शुभेच्छा

By // No comments:
शुभेच्छा... एक लहानसा शब्द. पण सकारात्मक विचारांचा 'अक्षर' आशय सामावला असतो त्यात, नाही का? कोणी कुणाला शुभेच्छा दिल्यात आणि नाही दिल्यात, म्हणून दैनंदिन जगण्याच्या प्रवाहात काही अनुकूल, प्रतिकूल बदल घडत असतात का? जगण्याचे प्रवाह पात्र बदलतात का? याचं उत्तर नाही, असं सांगता येईल पण... तरीही 'पण' हा शब्द उरतोच. या 'पण'मध्ये सकारात्मक, नकारात्मक भावनांचा किती कल्लोळ एकवटलेला आहे. आयुष्याच्या वाटेवर चालताना अनेक कल्लोळ अंतर्यामी साठवून ठेवावे लागतात. अंतरीचे वणवे मनाच्या राखेच्याआड दडवून ठेवावे लागतात. त्यांना अविचारांच्या वाऱ्यापासून सुरक्षित राखण्यासाठी जाणीवपूर्वक कसरत करायला लागते. संघर्ष माणसाच्या जगण्याचे आदिम अंग आहे आणि व्यवस्थेच्या वर्तुळात टिकून राहणे उपजत प्रेरणा. माणसांचा टिकून राहण्याचा प्रवास सुगम कधीच नव्हता, नाही आणि नसेलही, म्हणून की काय माणसाच्या मनात एक अनामिक अस्वस्थता सतत नांदत राहिली आहे. अस्वस्थ असणं जेवढं शाश्वत, तेवढंच सुखांचा शोध घेणंही नैसर्गिक.

संघर्षाचा प्रवास अक्षर असतो, मग तो कोणत्याही क्षेत्रातील असो. तितकाच टिकून राहण्याचा कलहही अक्षय. टिकून राहण्यासाठी प्रेरणांचे पाथेय सोबत असले की, जगण्यावरची श्रद्धा अगणित आकांक्षांनी मोहरून येते. अर्थात, मोहरही काही दीर्घकाळाचा सोबती नसतो, पण गंधाळलेपण घेऊन तो नांदतो, तेव्हा गंधभारीत श्वास आपल्या कार्याला आश्वस्त करीत राहतात. नव्या क्षितिजाच्या दिशेने चालण्यास ऊर्जा देतात. लहानमोठी प्रयोजने आणि स्वप्ने अंतरी घेऊन नांदणेच आयुष्याच्या प्रवाहांना समृद्ध, संपन्न करीत असते. असे ओंजळभर प्रवाह अनवरत प्रवाहित असणे आणि त्यातील चैतन्य अक्षय असणे माणसांच्या जीवन संचिताचे अंतिम प्रयोजनसुद्धा.

तुमच्या जगण्यात, असण्यात, विचारांत, उक्तीत, कृतीत अशी ही प्रयोजने वाहती राखण्याची अपेक्षा म्हणूनच समाज नावाचा किमान समान विचारांना सोबत घेऊन चालणारा घटक सतत करीत असतो. अपेक्षांच्या वाटेने चालणे सुगम कधीच नसते. हे सुगमपण आयुष्यात नांदते ठेवण्यासाठी आपलेपणाने ओथंबलेला किमान एक शब्द तरी आपल्यासाठी असावा, असं कुणाला वाटत असल्यास त्यात वावगं काहीही नाही. आपलेपण आयुष्याच्या ओंजळीत सामावून घेण्यासारखं दुसरं सुख इहतली नसतं. पण सुख म्हणजे नेमकं काय? समाधान कोणत्या बिंदूवर वसाहत करून असतं? खरंतर या व्यक्तीसापेक्ष संकल्पना. एकाचे सुख दुसऱ्यासाठी दुःखदायक नसेल कशावरून? प्रयोजने पाहून त्यांचे अर्थ ठरत असतात. सुख, समाधान, संतुष्टी या सगळ्या गोष्टींचे अर्थ काही असोत, मनात आपलेपणाचा ओलावा असेल, तर जगण्याला पडलेल्या मर्यादांच्या कुंपणांना पार करता येतं. चौकटींच्यापलीकडे दिसणाऱ्या रेषांचे अर्थ आकळतात, त्यांना परिणत विचारांच्या परिभाषा अवगत असतात.

म्हणूनच... विमल वाणी, कोमल करणी आणि धवल चारित्र्याचे धनी समाजासाठी सतत आस्थेचा विषय राहिले असावेत. आहेत. जगण्याला मांगल्याचं अधिष्ठान मिळणे. असण्याला सद्विचारांचे कोंदण लाभणे आनंददायी असते. आपलं असणं अक्षयकृतीची प्रयोजने पेरणारे ठरत असेल, तर तो सगळ्यांसाठी आस्थेचा विषय असतो. आयुष्याच्या वाटेने चालताना जगण्यात विसावलेले चार आनंददायी क्षण हीच खरी संपदा असते. तुमच्याकडे स्थावरजंगम किती, याला काही अर्थ असतीलही. पण ते वैयक्तिक वर्तुळाच्या पलीकडे नसतात. समाजासाठी आस्थेने केलेलं लहानसं कामही अनेकांच्या आपुलकीचा विषय होऊ शकतं. आपलेपणाने उचललेली चिमुटभर माती स्नेहसाकव उभे करते.

