्यक्त होता यायला हवं. खरंतर व्यक्त होणे माणसाचे मन अन् विचारांना चेतन ठेवणारी गोष्ट आहे. चेहरा सजवून देखणा वगैरे होत असला, म्हणून सुंदरतेची परिमाणे नाही मोजता येत त्याने. प्रसन्नतेचा परिमल वाऱ्याशी सख्य साधतो तेव्हाच गंध अनुभूतीचा अर्थ बनतो. प्रमुदितपणाच्या परिभाषा सहजपणे काळपटावर अंकित नाही करता येत. आनंद अंतरी नांदता असला की, चैतन्य चेहऱ्यावर विलसते. आयुष्यातून वाहते, जगण्यातून गवसते. त्यासाठी सीमांकित असल्या तरी, आनंदाच्या संकल्पना ज्ञात असायला लागतात.

काही गोष्टी संस्कृतीचे संचित असते. ते सगळेच सुंदर असते अन् एकजात सगळेच वाईट वगैरे असते, असं नाही. ते समाजमनाचे तीर धरून वाहत येते. मनावर शेकडो वर्षांची चढलेली पुटे धुवायला थोडा अवधी द्यावा लागतो. सुरवातीस अपवाद असतात, नंतर तेच प्रघात बनतात, पुढे प्रघातनीती होते. माणसाचा इतिहासच वाहण्याचा आहे. वळणे अनेक असतात. बांध घालावे लागतात. सुरवातीस त्यांची उंची मोठी नसते. ती सावकाश वाढवावी लागते. हे होईल, कारण रूढी जन्माला घालतो माणूस अन् मोडतोही माणूसच, नाही का?

संक्रमणाचं स्वप्नं पाहणाऱ्या डोळ्यांना सहकार्याच्या चिमूटभर मातीचंही मोल माहीत असतं. सहकार्याला कशाचीही उपमा देता नाही येत, फक्त त्याचे उपमेय अन् उपमान आपल्याला होता यायला हवं. पण आहे ते विसरून, मिळालं ते नाकारून; कशाशी तरी तुलना करण्याचा मोह अनावर झाला की, आयुष्याचे अन्वयार्थ अधिक अवघड होतात, नाही का?
••