मोजपट्ट्या

By // No comments:
एखादा कोणी असाच का वागतो? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे अवघड आहे. गवताच्या गंजीत सुई शोधण्याचा प्रकार म्हणा हवं तर याला. व्यक्ती तितक्या प्रकृती म्हणून काही गोष्टी कोणी काळाच्या ओटीत टाकून देतो. कुणी फारसे महत्त्व नाही देत अशा काही गोष्टींना. काहींना काहीच कर्तव्य नसते काही गोष्टींशी. पण काहींना कारण नसताना खोदकाम करायची सवय जडलेली असते. कुदळ हाती घेऊन तयारच असतात ते. अर्थात, अशा वागण्यातून त्यांच्या हाती काय लागते, त्यांनाच माहीत. पण दिसलं कुठे थोडं काही न्यून की, कर आणखी गाजावाजा, असा स्वभावच असतो काहींचा. हे चूक की बरोबर, याच्याशी काही एक देणे-घेणे नसते त्यांना. छिद्रान्वेषीवृत्ती एकदा का विचारांचा भाग बनली की, विस्तीर्ण आभाळाच्या निळाईतही व्यंग दिसतं, झुळझुळ वाहत्या पाण्याचा नादही कर्कश वाटतो, वाऱ्याचा आल्हाददायक गारवाही झोंबतो अन् पक्षांचा गाता गळाही कुरूप वाटतो. एखाद्याला नकाराचं लेबल लावायचं ठरवलं की, किमतीचे टॅग क्षुल्लक वाटायला लागतात, हेच खरं. अशा संकुचित मानसिकतेने वागणाऱ्यांच्या हाती कुठल्या आंतरिक समाधानाचे स्रोत लागतात, त्यांनाच ठाऊक. थोडक्यात, आपलं तेवढं खरं, बाकी सगळं बेगडी वगैरे ठरवणारी मानसिकता म्हणता येईल अशा वागण्याला. 

कुणाच्या वागण्याच्यापद्धतीवरून एखादा माणूस पूर्णपणे आकळतोच असं नाही. खरंतर माणूस दिसतो तसा असेलच असं नाही आणि असेल तसा वागेलच, याची शाश्वती नाही. तो वाटतो तितका प्रत्येकवेळी निर्व्याज, नितळ, निखळ वगैरे असेलच असं नाही आणि असायलाच हवा, असंही नसतं काही. तो माणसांच्या घोळक्यात सतत वावरत असेल, म्हणून लोकप्रिय आणि माणसांना टाळत असेल तर आत्मकेंद्रित, असं काही नसतं. त्याचं तसं वागणं कदाचित प्रासंगिकतेचा परिपाक असू शकतो अथवा तसं असणं परिस्थितीनिर्मित असू शकतं. काहींना सगळ्याच गोष्टीत चार हात अंतर राखून राहण्यात आवडतं. काही मर्यादांची कुंपणे कोरून घेतात भोवती. काहींना आपली वर्तुळे सुरक्षित वाटतात. काही पलीकडे जाऊन डोकावून येतात. तर काही मर्यादांची सूत्रेच नव्याने शोधून आणतात. कुणाला माणसांचा राबता आसपास असण्यात आनंद गवसतो, तर कोणाला माणसांच्या गजबटाला टाळून. एखादा माणसांच्या कोलाहलापासून पळायला लागला की, त्यावर माणूसघाणा असल्याची मोहर ठोकून आपण मोकळे होतो. तो अमका-तमका तसाच आहे. त्याला माणसांच्या मतांची पर्वा नाही. माणूस टाळून माणूस समजू पाहतोय तो. स्वतःला ग्रेट वगैरे प्रकारातला समजतो. माज करण्याइतकं असं काय आहे त्याच्याकडे? परिस्थितीने एवढा पोळला गेला, तरी त्याचा उन्माद काही तसूभरही कमी होत नाही, वगैरे वगैरे. 

निकषांच्या लहानमोठ्या मोजपट्ट्या घेऊन काही तयारच असतात, केव्हा याच्याभोवती आपल्या मापाच्या दोऱ्या गुंडाळतो म्हणून. आपल्या खुजेपणाच्या पट्ट्या लावून कोणी कोणाची तरी उंची काढू पाहतो. समजा तुमच्या विचारांच्या कक्षेत तो नसेलही सामावत, म्हणून त्याचं असणं तसंच असतं, असं कोणी सांगितलं? तुमच्या स्वयंघोषित परिमाणात तो सामावयालाच हवा का? ज्यास तुम्ही शिष्टपणा संबोधतात, तो त्याच्या व्यक्तित्वाचा भाग असू शकत नाही का? किंवा ज्यास तुम्ही तुसडेपणा म्हणून अधोरेखित करतात, दीडशहाणा असणं म्हणतात, त्याला कुणी सुरक्षित अंतर समजत असेल, तर त्यात वावगं काय आहे? काहीच नाही. सदासर्वकाळ माणसांच्या कोलाहलात माणसांनी आपले आवाज मिसळून बोलावं, वागावं असं काही असायलाच हवं असं नाही. मान्य की, माणूस समाजशील, समूहप्रिय वगैरे प्राणी आहे. आसपास कोणी असणं त्याची भावनिक गरज आहे, म्हणून तो हे सगळं काही काळ टाळून जीवनयापन करू शकत नाही का? समजा तो तसा काहीसा असला, तरी समूहातील सगळेच प्राणी समूहाच्या मानसिकतेचे तंतोतंत निर्वहन करतात, असं कुठे आहे? सामूहिक आणि वैयक्तिक मानसिकतेत अंतराय असतं, हे मान्य करायला संदेह असायलाच हवा का? 