माणूस आपल्या मर्यादांच्या परिघात आयुष्याचे अर्थ शोधत राहतो. सीमांकित जगणं नियतीने त्याच्या ललाटी गोंदलेलं असेलही. म्हणून मर्यादांना प्राक्तन मानून प्रयत्नांना पूर्णविराम द्यावा का? याचा अर्थ आकांक्षांची असंख्य पाखरे त्याच्या मनाच्या आसमंतात भिरभिरत नसतील असे नाही. परिस्थिती प्रत्येकवेळी खो घातत असेल स्वप्नांना, म्हणून क्षितिजावर दिसणाऱ्या कवडशांची प्रतीक्षा करू नये का?

अपेक्षांच्या बिया मनाच्या मातीतून उगवून येण्यासाठी आपलेपणाचा ओलावा घेऊन येणारे शब्द अनवरत पाझरत राहायला हवेत. आश्वस्त करणारे दोन शब्द अंतरी ऊर्जा पेरून जातात. आकांक्षांच्या आभाळात विहार करायला पंख देतात. नाही का?

सामान्य माणसाची सुहृदांकडून स्नेहाने ओथंबलेल्या दोन ओल्या शब्दांशिवाय आणखी कोणती वेगळी अपेक्षा असते? बहुदा नाहीच. स्नेहार्द्र हृदयातून आलेलं आपलेपणाचं एक अक्षरही अक्षय उर्जेचा स्त्रोत असू शकतं. नाही का?

प्रियजनांना दिल्या जाणाऱ्या भेटवस्तू वगैरेंच मोल काहीच नसतं असं अजिबात म्हणायचं नाही. सगळ्यांना सगळ्यावेळी ते संभव असतं, असंही नाही. पण आपलेपणाने ओलावलेले शब्द सगळ्यांकडे असतात. म्हणून द्यायचेच काही तर आपलेपणाने ओथंबलेल्या 'अक्षर' शब्दांइतके अनमोल काय असू शकते? स्नेह्यांच्या 'अक्षुण्ण' स्नेहाइतके सुंदर काय असते? आकांक्षाना 'अक्षय' नांदता ठेवणारा ओंजळभर ओलावा घेऊन आलेल्या शब्दांइतके देखणे आणखी दुसरे काय असू शकते?
**

चौकटीतील चाकोऱ्या

By // No comments:
चौकटीतील चाकोऱ्या मोडून ज्यांना मर्यादांची वर्तुळे पार करता येतात, ते आपला नवा परीघ निर्माण करतात. व्यावसायिकतेची परिमाणे सगळ्याच पेशांना वापरता येत नाहीत. कधी जगण्याचं साधन असणाऱ्या चाकरीपेक्षा मूल्ये मोठी वाटतात. तर कधी मूल्यांपेक्षा सामाजिक जाणिवा समृद्ध असणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. समाज घडवावा लागतो. त्याला विचारांचे अधिष्ठान द्यावे लागते. विवक्षित विचारांनी घडलेला विवेकशील समाज निर्माण करण्यासाठी विचार पेरावे लागतात, रुजवावे लागतात. रुजलेल्या रोपट्यांचं जतन, संवर्धन करावं लागतं. समाजास नुसते साक्षरच नाही, तर विवेकी बनवण्याचे असिधारा व्रत अंगीकारणे आवश्यक असते. या व्रताची सांगता कधी घडत नाही. प्रवासात अनेक लाटा येतात. वादळेही परीक्षा पाहतात. कधी भरती, तर कधी ओहटीचा पाठशिवणीचा खेळ परिस्थिती खेळते; पण विचलित न होता किनारा गाठावा लागतोच.

दुभंगलेले आसपास, उसवत चाललेलं सामाजिक भान आणि मोठेपणाच्या कुंपणांनी वेढलेलं बेगडी जगणं पाहून संवेदनशील मने अस्वस्थ होतात. मनात साठलेला कोलाहल उसळ्या मारायला लागतो, तेव्हा कंप होतोच. हे हादरे सहन करून ज्यांना उभं राहता येतं, ते आस्थेचे नवे परगणे निर्माण करतात. प्रश्नांकित चिन्हांची उत्तरे शोधण्यासाठी व्यवस्थेत विशिष्ट विचारधारांनी वर्तावे लागते. व्यवस्थानिर्मित वर्तुळाचा परीघ समजून घ्यायला लागतो. त्याच्या मर्यादांना पार करून पुढे जाण्यासाठी अंतरी आस असायला लागते. ती मिळवण्यासाठी कुठेतरी उभं राहावंच लागतं. पाय स्थिर असलेल्या ठिकाणाला कार्यक्षेत्र वगैरे असं काही म्हणता येईलही. कोणी त्याला तीर्थक्षेत्र वगैरे म्हणतो. पण कोणी काही म्हटल्याने अंगीकृत कार्याप्रती असणाऱ्या आस्थेचे आयाम बदलवता नाही येत. ते आतूनच वाहते असायला लागतात. कार्यक्षेत्रे प्रयत्नपूर्वक उभी करायला लागतात. तीर्थक्षेत्रांचे महत्त्व काळाच्या ओघात आकारास येतं. त्यासाठी सायासप्रयास करण्याची आवश्यकता नसते. एखाद्या गोष्टीला तीर्थस्थानी पोहचवणारा प्रवास श्रद्धेतून घडतो. श्रद्धेसोबत घडणीची सूत्रे असतातच असे नाही. त्यामागे भक्ती असते. भक्ती डोळस असेलच असेही नाही. अढळ निष्ठा घडवणारे साचे नसतात, ओतला लगदा की झाली मूर्ती तयार. विशिष्ट मुशीत तयार झालेली, हव्या त्या आकारात सामावणारी  माणसे कोणत्याच ठिकाणी नसतात. असली तर, तो एकतर अपवाद असतो किंवा योगायोग तरी. माणसांच्या मनी विलसणारे विचार त्यांची स्वार्जीत संपदा असते.

