कुठल्या कुठल्या कारणांनी आपण आपल्या भोवती मर्यादांचे बांध टाकून घेतलेले असतात. कधी समाज नावाची मर्यादा. कधी व्यवस्था नावाची चौकट उभी. कितीतरी किंतु-परंतु सोबत घेऊन विस्ताराच्या वाटा सीमांकित करून घेतलेल्या असतात. बंधने आवश्यक असली तर त्यांना स्वीकारण्यात संदेह नसावा, पण केवळ परंपरांचे पात्र पकडून वाहण्याच्या आनंद शोधण्यासाठी असेल, तर त्याचं एकदा परिशीलन करून बघायला काय हरकत असावी? उधाणलेल्या प्रवाहाला अपेक्षित वाटेने वळते करण्यासाठी मार्गावर बांध टाकून त्याचा वेग नियंत्रित करता येतो. दिशा निर्धारित करता येतात. त्याला विवक्षित वाटेने वळतं केलं की, आसपासच्या परिसराची प्राप्तव्ये पालटतात. परागण्यांचं प्राक्तन बदलतं. हे समजून घेतलं की स्वैर असण्याचे अन् स्वतंत्र असण्याचे अर्थ अन्यत्र शोधायला नाही लागत. ते आपल्याकडेच असतात. फक्त समजून घेण्याएवढं उमदेपण अंतरी नांदतं असावं. जगाकडे बघण्याचे कोन शोधण्यात दृष्टीकोन हरवू नये. लोकांची मने सांभाळण्याच्या नादात कितीतरी किंतु दिमतीला घेऊन चालत असतो आपण. कोणास काय वाटतं यापेक्षा आपल्याला काय वाटतं, हे अधिक महत्त्वाचं. कधी कधी चौकटींच्या बाहेर अन् चाकोऱ्यांच्या पलीकडे असणंही देखणं असतं.
सद्गुणांचं संचित ओंजळीत असलं की, साहजिकच माणसाला माणूस म्हणून मिरवण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. अन्यथा मिरवणूक तर कशाचीही काढता येते. गुढ्या प्रांजळपणाच्या उभ्या राहतात. पताका वाऱ्यावर भिरभिरत राहिल्या, लोभस रंगांची उधळण करीत राहिल्या, तरी त्यांना कोणी उभं नाही करत. त्या लटकवलेल्या असतात, कुणाच्या तरी कल्पनेने अन् मनाने मानलेल्या मर्जीने. स्वातंत्र्याचे मोल समजून घेण्यासाठी स्वतंत्र असण्याची आस वाहती असायला लागते. स्वातंत्र्य शब्दाचे आयाम कळले की, पारतंत्र्यातील मिंध्या सुखाचे एकेक अर्थ उलगडायला लागतात. केवळ निरर्थक वटवट करून विचारांचा प्रवर्तक होता येत नसतं. अंगीकृत कार्यात कृतीची प्रयोजने पेरता आली की, कर्तृत्त्वाचा परिमल परिसरात पसरत राहतो, पहाटेच्या प्रसन्न प्रहरी परसदारी बहरून आलेल्या प्राजक्ताच्या परिमलासारखा.
'मी' म्हणून काही असतं आपल्या प्रत्येकाकडे. आपलं 'मी'पण कळतं, त्यांना 'आपण' शब्दाच्या आशयाशी अवगत नाही करायला लागत. ज्यांचा 'मी' 'आपण'मध्ये विसर्जित झालेला असतो, त्यांना विरघळूनही उरण्यातले अर्थ अवगत असतात. दुधात पडलेल्या साखरेचं दृश्य अस्तित्व संपतं, पण तिच्यातलं माधुर्य दुधाच्या ललाटी गोडवा पेरून जातं. माणसाला असंच माधुर्य मागे ठेऊन विरघळून जाता येणं अवघड आहे का? असेलही कदाचित, पण अशक्य नक्कीच नाही. आपल्या अंतरी काही अहं अधिवास करून असतात. त्यापासून विभक्त होण्यासाठी विरक्तीची वसने परिधान करून विजनवासाच्या वाटा धरूनच चालावं लागतं असं काही नाही. विचारांना विकारांपासून वेळीच वेगळं करता आलं तरी खूप असतं.
सगळ्याच गोष्टी सहेतुक करायच्या नसतात. हेतूसाध्य असतील त्या कराव्यातच; पण काही निर्हेतुक गोष्टीही कधी कधी आनंददायी असू शकतात, त्याही करून पहाव्यात. काही गोष्टी अशाही असतात, ज्यांची प्रयोजने शोधण्याच्या भानगडीत पडू नये. त्या कराव्याशा वाटल्या म्हणून कराव्यात असंही नाही. पण त्या केल्याने प्रसन्नतेचा परिमल मनाचं प्रांगण प्रमुदित करीत असेल तर तो गंध अंतरी का कोंडून घेऊ नये? त्यासाठी कुणीतरी आपल्या अधिकार कक्षेत स्वाक्षरीने अज्ञांकित करून काढलेली परिपत्रके नसतात.
प्रत्येक कृतीत किंतु, परंतु शोधायचा नसतो, तर त्यांच्या प्रत्येक कोपऱ्यात कृतार्थता कोरायची असते. असेल काही गोमटे मार्गावर तर वळावं त्या वाटेने. वेचावेत क्षण लहानमोठ्या आनंदाचे अन् वाचावीत वाटेवरची वेडीवाकडी वळणे. झालंच शक्य तर घ्यावा तिकडे क्षणभर विसावा, नव्याने बहरून येण्यासाठी. प्रत्येकाच्या अंतरी आनंदाचा कंद असतो. आस्थेचा ओंजळभर ओलावा त्याला अंकुरित करतो. जपावेत जिवापाड ते कोवळे कोंब. वेड्यागत बहरून येण्यासाठी स्वप्ने पेरावी पानांच्या हरएक हिरव्या रेषेत. मोहरून येण्यासाठी त्याला ऋतूंच्या मोहात पडता यावं. धरतीच्या कुशीत विसावलेल्या बिजाने पावसाच्या पहिल्या सरींसोबत कोंब धरून जागं व्हावं. देहावर पांघरून घेतलेल्या मातीचा पदर दूर सारत क्षितिजाच्या टोकावर विहरणाऱ्या रंगभरल्या किनारकडे हलकेच डोकावून पाहावं अन् आपणच आपल्याला नव्याने गवसावं. वाहत्या वाऱ्याशी सख्य करावं. प्रकाशाशी खेळावं. पाण्यासोबत हसावं. आकाशाशी गुज करावं अन् दिसामासांनी मोठं होताना एकदिवस आपणच आभाळ व्हावं. तसं वाढत राहावं आपणच आपल्या नादात. ना आनंदाचं उधाण, ना अभावाची क्षिती.
चंद्रकांत चव्हाण
▪