काहींना एकांत प्रिय वाटत असेल, काहींना लोकांत आपला वाटत असेल, तर निवडीचे स्वातंत्र्य त्याचेच असते, नाही का? त्याच्यापुरती विशिष्ट विचारधारा निवडून तो वर्तत असेल, तर त्यात वाईट ते काय? तुमच्या विचारांची चाके लावून त्याने पळायला हवं का? माणसांच्या गर्दीत राहणारे सगळेच दर्दी अन् गर्दी टाळून आपणच आपल्याला शोधणारे कोलाहलाची सर्दी झालेले असतात, असं कुणी सांगितलं? कुणी कुठे राहावं, कसं असावं, कसं नसावं, हा सगळा वैयक्तिक निवडीचा भाग. आपल्याच कोशात वास्तव्य करणं ही काही त्याच्या व्यक्तित्वाची पूर्ण व्याख्या नाही होऊ शकत. माणसांच्या गर्दीत राहून माणूसपण कळतेच असे नाही. गर्दीचा भाग बनून स्वार्थ शोधणाऱ्या बगळ्यांपेक्षा कुठल्यातरी एकांतस्थळी विहरणाऱ्या पाखरांचा पैस अधिक असू शकत नाही का? स्वार्थाच्या परिघाभोवती फेऱ्या करण्यापेक्षा आकाशाला पंखावर घेण्यासाठी केलेल्या प्रदक्षिणाचे मोल अधिक असते, नाही का?

तसेही माणसांत राहून विकारांपासून विलग होता येत नसेल, तर आपण अलग होऊन आपल्या वर्तुळात विहार करणे अधिक श्रेयस्कर असते. गर्दीत हरवलेला चेहरा शोधण्यापेक्षा, आहे तो चेहरा आणखी देखणा करणे अधिक चांगले नसते का? आपलीच आपण आरास मांडून मखरात मंडित होण्यापेक्षा आस्थेच्या मुक्त रंगात माखणे अधिक मोहात पाडणारे असते. स्वार्थपुरीत विचारांना सामाजिकतेच्या धाग्यांनी विणलेल्या रंगीबेरंगी झुलींखाली झाकून मिरवत राहण्यापेक्षा, आहे ते आणि आहे तसे असणे अधिक देखणे असते. 

तुम्ही कोण? हा प्रश्न महत्त्वाचा नाही, तुम्ही कसे? ते अधिक मोलाचे असते. एखाद्याची किंमत कुणी कशी करावी, याची काही सुनिश्चित परिमाणे नसतात. असतात ते स्वनिर्मित निष्कर्ष. निष्कर्ष माणूस आंतर्बाह्य समजण्याचे प्रमाण नसते. असतं ते केवळ अमूर्त एकक, ज्याला जर-तरचा अध्याहृत अर्थ तेवढा असतो. तसेही सजीवांच्या वर्तनव्यवहारांचे कोणतेच निष्कर्ष अंतिम नसतात. ते परिवर्तनीय असतात. निर्णयाप्रत पोहचण्यासाठी प्रयोग करावे लागतात. काही अनुमान अधोरेखित करावे लागतात. प्रत्येकवेळी ते वेगळे असू शकतात. मग माणूस तरी यास अपवाद कसा? अपवाद आले की, प्रवाद पसरतात. प्रवाद संवादाचे सेतू बनले की, अनुमानांना अर्थ गवसतो. संवादाचे किनारे सुटले की, वितंडवाद उभे राहतात अन् वादाचे प्रवाह दुथडी भरून वाहतात. परिवर्तनप्रिय विचार सौहार्दाच्या गगनात आपलं सदन उभं करतो, हे खरं असलं, तरी परिवर्तनाचा प्रवास म्हणजे काही प्राक्तन नसतं, परिस्थितीने पेरलेला प्रयत्नांचा परिपाक असतो तो, नाही का?

••

शक्यता

By // No comments:
माणूस बुद्धिमान प्राणी असल्याचं सांगितलं जातंय, त्यालाही शतके लोटून गेली. हे सगळं संगतीची सुसंगत सूत्रे तयार करून सांगणारा अर्थातच माणूसच आहे. त्याला असं सांगण्याची आवश्यकता का असते, हा आणखी वेगळा मुद्दा. तो सांगतो तेही त्याच्यासारख्या हाडामासाच्या माणसाला. त्याला सांगावं लागतं की तू उत्क्रांतीक्रमातला प्रगत, परिणत वगैरे जीव आहेस, म्हणून तुझ्या असण्याला अर्थ आहे. नसल्यावर स्मृतीरूपाने शेष राहण्यास सार्थ संदर्भ आहेत. जगणं अर्थपूर्ण करण्यासाठी अनर्थांचे काटे असणाऱ्या वाटा, वळणांना वळसा घालून आयुष्याचे अन्वयार्थ लावावे लागतील. म्हणूनच की काय त्याच्या अवतारकार्याशी अवगत करून देताना माणूस नावाच्या जिवाच्या महतीची स्तोत्रे रचून त्याच्या समोर मांडावी लागतात. इतकं करून तो माणूस म्हणून वागेलच याची कोणत्याच माणसाला हमी नाही देता येत. तो बुद्धिमान वगैरे असला, तरी त्याच्या इतका अविचाराने वागणारा अन्य जीव इहतली असेल की नाही शंकाच आहे. 

विश्व अफाट आहे, त्यातल्या शक्यता अमर्याद आहेत अन् त्यांचं असणं अथांग. काळाच्या विस्तीर्ण पटावर कोरलेल्या तुकड्यांशी प्रत्येक क्षण खेळत असतो आणि माणूस पदरी पेरलेल्या प्राक्तनाशी. आयुष्य काही वाहत्या उताराचं पाणी नाही, दिसली वाट की तिच्या प्रतलावरून घसरायला. पदरी पडलेल्या प्रत्येक क्षणांचं काहीतरी करावं लागतं. असाध्य साध्य करण्यासाठी सायास करावे लागतात. प्रयासांच्या परिभाषा परिमित वकुबाने परत परत पेराव्या लागतात. वैगुण्यांना अधोरेखित करीत अविचारांची काजळी काढावी लागते. सत्प्रेरीत विचारांच्या वाटांवर चालताना पुढच्या वळणांचा शोध घ्यावा लागतो. नयनी वस्तीला उतरलेली स्वप्ने सांभाळावी लागतात. चौकटीत सीमांकित केलेल्या अन् पुढ्यात मांडलेल्या तुकड्यांच्या विस्ताराचे अर्थ लावता येतात, त्यांना परिस्थितीने पेरलेल्या प्राक्तनाचे संदर्भ अवगत असतात. वाहत्या प्रवाहाचे किनारे धरून सरकत राहतात त्यांना साध्याच्या अन् साधनांच्या व्याख्या सहज समजतात. ज्यांचे काठ सुटले त्यांचं काठोकाठ भरून उरणं अवघड. ज्यांना तुडुंब भरता येत नाही त्यांना आसपासच्या परगण्यांच्या पदरी प्रसन्नतेचा परिमल कसा पेरता येईल?