प्रत्येककाळी, प्रत्येकवेळी वर्तनातील कृतीबाबत समाजात एकमत झाले आहे, असे फार कमीवेळा दिसते, कारण एखाद्याला एखादी कृती नैतिक वाटते, ती समोरच्याला कदाचित न-नैतिक वाटू शकते. प्रत्येकजण आपल्या आकलनाच्या परिप्रेक्षात संबंधित घटनेकडे पाहत असतो. म्हणूनच नैतिक कोणते अन् न-नैतिक कोणते, याबाबत समजुतीच्या सीमारेषा तशा धूसरच असतात. त्यांच्या धूसर असण्यामुळेच प्रत्येकजण आपापल्यापरीने एखाद्या घटनेचे अर्थ, अन्वयार्थ लाऊन मोकळा होतो. अर्थात आपल्यापरीने अर्थ लावायला ते मोकळे असले, तरी एक गोष्ट उरतेच. ती म्हणजे प्रत्येकाचं वैयक्तिक स्वातंत्र्य अन् त्याला असणारी मर्यादांची कुंपणे.

विषमतेच्या वाटा विस्तारत जाणे अन् समतेचे पथ आक्रसत जाणे अनेक प्रश्नांचं उगमस्थान असतं, हे कळतच नसेल का कुणाला. की इतिहासाचे विस्मरण झालं असेल? माणसात अंतर वाढत जाणे नांदी असते कलहाची. परिस्थितीची दाहकता माणसांना सैरभैर करते. कुणी तुपाशी, कुणी उपाशी असणे, हा माणसांच्या जगण्याचा अर्थ नाहीच होऊ शकत. परिस्थितीने पोळलेले हात परिवर्तनाचे हत्यार धरताना थरथरत नसतात. ही अस्वस्थता केवळ आक्रंदन नसते. उसवलेल्या मनातील उद्रेक, संताप सात्विकांच्या जगात मान्य नसेल. शिष्टसंमत विचारांत अधिष्ठित करता येत नसेल त्याला. पण जगणंच प्रश्न होतं, तेव्हा सज्जनांनी आखून दिलेल्या चाकोऱ्या उत्तरे देतीलच असे नाही.

व्यक्तिगत स्वातंत्र्याला जीवनात काही अंगभूत अर्थ असतात. लोकशाही शासनप्रणाली अंगिकारणाऱ्या प्रदेशात तर त्यांना वादातीत महत्त्व असतं. असले वाद तरी असे विषय सर्वमान्य मार्गाने, सामंजस्याने, चर्चेतून निकाली काढता येतात. तसंही स्वातंत्र्य म्हणजे स्व स्वैर सोडून वर्तने नसते. व्यवस्थेच्या पसाऱ्यात वर्तताना कोणी कुणाला अधोरेखित केलं किंवा नाही केलं, म्हणून दैनंदिन जगण्याच्या प्रवाहात काही बदल घडत असतात का? ते पात्र बदलतात का? याचं उत्तर नाही, असं सांगता येईलही. आयुष्याच्या वाटेवर चालताना अनेक कल्लोळ अंतर्यामी साठवून ठेवावे लागतात. मग ते वैयक्तिक असोत की सार्वत्रिक. अंतरीचे वणवे संयमाच्या राखेआड दडवून ठेवावे लागतात. त्यांना अविचारांच्या वाऱ्यापासून सुरक्षित राखायला लागते. हे व्यापक असणंच माणसांच्या मोठेपणाच्या परिभाषा अधोरेखित करीत असते. त्यांच्या प्रगतीच्या वाटा निर्मितीचे कारण असते, नाही का?
**

प्रतिबिंब

By // No comments:

अस्वस्थतेचे वांझ ओझे वाहत वर्तमान अंधारवाटेवरून निघाला आहे. सुखाच्या मृगजळामागे धावणाऱ्यांच्या वाटेवरचा अंधार नियतीने निर्मिलेले प्राक्तन ठरू पाहत आहे. अंधाराची सोबत करीत निघालेली माणसे अंधारालाच उजेड समजण्याचा प्रमाद करीत आहेत. अभ्युदयाच्या प्रवासासाठी चालती झालेली पावले पथसंभ्रमित होऊन अंधारातून पुन्हा अंधाराकडे वळती होत आहेत. गतीची स्वप्ने प्रगतीच्या गुंत्यात अडकत आहेत. जगण्याला साधेपणाची किनार असली की, दुसऱ्या कोणत्या मखरात मंडित होण्याची आवश्यकता नसते. पण मानसिकता एकूणच बटबटीत जगण्याकडे झुकायला लागली की, मखरेच प्रिय वाटायला लागतात. पर्याप्त समाधान शोधण्याचं विसरून आसपास दिसणाऱ्या झगमगीच्या दिपवणाऱ्या प्रकाशाचे कवडसे आपल्या अंगणी आणण्यासाठी अस्वस्थ वणवण करीत राहतात. जगण्याला परिस्थितीचे भान असले की, वास्तव दुर्लक्षित होत नाही. वर्तनाला सामाजिकतेचे आयाम असले की, आसपास दिसणारी दुरिते दुःसह होतात. वैयक्तिक वैगुण्येही वेदनादायी होतात. हाती असणाऱ्या मूठभर परिघाला विश्व समजण्याचा प्रमाद घडतो, तेव्हा व्यवस्थेतील विसंगतीकडे दुर्लक्ष होते.
प्रतिमा असतात आसपासच्या आसमंताला अनेक आयामात निर्देशित करणाऱ्या. कवडसे असतात आपणच आपणास शोधत निघालेल्या वाटेवर आश्वस्त करणारे. मनात आकार अंकुरित होतात, ते केवळ आकृत्यांचे कोलाज नसतात. तो शोध असतो मनी वसणाऱ्या स्वप्नांचा. ज्यांना चांगुलपणाचा परिमल परिसराच्या प्रांगणात पसरवता येतो, त्यांना प्रमुदित जगण्याचे अर्थ शोधावे लागत नाहीत. त्यांच्या असण्यातून प्रसवणारे प्रकाशाचे कवडसे आसपास समृद्ध करीत राहतात. ते प्रतिरूप असते सत्प्रेरित विचारांचे. शोध असतो प्रतिरुपाचा. प्रतिष्ठापना असते मूल्यांची. प्रचिती असते नैतिकतेच्या अधिष्ठानाची. प्रतीक असते सद्विचारांनी प्रेरित भावनांचे.

प्रतिबिंब सर्जन असते प्रतिभूत आकारांना जन्म देणारे. आपण त्याला हुबेहूब वगैरे असे काहीसे नाव देतो. शेवटी नावही प्रतिबिंबच, कारण ती ओळख असते कोणत्यातरी आकाराची. आकार चिरकाल असतीलच याची हमी काळालाही देता येत नाही, हेही वास्तवच. चित्रकाराच्या मनातील आकृत्यांचे प्रतिबिंब कँव्हासवर रंगरेषांनी प्रकटते. गायकाच्या सुरातून ते प्रतिध्वनीत होते. धनवंताच्या ऐश्वर्यात चमकते. दारिद्र्याच्या दशावतारात कोमेजते. दैन्य, दास्यात साकळून येते, तेव्हा भेसूर दिसते. अन्यायाच्या प्रांगणात भीषण होते. प्रयत्नांचा परगण्यात प्रफुल्लित होते. आस्थेच्या प्रदेशात देखणे दिसते. लावण्यखणीच्या चेहऱ्यात सजून सुंदर होते. कुरुपतेतही ते असते. वंचनेत विकल होऊन बसते. आनंदात उधानते. दुःखात कोसळते. अनुभवाच्या कोंदणात प्रगल्भ होते. प्रतिमानच प्रतिबिंब बनते, तेव्हा विचारांचा चेहरा देखणा होतो. देखणेपणाची परिभाषा परिपूर्णतेत असते आणि परिपूर्ण प्रकाशाचे चांदणे विवेकाचे प्रतिबिंब बनते. खरंतर प्रतिबिंबही खेळच आहे आभासी आकृत्यांचा.

सगळ्याच दिशा अंधारतात, तेव्हा हरवलेल्या प्रतिमा आपलाच चेहरा शोधीत राहतात वेड्यासारख्या. ओळख हरवलेले चेहरे नियतीने निर्धारित केलेल्या मार्गाने चालत राहतात स्वतःचा शोध घेत, रित्या ओंजळी घेऊन. तडे जाणं तसं काही नवीन नसतं. एक तर ते सांधता यायला हवेत, नाहीतर त्यांच्या विस्कटलेल्या रेषांमधून मनातील संकल्पनांचे आकार शोधत आनंद घेता यायला हवा. अस्ताव्यस्त आकारांचाही कोलाज देखणा असतो, फक्त नजरेचा कोन योग्य ठिकाणी स्थिर करता आला की झाले. जगणं संपन्न होण्यासाठी माणसाकडे वर्तनातील प्रांजलपण आणि मनातील नितळपण असले तरी पुरेसे असते. कोणत्याही मुखवट्याशिवाय आपली प्रतिमा मनाच्या आरशात दिसायला हवी. पण मनावर आसक्तीने काजळी धरली असेल, तर आपले आपण दिसावे कसे?
••

मर्यादा

By // No comments:
इहतली वसती करून असलेल्या जिवांच्या काही मर्यादा असतात. माणूसही त्याला अपवाद नसतो. त्या का असतात, याची कारणे अन् उत्तरे मर्यादांच्या वर्तुळात विहार करणाऱ्यांना ज्ञात नसतात, असे नाही. प्रत्येकाचे परीघ ठरलेले अन् त्याभोवतीच्या प्रदक्षिणाही. व्यवस्थानिर्मित वर्तुळात गरगरत राहतात माणसे. फार काळ एकाच बिंदूवर थांबूनही चालेल कसे? आयुष्य तर पुढेच पळतंय त्याच्या सोबत धावणं आहेच. याला कोणी प्राक्तन म्हणो अथवा परिस्थिती. त्याने फारकाही उलथापालथ होते असंही नाही. पण माणसे उगीचच त्रागा करीत रक्त आटवत राहतात. आटापिटा अखंड सुरू असतो. धावणं, धडपडणं, पडणं, पडून पुन्हा उभं राहणं अनवरत फिरणारं हे चक्र. काळाची चाकं पायाला बांधून धावतात सगळेच, आपलं असं काहीतरी शोधत.