अगणित जीव इहतली नांदते होते. आजही आहेत. त्यांचं येणं अवरुद्ध करता येत नाही आणि जाणंही थांबवता येत नाही. आले त्यातले काही काळाच्या कुशीत कायमचे विसावले. काही आघाताने नामशेष झाले. असलंच काही अस्तित्व तर केवळ अवशेषांच्या अन् स्मृतीच्या रूपाने शेष आहे. पण माणूस आपल्या असण्याला अबाधित ठेऊन आहे. उन्मळून टाकणाऱ्या संकटांशी भिडतो आहे. प्राप्त परिस्थितीशी लढतो आहे. पुढ्यात पडलेल्या प्रसंगांशी झगडतो आहे. आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी संघर्षाची सूत्रे घडवतो आहे. आयुष्याची समीकरणे सोडवतो आहे. कारणे अनेक असतात, नसली तर निवडून घेता येतात, ठरवलं तर मखरात मंडित करता येतात. समर्थनाची सूत्रे सोबत घेऊन सांगता येतात. पण खरं हेच आहे की, ज्यांना समायोजन साधते त्यांच्या असण्याचे पथ प्रशस्त होतात. आपल्या वाट्याला आलेल्या ओंजळभर अस्तित्वाला नवे आयाम देता येतात, त्यांना आयुष्याची सूत्रे सापडलेली असतात. अशी माणसे बिंदूतून सिंधू साकारण्याचे स्वप्ने सजवत राहतात. 

माणूस बऱ्यापैकी विचाराने वागत आला आहे हेही एक वास्तव आहे. कदाचित हेच त्याच्या टिकून असण्याचं मुख्य कारण. याचा अर्थ असाही नाही की, सदासर्वकाळ विचारांच्या ज्योती त्याच्या जगण्यात पेटलेल्या असतात. त्याच्या अविचाराने घडलेल्या कृतींची उदाहरणे शोधली तर शेकड्याने सापडतील. कृतींची प्रयोजने पाहून पदरी पडलेल्या क्षणांना चिरंजीव करणारे विचार पेरणारे संख्यने कमी नाहीत. विचाराने वर्तनाऱ्याभोवती संदेहाचं धुकं नसतं. अविचाराने अवगुंठित आयुष्याभोवती अनेक किंतु असतात. पण, परंतुचं मळभ साचलेलं असतं, नाही का?

अविचारांच्या वर्तुळाभोवती प्रदक्षिणा घडतच राहतात. हे भ्रमण अज्ञानाने असेल किंवा अगतिकतेमुळे. कारणे काही असोत, त्याभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांची वानवा कधीच नसते अन् संख्याही दुर्लक्षिण्यासारखी. हे अप्रिय पण सत्य आहे. विश्वाच्या वर्तुळात वसलेल्या कोणत्याही परगण्यात वर्तनव्यवहारांबाबत प्रवाद शोधलेच तर अगणित गवसतील, वादही विपुल आढळतील. हे असं काही असलं तरी अपवादही असतातच. वाद, विसंवाद, वितंडवाद असणं जेवढं स्वाभाविक, तसं अपवाद असणंही सहज आहे. ते आहेत म्हणून प्रयासांच्या परिभाषा परत परत पेरता येतात. आशेचे अंकुर अगत्याने जोपासता येतात. पेरलेलं उगवतं, पण सोबत तणकटही दणकून येतं. अविचारांचं तण वेळीच वेगळं करावं लागतं अन्यथा पिकाच्या आयुष्याचे अर्थ हरवतात अन् उरतात निरर्थक अवशेष, जे कुठलेच अन्वयार्थ शेष राहू देत नाहीत. 

विकल्पांचं तण वेगळं करण्यासाठी विचार जागे असायला लागतात. त्यासाठी संवेदनांचे किनारे धरून वाहता यायला हवं. प्रवाहासोबत वाहणारे अगणित असतात. प्रवाहाच्या विरोधात पोहणारेही असतात; पण प्रवाहांना अपेक्षित दिशेने वळते करणारे किती असतात. याचा अर्थ असाही नाही की, परिस्थितीचं सम्यक आकलन असणारी आणि स्थिती-गतीचं रास्त भान असणारी माणसं नसतात. ती सर्वकाळी, सर्वस्थळी असतात, फक्त त्यांना पाहता यायला हवं. नसतील सहज दिसत, तर शोधता यायला हवं. शोधूनही नसतील सापडत, तर आपणच त्याचा विकल्प व्हावं. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे आसपास असायला लागतात, भलेही ती नगण्य असतील. ती संख्येने अधिक होत नाहीत, तोपर्यंत प्रयासांच्या परिभाषांना पूर्णविराम नाही देता येत, नाही का?
••

पर्याय

By // No comments:
देहाला लाभलेल्या उंचीने आयुष्य सुंदर नाही होत. देहात वसणाऱ्या विचारांनी जगणं देखणं होतं. कर्तृत्व संपन्न उंची संपादनाची कौशल्ये असतीलही; पण ती सगळ्यांना अवगत असतातच असं नाही. म्हणून आयुष्य बेफिकीरपणे उधळून द्यावं असंही नसतं. नसली अवगत काही सूत्रे म्हणून जगण्याची समीकरणे सोडवूच नये असं नसतं. सगळ्या गोष्टी अनुकूल असायलाच हव्यात असं म्हणून स्वप्नांचा संसार सजत नसतो. आयुष्याकडे बघण्याची प्रत्येकाची नजर वेगळी असते. जशी नजर असेल तसा नजारा दिसतो. 

खरंतर कर्तृत्व वगैरे शब्दही तसा संदेहाच्या परगण्यात वसती करून असणारा आहे. कर्तृत्व कशाला म्हणावं हाही प्रश्न बऱ्यापैकी अनुत्तरितच, कारण या शब्दाला आणि त्याच्या अर्थाला घेऊन प्रत्येकाला प्रवाद करता येतात. प्रमादांना पूर्तीची परिमाणे चिटकवता येतात. तशीही उंचीची परिमाणे प्रत्येकाची वेगळी अन् प्रत्येकासाठी निराळी असतात. एखाद्या वृक्षाची उंची पाहणाऱ्याच्या नजरेवर अवलंबून नसते, स्वयंभू असते. त्याचा विस्तार पदरी पडलेल्या अनुकूलप्रतिकूल परिस्थितीचा प्रसाद असतो. मुळांशी ओंजळभर ओलावा असला, माथ्यावर प्रकाशाची पखरण करणारं आभाळ असलं आणि वाऱ्याचा आश्वस्त करणारा स्पर्श असला की, ते मातीच्या कणाकणाला प्रतिसाद देत आपणच आपलं अवकाश शोधत आभाळ होऊ पाहतं. आयुष्यही याहून वेगळं काय आहे? परिस्थितीने पुढ्यात पेरलेल्या अनेक शक्यतांचा प्रवास आहे तो. 

काळ खेळत असतो स्थिती, गती अन् परिस्थितीशीही. त्याला हव्या तशा तिरक्या चाली चालत राहतो. आपण आपल्या पावलांशी प्रामाणिक राहिलो की, पथ प्रशस्त होतात. पर्याप्त पर्याय नसतील तर परिस्थितीचं ओझं घेऊन चालण्याशिवाय हाती काय उरतं? म्हणून चालणं विसरून जावं का? यश अपयश त्या त्या वेळी घेतलेल्या बऱ्यावाईट निर्णयांचा परिपाक असेल, तर निदान निर्णय घेण्याइतकं धारिष्ट्य आपल्याकडे असायला लागतं. ते चूक की बरोबर, हे काळाला ठरवू द्यावं. त्याने ओंजळीत ओतलेले रंग अधिक गहिरे करत राहावं. हाती आलेल्या तुकड्यांचा कोलाज काळजावर कोरत राहावा. 

अनेक माणसं असतात आसपास. त्यांच्या असण्यानसण्याला बऱ्यावाईट वगैरे प्रकारात कोंबता येईल. सोयीने त्यांचे संदर्भही शोधता येतात. पण एकासाठी चांगलेपणाची परिभाषा दुसऱ्याकरिता वाईट नसेल कशावरून? माणूस त्याच्या अंतरी वसतीला माणुसकी असेपर्यंत माणूस असतो. आवश्यकता म्हणून म्हणा की आणखी काही; आपण माणसे जोडून ठेवतो. आवडो अथवा न आवडो सांभाळून ठेवतो. समाजाचा एक घटक म्हणून ती आपली गरज असते. कोणी कितीही सांगितलं की, समाज वगैरे गोष्टी फारश्या मनावर घेऊ नये. त्यातल्या बऱ्याच फाट्यावर मारायच्या लायकीच्या असतात. हे म्हणणं ठीक वगैरे मानलं तरी माणूस समाजावेगळा नसतो, हेही तेवढेच खरे. 

कर्तृत्वाच्या परिघाला मोजताना समर्थनाची, विरोधाची कारणे सांगता येतात. अमक्या कुळात, तमक्या परिवारात जन्मलो हा अपघात आहे, असं कोणी म्हणत असेल, तर त्याला अर्थ नसतो. कर्तृत्ववान असण्याला सीमांकित नाही करता येत. ते ज्याचं त्याने घडवायचं असतं. कुटुंब व्यक्तित्वाला आकार देणारा घटक असला, तरी तो काही एकमेव नसतो. त्याशिवाय गगनगामी उंची गाठणारी अनेक माणसे समाजात नजरेस पडतात. त्यांचं तसं असणं त्यांच्या अंतरी अधिवास करणाऱ्या आकांक्षांचं प्रतिबिंब असतं.

पावलांना योग्य वाटेने वळते करता आलं की, मुक्कामाची ठिकाणे हाती लागतात. फक्त वाटा तेवढया नेमक्या निवडता यायला हव्या. देहाला लाभलेल्या आकाराला निवडीचा विकल्प नसतो, पण आयुष्याला अर्थ देणाऱ्या आकृत्यांच्या सावल्या विस्तारता यायला हव्यात. देहाच्या सावलीला चैतन्यदायी अस्तित्व नसेल. निसर्गाने निर्धारित केलेल्या चौकटींच्या मर्यादांएवढं ते असेल; पण कर्तृत्व आयुष्यातला असा एक घटक आहे, ज्याच्या सीमा नियतीलाही निर्धारित नाही करता येत. त्याला अफाट, अमर्याद असण्याचं वरदान असतं, फक्त आपल्याला अथांग होता यावं. अथांग असणं प्रत्येकाच्या प्रामाणिक प्रयासांचा परिपाक असतो. देशकालपरिस्थितीमुळे तो अवरुद्ध होणारच नाही असं नाही; पण त्याची पळती पावले थांबवणं अवघड असतं. त्यासाठी आवश्यकता असते ती एकच, अंतरी नांदणाऱ्या आकांक्षांना अंत नसावा अन् स्वप्नांना शेवट. जगण्यात सत्त्व असलं की, स्वत्वाचे अन्वयार्थ आकळतात. स्वत्व सोबत असणारी संवेदनशील मने तत्त्वांची प्रयोजने अधोरेखित करतात, भले ते अपवाद असतील. पण अपवाद प्रवादांना पर्याय देण्यास पर्याप्त असतात, नाही का?
•• 

संदर्भांच्या साखळीतून सुटलेली स्पष्टीकरणे

By // 4 comments:
शाळा सुटल्यावर चहाच्या दुकानावर एकत्र येण्याचा आम्हा काही सहकाऱ्यांचा नित्य परिपाठ. सवयीने पावले तिकडे वळती झाली. एकेक करून सगळे यायला लागले. गप्पांचा फड रंगू लागला. दुकानावर कामाला असणाऱ्या मुलाने चहा आणून दिला. बाहेरचा गोड गारवा अनुभवत वाफाळलेल्या चहाचे एकेक घोट चवीने घेत सगळेच काही काही बोलत होतो. इकडचे तिकडचे विषय घेऊन चावून चोथा करणे, हा येथे जमणाऱ्या सगळ्यांचा एकजात विरंगुळा. रोजच्या धावपळीतून घटकाभर मुक्तीचा शोधलेला मार्ग म्हणा हवं तर याला. येथे कोणत्या विषयांवर चर्चा व्हावी, असं काही बंधन नाही. लोकल ते ग्लोबल विहार असतो सगळ्यांचा. माहीत असलेल्या विषयांवर सगळेच बोलतात; पण माहीत नसलेल्या विषयांवरही आत्मविश्वासपूर्वक मत मांडणारेही आमच्यात आहेत. असं काही असलं, तरी येऊन जाऊन सगळ्या चर्चांचा समारोप नैतिकतेच्या चौकटी अन् मूल्यांच्या परिभाषेत होतो. शेवटी काय, सगळेच मास्तर! मास्तर जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात अन् कुठेही असला तरी मूल्यांचं, संस्कारांचं जतन, संवर्धन करण्याची जबादारी नियतीने आपल्यालाच दत्तक दिली असल्याचे समजून वागत असतो. कारण, स्वभाव! त्यासाठी एवढे एकच कारण पुरेसे असतं.