कशासाठी हवंय हे सगळं? कोणी म्हणेल आयुष्याला काही आयाम असतात. त्याला अंगभूत अर्थ असतात. त्यांचा शोध घेण्यालाच तर जीवन म्हणतात. मान्य! पण जीवन काही योगायोग नसतं. ती साधना असते. साध्य अन् साधने यांच्यात काही अनुबंध असतात. त्यांचे अर्थ आकळले की, आयुष्याला विशिष्ट अर्थ प्राप्त होतात. पण अर्थाशिवाय पाठांतराची सवय अंगवळणी पडल्याने निर्धारित मार्गाने विचारांना वळवणे अवघड होते. अवगत आहे तेवढं अन् तेच पर्याप्त वाटायला लागतं. तेव्हा मर्यादांच्या चौकटीत स्वप्ने ओतण्याचे केविलवाणे प्रयत्न मौलिक वाटू लागतात. पायाखालच्या परिचयाच्या वाटाच तेवढ्या आपल्या वाटू लागतात अन् चाकोरीतील जगणं प्रमाण.

आपल्या ओंजळभर अस्तित्वाची भुरळ पडते आपल्याला. मखरे प्रिय वाटायला लागतात. आरत्या ओवाळून घेत महानतेचे मळवट भरून घ्यावेसे वाटतात. पण कधी विचार करतो का, आपल्या असण्याने अशी कोणती भर घातली जाणार आहे, जगाच्या अफाट पसाऱ्यात अन् नसण्याने कोणती पोकळी निर्माण होणार आहे? खरंतर कुणावाचून कुणाचं काही अडत नाही. पण माणसाला सवय असते मोठेपणाची लेबले लावून घेण्याची. मोठं कोण, याची तरी निदान परिभाषा असावी. नसेल तर, ती आखता यावी. तिच्या वर्तुळात एखादा सहज सामावून जात असेल, तर ते मोठेपण मान्य करावं, मनाच्या मोठेपणाने. पण या मोठेपणाच्या व्याख्याही स्वार्थाच्या चौकटीत अधिष्ठित केल्या जातात. फायद्याची गणिते घेऊन येणारी सूत्रे शोधून समीकरणे सोडवली जातात, तेव्हा मोठेपणावरील विश्वास संदेहाच्या वर्तुळात येऊन विसावतो.

खरंतर माणूस हेच एक मोठ्ठे प्रश्नचिन्ह आहे. कोणता माणूस कसा असेल, कोणत्या प्रसंगी कसा वागेल, हे सांगावे कसे? येथे जगताना अनेक मुखवटे घेऊन वावरावे लागते. मुखवटे धारण करून जगताना कोणता मुखवटा निवडावा, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. कदाचित अनुभवातून येईलही निवडता. पण तो आपल्या चेहऱ्यावर फिट्ट बसेलच, असे नाही. समजा बसलाच तर बदलावा लागणार नाही, याची खात्री काय? आपणास भेटणारी माणसं नेमकी कोण असतात? याची खात्री कशी करून घ्यावी? हासुद्धा एक अवघड प्रश्न. जगाची वागण्याची रीत कोणती असावी? वर्तनाची तऱ्हा कशी असावी? अशा अनेक प्रश्नांच्या गुंत्यात गुरफटून समाजात वावरताना कधीतरी नकळत आपणच प्रश्न होऊन जातो. आपली ओळख नेमकी काय? हासुद्धा आपल्यासाठी प्रश्न बनतो.
••

आपण सगळेच

By // No comments:
समाजाचे दैनंदिन व्यवहार सुस्थापितरित्या पार पडावेत म्हणून कधी भीतीच्या, तर कधी नीतीच्या भिंती उभ्या केल्या जातात. समाज एकतर भीतीवर चालतो किंवा नीतीवर. हे एकदा मान्य केले की, त्याप्रमाणे माणसांच्या वर्तनाचे व्यवहार ठरत जातात. हे केले की तू चांगला आहेस; ते केलं की वाईट आहेस, असं सांगणं नियंत्रणाचा भाग झाला. समूहात वावरणाऱ्यांचे वागणे सर्वसंमत मार्गाने घडत राहावे, म्हणून विचारांत काही नीतीसंकेत कोरून घेणे व्यवस्थेचा भाग असतो. प्रासंगिक गरज म्हणून त्यांना अपेक्षित आकार देऊन सजवावे लागते. आखलेल्या चौकटीत विहार करायला कोणी राजी नसेल, तर त्यास पाप-पुण्य, धर्म-अधर्म वगैरे सारख्या गोष्टींची भीती दाखवून सत्प्रेरीत मार्गाने नेण्याचा प्रयत्न होत राहतो. कधीकाळी समाजात वावरणाऱ्या माणसांचे संबंध सीमित आकांक्षांच्या आवाक्यात असल्याने अशा गोष्टी सहज घडूनही जात. नीती जगण्याचे सर्वश्रेष्ठ मूल्य असल्याचे मान्य करणारी माणसे दिलेल्या शब्दांना आणि घेतलेल्या वचनांना जागायची. भीतीपोटी का असेना, सामान्य माणूस आपलं जगणं समाजमान्य संकेतांच्या आखीव चौकटीत सजवण्याचा प्रयत्न करीत राहायचा. अर्थात, आता असे काही होत नाही, असे नाही. अशा गोष्टींना प्रमाण मानून आपले आचरण जाणीवपूर्वक शुद्ध राखण्यासाठी धडपडणाऱ्यांची काही कमी नाही. तसं सरळमार्गी जगण्यास प्रेरित करणाऱ्या विचारांना तुडवणाऱ्यांचीही कमतरता नाही. आचरणामागे असणारे आस्थेचे आणि आस्था नसेल, तर भीतीचे संदर्भ बरेच बदलले आहेत.