आजही असंच काहीसं हलकंफुलकं बोलणं सुरु होतं. कुठल्या कुठल्या विषयांवर मतांचे टॅग लावण्याचे काम सुरु होते. आपापल्या मतांच्या मशाली हाती घेऊन पावलापुरता प्रकाश पेरत विचारांच्या वाटा उजळीत निघाले होते. बोलता बोलता चर्चेचा रोख शाळेत शिकणाऱ्या मुलांच्या संस्कारांवर, त्यांच्या वागण्यावर, वाढत जाणाऱ्या उच्छृंखलपणावर वळता झालेला. प्रत्येकजण आपलं अनुभवणं सांगतोय. संवादाला सूर सापडलेला. हे सगळं बाजूला ढकलून देत संज्या नेहमीप्रमाणे मधेच कळमडला. माझ्या बोलण्याचा नेमका धागा पकडून ठरवून माझ्याकडे वळता झाला. त्याची ही नेहमीची सवय. अर्थात, याचं असं असणं काही नवं नाही आणि त्यात कोणाला वावगंही वाटत नाही. चालत्या गाडीला ब्रेक लावून थांबवणं अन् विषयाला भलतीकडे वळवण्याचं याचं कसब साधरण लोकांच्या आवाक्यातली गोष्ट नाहीच. रोज कुणाला तरी रिंगणात घ्यायचा याचा परिपाठ. आज मी हाती लागलो एवढंच.

जणूकाही मीच जगाच्या व्यवहारांचा नियंत्रक असल्याच्या अविर्भावात थेट आरोपीच्या पिंजऱ्यात नेऊन मला उभं केलं. म्हणाला, "कारे चंद्या, माणसे अशी का असतात अन् अशी विक्षिप्तासारखी का वागत असतील? साला, या लोकांच्या माणूस म्हणून असण्याची गणिते काही आकळत नाहीत! कोणत्या मुहूर्तावर जन्माला येत असतील हे नमुने कोण जाणे?" 

"म्हणजे? जशी असतात, तशीच तर असतात. त्यात काय वेगळं? निदान मला तरी आहेत तशीच दिसतायेत." त्याच्या आक्रमणाला परतवून लावत म्हणालो.
 
"हेच, नेमकं हेच चुकतं तुम्हा लोकांचं! एक विशिष्ट काचेचा चष्मा डोळ्यांवर चढवून घेतला की, तुम्हांला सगळंच नितळ, निखळ, निर्मळ वगैरे दिसतं. वेगळं काही दिसायला तयार नाही. दिसलं तरी तुम्ही पाहणार नाहीत. हा काही त्या चष्म्याचा दोष नाही अन् डोळ्यांचा प्रमाद नाही. तुम्ही विचारांवर जो चष्मा अडकवून घेतला आहे ना, त्याचा दोष आहे. खरंतर हे म्हणणंही अर्धसत्यच. वास्तव असं आहे की, तुम्हांला जग बऱ्या माणसांनी मढवलेलं दिसतं. माणसे संस्कारांचे किनारे धरून वाहताना दिसतात सगळीकडे. हे दिसणंही तुम्हीच ठरवून घेतलेलं. आता तुम्हीच सगळं परस्पर ठरवून घेतल्यानंतर बदलासाठी उरतेच काय हाती? तुम्ही मखर तयार करून घेतात अन् सजवत राहतात त्याला. एकदाका देव्हारा तयार झाला की, सगळे प्रश्नच संपतात. उरतात केवळ कर्मकांडं आणि ओवाळल्या जाणाऱ्या आरत्या. आणि आरत्या सुरु झाल्या की, भक्तांना शोधावं नाही लागत." शक्य तितक्या गांभीर्याने तो आम्हाला समजावून सांगू पाहत होता.

"नेमकं काय सांगायचं आहे तुला? काही कळेल असं सांग ना! असं कोड्यातल्या भाषेत काय बोलतोयेस? वर्तमानपत्रातील कोडी सोडावयाची तुझी सवय माहिती आहे आम्हांला. आतापर्यंत एकतरी कोडं पूर्ण सोडवलंस का कधी? सरळ सांग, काय म्हणायचं आहे तुला." त्याचा आवेश त्याच्याकडे ढकलत म्हणालो. आमच्यात सुरु झालेला कलगीतुरा सहकाऱ्यांसाठी करमणुकीचं साधन होऊ लागला. त्यांनी श्रवणभक्तीचा पर्याय सहर्ष स्वीकारला.

"तेच तर सांगण्याचा प्रयत्न करतोय केव्हाचा! पण तुम्हीं पडली सत्वशील विचारांनी मढवलेली माणसे. तुम्हांला सगळीकडे सुंदरतेच्याच परिभाषा लिहलेल्या दिसतात. इंद्रधनुष्य आकाशात कमान धरण्याआधी तुमच्या मनात रंग कोरतं अन् तुम्ही ते उसने घेतलेले रंग उधळत राहतात इकडेतिकडे. बागेत उमलणारी फुले तुमच्याकडून उधळण्यासाठीच जन्माला आलेली असतात असा तुमचा अविर्भाव. जणू काही तुम्ही वाटलेल्या फुलांनी जगणं सुगंधित अन् आयुष्य गंधगार होणार आहे सगळ्याचं." त्याचा शब्दांनी मढवलेला आणखी एक पलटवार.