व्यवस्थेत वर्तताना काहीतरी विसंगत दिसलं की, आपण स्वतःला माणूस का म्हणवून घेतो? हा प्रश्न पडतो. माणूस म्हणून अंगीकारायचे शहाणपण अद्यापही आपल्यापासून कोसो दूर आहे असे वाटते. दूर दूरच्या परगण्यांचा शोध माणसाने घेतला. माणूस चंद्रावर पोहचला, मंगळावर वसतीची स्वप्ने पाहतो आहे. पण माणूस माणसाजवळ पोहचला आहे का? अर्थात, या प्रश्नांच्या उत्तराभोवती दुसरी अनेक प्रश्नचिन्हे असतील. परिणत विचारांनी वर्तनाऱ्यांनी कार्यकारणभाव जाणून घेत अज्ञाताच्या अंधारात हरवलेले वास्तव शोधून समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. पण त्यांचे सार्वत्रिकीकरण झाले आहे का? या प्रश्नाचं उत्तर अजूनही नकाराच्या परिघावरच प्रदक्षिणा करत आहे. यासाठी आपल्या विचारविश्वाला अजूनही खूप मोठी मजल मारायची आवश्यकता आहे. विज्ञानतंत्रज्ञानाने प्रगतीचे अनेक परगणे पादाक्रांत केलेत, पण माणसाच्या मनापर्यंत पोहचून विकल्पांचं तण काही त्याला अजूनही समूळ नाहीसं करता आलं नाही.

'मी' या प्रथमपुरुषी एकवचनी शब्दाच्या मोहात सारेच विचार संकुचित होतात, तेव्हा माणूस म्हणून आपला परीघ किती सीमित आहे, याची प्रकर्षाने जाणीव होते. माणसाने उन्माद करावा, असे काय आहे त्याच्याजवळ. ना हत्तीची ताकद, ना गेंड्याचे बळ, ना गरुडाची गगनभरारी. हा एक गोष्ट आहे त्याच्याकडे, मेंदू! पण उत्क्रांतीच्या वाटेने चालताना तोही संकुचित होत चालला आहे की काय, असे वाटण्याइतपत विचारांत संदेह निर्माण होतोय. मन, मनगट आणि मेंदू जागे असणारी माणसे महात्म्ये म्हणून ओळखले जातात, पण सांप्रत महात्मा होण्याचा प्रवासच सवंग होत चालला आहे. संवेदनशील माणसांनी आहे ते मुकाट्याने पाहत राहावे. जे घडते त्यात समाधान मानावे. काळाचे तंत्र असेच होत आहे का? हे तंत्र अवगत करणारे व्यवस्थेत आपलं सुख शोधतात आणि ज्यांना आत्मसात करता आलं नाही, ते अपेक्षांच्या मृगजळामागे धावतात. सुखांच्या संकल्पित चित्रांच्या चौकटीत स्वप्नातले रंग उतरवण्यासाठी आस्थेचे कुंचले शोधत राहतात. एवढं करूनही शिल्लक काय? अर्थात, उत्तर... आपण सगळेच परिघावर प्रदक्षिणा करणारे प्रवासी.

सुखाची परिमाणे

By // No comments:
माणूस इहलोकीचे नवल वगैरे आहे की नाही, माहीत नाही. माणसांमुळे इहतलास अर्थपूर्णता मिळाली असल्याचं कोणी म्हणत असल्यास त्यालाही विरोध असण्याचं कारण नाही. मग असे असेल, तर वसुंधरेचं वैभव बनून असणाऱ्या बाकीच्या गोष्टींचे मोल काहीच नसते का? धरतीवर जीवनयापन करणारे जीव विशिष्ट प्रेरणा घेऊन आयुष्य व्यतीत करत असतात. त्यांच्या प्रेरणा बहुदा देहधर्माशी निगडित असतात. माणूसही निसर्गाचंच अपत्य असल्याने त्यांच्या गरजा निसर्गक्रमाशी निगडित असणं स्वाभाविकच, पण यापेक्षाही थोडं अधिक काही असतं त्याच्याकडे. काही प्रेरणा असतात, काही प्रमेये, काही प्रयोजने, काही संस्कार, काही अनुभवही. मुळात माणूस आयुष्याचे पट रंगवत जातो, तो स्वप्नांना साकारण्यासाठी. याचा अर्थ सगळ्यांनाच मनी वसणारी मुक्कामाची ठिकाणे गाठता येतात, असा नाही.

जगण्याला अर्थाचे अनेक आयाम असतात. काही भीतीचे असतात, काही प्रीतीचे. भीती अन् प्रीतीच्या हिंदोळ्यावर हेलकावे खात राहतो तो आयुष्यभर. भीतीपोटी स्वार्थपरायण बनतो, तर प्रीती त्याच्या मनी स्नेह निर्माण करते. स्नेहाचे सदन हेच त्याच्या आकांक्षांचे गगन बनते. भीतीपोटी संदेह जन्मतो. संदेहातून संकुचित विचार वाढतो. संकुचितपणातून घडणारा प्रवास 'स्व'पासून सुरू होतो आणि 'स्व'पर्यंत येऊन थांबतो. भीती फक्त स्वहित तपासते. प्रीतीचं आकाश अफाटपण घेऊन येतं, आपल्या विस्तीर्ण पटावर आकांक्षांच्या अनेक आकारांना सामावून एकजीव करून घेण्यासाठी. स्वार्थाच्या परिघाभोवती प्रदक्षिणा करणारे 'स्व'प्रतिमेच्या प्रेमात पडतात. माणुसकीचा गहिवर घेऊन जगणाऱ्यांचा मूल्यांवर विश्वास असतो. अशी माणसे सात्विकतेवर स्नेह जडवून असतात. द्वेषाची बीजं कधी त्यांच्या हातून पेरली जात नाहीत. त्यांचं स्वप्न असतं, स्नेहाचे मळे फुलवणे. मान्य आहे साऱ्यांनाच स्नेहाचे मळे नाही फुलवता येत; पण आपलेपणाच्या ओलाव्याने ओथंबलेल्या ओंजळभर तुकड्यात आस्थेची रोपं नक्कीच रुजवता येतील, नाही का?

जगण्याला विशिष्ट आकार देऊन आपलं असणं-नसणं प्रयत्नपूर्वक साकारावं लागतं. सुयोग्य परिमाणे ठरवून आयुष्याच्या पटावर अस्तित्व कोरावं लागतं. आपल्या असण्याला सहजपण देणारी सूत्रे ठरवून घ्यावी लागतात. उत्तराचे विकल्प शोधावे लागतात. हाती येणारी उत्तरे नव्याने पडताळून पाहावी लागतात. आधीच घडवलेल्या साच्यांच्या मुशीत ओतून मिळालेला आकार, म्हणजे सर्जन नसते. जगण्याचे साफल्य वगैरे नसते. नावीन्य असले, तरी त्याला दीर्घ अस्तित्व असेलच असे नाही. कारणे काही असोत, पलायनाच्या वाटा आणि समर्थनाचे तोडके शब्द शोधून आयुष्याच्या यशापयशाची सूत्रे सापडत नसतात. जगण्याच्या गणितांची उकल होत नसते. आयुष्यातील सगळेच गुंते काही सहज सुटत नसतात. गुंतलेल्या धाग्यांच्या गाठी निरगाठी अपेक्षित दिशेने वळत्या कराव्या लागतात. वळणाला अनुकूल करीत सोडवाव्या लागतात. चुकीच्या दिशेने ओढला गेलेला एक धागाही गुंता अधिक अवघड करतो. गुंत्यांमध्ये गुरफटणे आणि त्यातून सुटण्यासाठी प्रयत्न करणे स्वाभाविकच. काही गुंते लहान असतात, काही मोठे. काहींचे सुघड, काहींचे अवघड, एवढाच काय तो फरक. बाकी गुंते जवळपास सारखे आणि त्यांचे सातत्यही समानच, फक्त प्रसंग, पात्रे आणि स्थळे तेवढी वेगळी.

जगणं मूलभूत गरजांशी निगडित असतं, तेव्हा सुखाची निश्चित अशी काही परिमाणे असतात का, हा प्रश्नच नसतो. शेकडो सायासप्रयास करूनही सुखाचं चांदणं दूरदूर पळत राहणं, त्याचा कवडसाही अंगणी न दिसणं, हीच समस्या असते. खऱ्या म्हणा किंवा आभासी, काही म्हणा, वर्तनाचे सारे व्यवहार सुखांच्या शोधात माणसाला अस्वस्थ वणवण घडवतात, तेव्हा जगणं आनंदयोग वगैरे असल्याचं म्हणणं किती बेगडी असतं, याचं प्रत्यंतर प्रकर्षानं येतं. मर्यादांच्या चौकटी आखून दिशा सीमित केलेल्या वाटेने चालताना मूलभूत गरजा ज्यांच्या समोरील प्रश्नचिन्हे असतात, ते सुखांचे परगणे काय शोधतील? ज्यांच्या आकांक्षांचं क्षितिज चार पावलांवर दिसतं; पण जगणंच दोन पावलांवर संपतं, त्यांना बहरलेल्या मोसमाचे अप्रूप काय असणार? मोहरलेल्या परगण्यात पोहचण्यासाठी धाप लागेपर्यंत धावूनही हाती शून्यच लागत असेल, त्यांनी सुखांची परिभाषा कुठून अवगत करावी?
**