"हे बघ, उगीच घोळ घालू नको अन् संदर्भहीन वाक्यांनी सजवलेली भाषा वापरू नको. काय झालंय आणि कसं काय घडलंय, तेवढं सांग. नमनाला घडाभर तेल वाया घालवू नको. आधीच आपल्याकडे तेलबियांची वानवा आहे. उगीच आयात करायला लागेल अन् देशाचं चलन नाहक वाया जाईल." त्याला चिडवत बोललो.

"ओ साहेब, पुरे कर तुझे असले पांचट जोक वगैरे! आहे ते आम्हाला सगळं ठाऊक आहे. त्यासाठी काही दवंडी पिटायची आवश्यकता नाही. तुझा स्वभाव, तुझे विचार, तुझं वागणं, तुझं बोलणं आणखी काय काय असेल ते सगळं. तू असशील असा, तसा किंवा कसाही! नैतिकतेच्या चौकटीत विहार करणारा, मूल्यांच्या मार्गाने चालणारा किंवा खूप मोठा वगैरे वगैरे. तुला आणखी उंचीवर बसवायचं तर सांगतो, संत, महंत, महात्म्यांच्या वाचलेल्या; पण पूर्णपणे समजू न शकलेल्या अन् सोयीचे तेवढेच अर्थ काढून स्वतःपुरत्या सिद्ध केलेल्या विचारांची संक्षिप्त आवृत्ती आहे तू अन् तुझे चिमूटभर विचार. तू तयार केलेली ही आवृत्ती आता खूप जुनी झालीय. काही उपयोगाची नाही ती. बदल करावे लागतील तिच्यात. अर्थात, केलेच तर तेथेही तुम्ही स्वतःची सोय तेवढी पाहाल. पण भावड्या, हे विसरू नको काळाने पुलाखालून बरंच पाणी वाहून नेलं आहे." विषय बऱ्यापैकी गंभीर असावा बहुतेक. म्हणून की काय याच्या शब्दांचे साचे बदलले असावेत. रेल्वेने रूळ बदलतांना चाकांचा खडखडाट होतो, तसाच काहीसा त्याच्या सांगण्याचा सूर होता. बदल घडतांना आवाज होतो, पण नव्या वाटा गवसतात हेही तेवढेच खरे.

"असे दावे मी कधी केलेत? म्हणालो कुठं की, सद्गुणांचं सगळं संचित माझ्याकडे आहे म्हणून? मीही माणूस आहे अन् माणूसपणाच्या मर्यादा मलाही माहीत आहेत. आणि अशा मर्यादांपासून अंतरावर राहण्यास मी काही सर्वसंगपरित्याग करून विजनवासात निघालेला संन्याशी नाही. चांगला संसारी माणूस आहे रे मी! राहू दे आहे तेथेच, उगीच कशाला हिमालयाच्या वाटेने वळते करायला लागला आहेस." त्याला नेमकं काय सांगायचं आहे हे वदवून घेण्यासाठी उसकावत राहिलो.

“तुला तुझ्या मर्यादा माहीत आहेत, हे मान्य! पण प्रत्येकवेळी तुझ्यातला महात्मा काही स्वस्थ बसत नाही. अधूनमधून तो डोकावतोच कुठेना कुठे. असलाच काही थोडाफार फरक, तर तो इकडचा किंवा तिकडचा. सगळ्यांनाच तू तुझ्याकडे असणाऱ्या सत्प्रेरीत विचारांच्या पट्ट्या हाती घेऊन मोजायला निघतोस. बाबारे, अशा मोजपट्ट्या प्रत्येकवेळी वापरता येतातच असं नाही आणि वापरल्या तरी समोरचा त्याच्याने मोजता येईल, याची खात्री देता येईलच असंसुद्धा नाही."

"नसेलही तसं, पण मी माझा चांगुलपणा का सोडावा? निवडलेल्या मार्गापासून विचलित का व्हावं? पदरी एखाददोन अनुभव वाईट पडले, म्हणून सगळं जग वाईट आहे, असं म्हणणं आपल्या बांधिलकीशी प्रतारणा नाही का होत? आपल्या असण्या-नसण्यातील विसंगती नाही का ठरत?" त्याच्या विचारांचं शक्य तितकं खंडन करीत त्याला म्हणालो.

माझ्या मतांच्या पुष्ट्यर्थ आणखी काही सांगत होतो; पण मध्येच मला थांबवत म्हणाला, "पुरे रे तुझं पुस्तकी ज्ञानामृत! पुस्तकातल्या गोष्टी पुस्तकात छान असतात. त्या दिसतात छान. वाटतातही देखण्या. पण प्रत्यक्षात आणताना त्यांचे कोपरे टोचयाचे ते टोचतातच. काही जखमा दिसत नसल्या, तरी त्यांची ठसठस जाणवते. नाही विसरू देत त्या अंतरी असलेला सल. सद्विचारांच्या मलमपट्टीने त्यांना झाकलं म्हणून दुखणं नाही टळत. जखमेवर अत्तर लावलं म्हणून वेदना काही सुगंधित होत नसतात."

"वा, क्या बात! बघ, तुही पुस्तकी भाषेत बोलायला लागलास की! जखमा, ठसठस, वेदना, अत्तर वगैरे वगैरे... ही असते विचारांच्या संगतीने वावरण्याची कमाई. तुमच्या मनी स्नेह वसतीला उतरला की, जगात प्रेमच वाहताना दिसतं. शत्रूही मित्र वाटायला लागतो. द्वेषाचे वणवे विझतात. स्नेहाचा वर्षाव होत राहतो सगळीकडून. आपलेपणाचे ओहळ वाहतात आसपास." त्याची थट्टा करीत म्हणालो.