बदल

By // No comments:
काळ गतीची चाके पायाला बांधून पुढे पळत असतो. वाहत राहतो आपलेच किनारे धरून. त्याच्या वाहण्याला बांध घालता नाही येत. बदल ही एक गोष्ट अशी आहे, जी कधीही बदलत नाही. काळ काही कोणासाठी थांबायचं सौजन्य दाखवत नाही अन् बदल काही कोणाची प्रतीक्षा करत नाही. त्यांना टाळून मुक्कामाची ठिकाणेही कुणाला गाठता येत नाहीत. बदलांना सामोरे जाणे क्रमप्राप्त. पण बहुदा बरकतीची गणिते आखताना काही प्राधान्यक्रम ठरवले जातात. फायद्याचा परीघ संकुचित करणाऱ्या गोष्टींकडे सोयिस्कर दुर्लक्ष केलं जातं. अर्थात, असे करण्यातही कुणाचातरी स्वार्थ असतोच. काळाचा कोणताही तुकडा यास अपवाद नसतो. वाट्याला आलेल्या तुकड्यात प्रत्येकाच्या आयुष्याची सूत्रे सामावलेली असतात. ती वैयक्तिक असतात, तशी सामुहिकही असतात. नियतीने हाती दिलेल्या तुकड्यांना घेऊन आयुष्याचे अर्थ शोधण्यासाठी मार्ग मात्र स्वतःच निवडायला लागतात. काहींसाठी परिस्थिती पायघड्या घालून स्वागताला उभी असते, काहींच्या वाटा वैराण असतात, एवढाच काय तो फरक.

घडलेल्या घटितांना तत्कालीन परिस्थिती कारण असते. भावनावश संयम सैल होतो. प्रमाद घडतात. घडून गेलेल्या प्रसंगांना पुन्हा अधोरेखित करण्यात कोणताही सुज्ञपणा नसतो. प्रमादांचे परिमार्जन करण्याचा संयुक्तिक विकल्प पश्चातापदग्ध संवादही असू शकतो. प्रायश्चित्त हा अंतिम विकल्प असू शकतो की नाही, सांगणे अवघड असते एवढेमात्र नक्की.

उमदे मन म्हणजे नेमके काय असते? माहीत नाही. कारण याबाबत प्रत्येकाची परिभाषा वेगळी. उमदेपण माणसांच्या लहान लहान कृतीतून व्यक्त होत असते. त्यांच्या कृती भलेही लहान असतील; पण मोल तेवढेच असते, जेवढे मोठ्या त्यागाचे. समर्पणशील माणसे न्यून नाही, तर नवे काही शोधतात.

हां एक आहे, कधी कधी तोल ढळतो, संयम सुटतो. पण त्यावर नियंत्रण मिळवता आले की, बऱ्याच प्रश्नांची सकारात्मक उत्तरे हाती लागण्याचे विकल्प उपलब्ध होतात.

विश्वाच्या अफाट पसाऱ्यात माणसाचे अस्तित्व तसे नगण्यच. एक बुद्धीचा अपवाद वगळला तर त्याचाकडे असं काय आहे, ज्यावर त्याने नाझ करावा? हे खरं असलं तरी त्याच्याकडे असणाऱ्या बुद्धिसामर्थ्याने प्रेषितालाही विस्मयचकित करणारे काम त्याने इहतली केले आहे. पण तो प्रेषित काही बनू शकला नाही. ही त्याची मर्यादा आहे. जीवनयापनाचं हे वास्तव स्वीकारून आयुष्याच्या प्रवासाच्या दिशा त्यालाच शोधाव्या लागतात. समकालीन जगण्याचे वास्तव शोधतांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, ती म्हणजे जगाचे सगळ्याच अंगाने वेगाने सपाटीकरण होत आहे. सोबतच स्वार्थाचा परिघही समृद्ध होत आहे. म्हणूनच की काय जगण्याचा गुंताही बऱ्यापैकी वाढला आहे.

आसपास स्वार्थपरायण विचारांची वर्तुळे भक्कम होत आहेत. माणसातून माणूस झपाट्याने वजा होत आहे. उन्नत विचारांच्या व्याख्या बदलत आहेत. सगळीकडून क्षितिजे संकुचित होतं असताना हेही भान असायला हवे की, या वर्तुळांच्या बाहेर असेही काही जीव आहेत, जे देहाने माणसं आहेत; पण नियतीच्या आघाताने पशुवत जगत आहेत. खरंतर हे वास्तव माणसाला माहीत नाही असे नाही. सगळं काही माहीत असूनही आसक्तीपरायण विचारांनी वर्तताना ते सोयिस्करपणे विस्मृतीच्या कोशात टाकले जाणे वर्तन विपर्यास असतो. समाजातून एक प्रवाह अशा उपेक्षेचा नेहमीच धनी राहिला आहे. ही उपेक्षा कधी परंपरेने, कधी रूढीने, तर कधी परिस्थितीने त्यांच्या जगण्यात पेरली आहे. अभावग्रस्त असणं व्यवस्थेच्या अभ्येद्य चौकटींनी त्याच्या पदरी दिलेलं दान आहे. प्रगतीचे नवे आयाम निर्मिणाऱ्या विश्वात; व्यवस्थानिर्मित वर्तुळाच्या परिघावर उभं राहून, अभ्युदयाच्या वाटा शोधू पाहणाऱ्या कितीतरी पावलांची, दूरवर दिसणाऱ्या धूसर क्षितिजांची प्रतीक्षा संपलेली नसणे व्यवस्थेतील व्यंग असतं, नाही का?
••