"पुरे रे, हे पांचट पुराण तुझं! किती पुस्तकी बोलतोस रे तू? थोडं माणसांसारखंही बोलत जा ना कधीतरी! उगीच स्वप्नांच्या झुल्यावर झोके घेत अभाळातली नक्षत्रे खुडायला जातोस. अशा वाक्यांनी अन् कल्पनांनी क्षणभर बरे वाटते, पण परिस्थिती काही बदलत नसते. वाहणे माहीत असलं, तरी मोहरणे स्वभाव नसतो तिचा. मोहरून येण्यासाठी कोणाच्या हाताचा मोहरा होऊ नये, हेच वास्तव असतं. आणि तसाही तूच काही एकटाच वाचत नाही पुस्तकं. आम्हीही वाचतो अन् वाचलेलं लक्षातही ठेवतो. ते तुझं पुस्तकी पांडित्य सरकव थोडं बाजूला. शत्रू, मित्र, विरोधक, समर्थक हे सगळे शब्दांचे बुडबुडे. इथे एकच गोष्ट सगळ्यांना नेमकी कळते, ती म्हणजे स्वार्थ. अप्पलपोटेपणा आयुष्यात आला की, त्याग, समर्पण वगैरे शब्द बेगडी वाटायला लागतात. स्वतःभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांना कसली आलीये रे नैतिकतेची चाड अन् अन्यायाची चीड. आपला मतलब साधण्यासाठी हे दुसऱ्याच्या आयुष्याची चिरफाड करायला कमी करत नाहीत. यांना आपल्या सुखासमोर जगाची दुःखं किरकोळ वाटतात. यांच्यालेखी एकच गोष्ट शाश्वत असते, स्वतःचं अस्तित्व अबाधित ठेवणं. अंगी कोणतीही पात्रता नसणारी ही सुमार माणसे बेसुमारपणे वागतात अन् सभ्यतेच्या सगळ्या संकेतांना तुडवत सभोवती स्वार्थाची कुंपणे घालून स्वतःचा कोंडवाडा भक्कम करीत राहतात."

त्याचं संदर्भासह स्पष्टीकरण करणाऱ्या प्रश्नाचं उत्तरं लिहणं अजूनही सुरु होतं. पण एव्हाना त्याच्या बोलण्यावरून अंदाज लागला, याला काय सांगायचं आहे. अर्थात, एवढ्या वर्षांपासून सोबत नोकरी करत असल्याने एवढं लक्षात येणं अवघड नाही अन् त्यात नावीन्यही नाही. बोलणं लांबलंही असतं, पण कुणाचातरी त्याला फोन आला. महत्त्वाचं काम असल्याचं सांगून तो निघून गेलाही. पण जातांना विचारांची बोंडे कुरतडणारी एक अळी आमच्यात अलगद सोडून गेला.

तो सांगत होता त्याचा संबंध प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष त्याच्या, आमच्या किंवा कोणाच्या बाबत असेल-नसेलही किंवा त्याला काही सूचित करायचे असेल अथवा आगंतूक प्रश्नांशी यांनाच भिडू द्यावं म्हणून सगळंच उलगडून सांगितलं नसेल. किंवा योग्यवेळी सांगू असं काही असेल त्याच्या मनात. जेकाही असेल नसेल ते असो; पण पुढ्यात मांडून ठेवलेल्या प्रश्नांच्याबाबत माणसांना अनभिज्ञ असून कसे चालेल? परिस्थितीपासून पलायन करण्यात कोणता पराक्रम असतो? प्राप्तव्य अन् कर्तव्यापासून विचलित होण्यात अर्थ नसतो. माणूस म्हणून जगण्याचा तो पर्याप्त पथही नसतो, नाही का? पण खरं तर हेही आहे की, सुमारांची सद्दी सुरू झाली की, संस्थात्मक संरचनेचा साचा सूत्रातून सुटून तिच्या समारोपाचा समय समिप आलेला असतो. हे सार्वकालिक सत्य आहे अन् लोकसंरचनात्मक व्यवस्थेतील व्यंग.

लोकशाहीव्यवस्थेने निर्माण केलेल्या कार्यप्रणाली कितीही चांगल्या असल्या, तरी त्यांत काही कमतरता असतात, आहेत अन् पुढेही असतील हे दुर्लक्षित नाही करता येत. आहे ते नाकारण्यात काय हशील? अर्थात हे विधान काही राजकीय नाही. त्यानेही त्या अनुषंगाने केलं नव्हतं. असलेच तर प्रासंगिकतेचे संदर्भ असतील. एखाद्या गोष्टीकडे विशिष्ट विचारांच्या वर्तुळात पाहणाऱ्याला हवा तसा विचार करता येईल. अर्थान्वय लावता येईल, पण तेही व्यक्तिगत. कोणी कोणत्या कोनात पाहावं, हाही एक वेगळा दृष्टिकोन असतो. व्यवस्था माणसांची गरज म्हणून जन्माला आली. ती अधिकाधिक निकोप असावी, माणसांच्या मर्यादांचं तिला भान असावं अन् त्यांच्या जगण्याची जाण असावी, हे अपेक्षित असतं तिच्या असण्यात. एकचालकानुवर्ती वृत्तीने वर्तणाऱ्यांना केवळ आपण आणि आपणच असल्याचा अहं असतो. लोकांच्या भल्यासाठी उभ्या केलेल्या व्यवस्थेत केवळ मी अन् मीच सर्वस्व असल्याचा साक्षात्कार कोणाला होत असेल तर... व्यवस्थेने दिलेल्या स्वातंत्र्याचा अन् सवलतींचा तो विपर्यास असतो, नाही का?

शतकांच्या प्रवासात माणसांनी काय मिळवले? या प्रश्नाची अगणित उत्तरे हाती येतील. मिळवलेल्या गोष्टींचे शेकडो पर्याय सांगता येतील. ते आहेच. पण खरं हेही आहे की, हे सगळं उभं करण्यासाठी त्याला व्यवस्था निर्माण करायला लागली. तिच्या भक्कम चौकटी आखाव्या लागल्या. कुंपणे कोरावी लागली. बांध बांधावे लागले. ‘बहुजन हिताय’चा विचार घेऊन वाटा लोककल्याणाच्या दिशेने वळत्या करायला लागल्या. हा प्रवास काही सुगम नव्हता. अजूनही नाहीये आणि पुढे असेलच याची शाश्वती नाही. व्यवस्थेने दिलेल्या संधीचा कुणी स्वार्थासाठी वापर करत असेल, तर त्याची उत्तरेही व्यवस्थेच्या परिघातच शोधावी लागतात. पण हे परिघच कोणी वेढून बसलं असेल, तर संघर्ष अटळ भागधेय असतं. संघर्षासाठी शक्ती ऐकवटावी लागते. माणसांचं अर्थहीन एकत्र येणं अवघड नाही; पण विशिष्ट विचारांच्या प्रतिष्ठापनेसाठी एकवटणे मुश्कील असतं. प्रत्येकाला आपापली कुंपणे अधिक प्रिय असतात. स्वत्व नसलेल्यांकडे सत्त्व कुठून येणार? सत्त्वाच्या परिभाषा अवगत नसलेल्यांना तत्त्वांच्या व्याख्या कशा आकळतील? कणा नसणाऱ्यांसाठी तत्त्वहीन तडजोडी समर्थनीय ठरतात. बदल तर त्यांना हवाच असतो; पण तो दुसऱ्या कुणी केलेल्या त्यागाने असेल तर अधिक बरे. सुंठेवाचून खोकला गेला तर तो हवाच असतो.

व्यवस्थेतील वैगुण्यांवर लढणारे लढत राहतात अन् पळणारे पळत राहतात प्रश्नांपासून पुढे आणखी पुढे. यांना सुरक्षित वगैरे वाटणाऱ्या ठिकाणी पोहचले की, तेथून लढा कसा अस्ताव्यस्त वाढतो आहे, मार्ग कसे चुकतायेत, ह्या बोंबा ठोकायला हे मोकळे. मूढांना आपल्या मार्गाने वळते करण्यासाठी अंतरीच्या कळवळ्याने मार्गदर्शन करत राहतात. लढणाऱ्यांचा आवाज व्यवस्थेला धक्के देत राहतो. कूस बदलून अंगणी येणाऱ्या ऋतूंच्या हालचालींचा वेध घेऊन कुणीतरी स्वार्थ साधतो. परिवर्तनाच्या वाटा आपल्याकडे वळत्या करण्याची संधी शोधतो. सत्तेची स्वप्ने डोळ्यात साकळू लागतात. पदाची प्रतिष्ठा दिसू लागते. पदाला पैलतीरी नेण्याची पात्रता आपल्याकडे नसल्याचं मान्य करायला तयार नसलेल्या लोभी जिवांना तत्त्वहीन तडजोडी देखण्या वाटू लागतात. आपण निवडलेला विकल्प कसा रास्त आहे म्हणून समर्थनाचे सूर सजू लागतात. स्वार्थाचे सेतू उभे करून स्वतःचं कवडीचंही मत नसणाऱ्यांना सादर आमंत्रित केलं जातं आणि सुरु होतो पुढचा मूल्यहीन महानतेचा खेळ.

सत्तेची छडी हाती घेऊन कळपाला हाकण्यात धन्यता मानणाऱ्या अन् नीतिसंकेतांना फाट्यावर मारून वर्तणाऱ्यात कळपातील एखाद्या प्राण्याला देवत्त्वाचा अवकाळी साक्षात्कार होतो आणि त्याच्याकडे नसलेल्या महात्म्याची महती मांडण्याचा एककलमी कार्यक्रमाचा आरंभ होतो. दाणे फेकले जातात. भुलून काही पोपट लालसेपोटी जमा होतात. जाळ्यात पकडून त्यांना पद्धतशीर तयार केलं जातं अन् सुरु होतो पढवलेल्या पोपटांचा कलकलाट. सगळीकडे नुसती स्तुतीची गाणी ऐकू यायला लागतात. आलं आलं सुख आपल्या अंगणी आलं म्हणून घारी, गिधाडे, घुबडं सगळेच आनंदतात. कोकिळेचा गाता गळा लाभल्याच्या भ्रमात कावळे कलकलाट करीत राहतात.

सत्तेच्या सिंहासनावर विराजमान होण्याच्या कांक्षेने पछाडलेला कोणीतरी असंतुष्ट आत्मा अंगभूत पात्रता विसरून स्वतःला वैनतेय समजू लागतो. गगन आपल्याला सदन म्हणून आंदण दिल्याच्या तोऱ्यात विहार करू लागतो. विचारांचा परीघ हरवलेल्या कुण्यातरी स्वयंघोषित विद्वानाच्या कर्तृत्त्वाचं कवच आपल्याला लाभल्याच्या आविर्भावात अर्थहीन शब्दांचे बुडबुडे उडवत आरत्या रचतो अन् त्याच्या विचाराला धार्जिणी असलेली भूतावळ त्या महाभागाची पूजा बांधते. भक्त जमा करण्याच्या उद्योगाला बऱ्यापैकी बरकत येते. असलेल्या-नसलेल्या गुणांचं प्रदर्शन भरवलं जातं. आंधळ्या भक्तांकडून सश्रद्ध अंतःकरणाने भक्तिगीते गायली जातात. तापवलेल्या तव्यावर पोळ्या शेकून घेतल्या जातात. पदरी टाकलेली गाजरं सांभाळत कुणीतरी अंधभक्त स्वर्गसुखाची स्वप्ने पाहत राहतात. समर्थनाचे नारे बुलंद करीत राहतात. परिस्थितीच्या पेचांशी खेळणारा परिवर्तनाच्या कांक्षेने लढत राहतो. अविचाराच्या गोण्या घेऊन निघालेल्यांना सांगत राहतो, तुमचा बुद्धिभ्रम केला जातोय. पण हे ऐकायला अन् समजून घ्यायला मेंदूकडे विचार करण्याची क्षमता अबाधित असायला लागते. विवेकच गहाण ठेवला असेल, तर विचारांच्या वाटेने वळते करणाऱ्यांना विचारतो कोण? विरोधाचे विवेकी आवाज गलक्यात विरून जातात. सत्तादंड धारण करू पाहणारे चांगुलपणाच्या झुली पांघरून अविचार पेरत राहतात. अस्मिता गहाण ठेवलेले जीव आपलं अस्तित्व सुरक्षित असण्याच्या भ्रमात परिस्थितीला सुख समजून स्वप्नांचे मनोरे रचत राहतात.
 
अंगभूत गुणवत्ता कुणाच्या प्रशंशेचे टॅग लावून अधोरेखित नाही करता येत. पुढ्यात पेरलेल्या समस्यांचे सम्यक आकलन असल्याशिवाय सामान्यांच्या आयुष्यातील प्रश्नांची उत्तरे सापडत नाहीत. त्यासाठी आपल्याकडे काही असायला लागते. पण आडातच नसेल तर पोहऱ्यात कुठून येईल? स्वार्थ साधू पाहणारे कोरड्या विहरीत पोहरा लटकावून बसलेले असतात. लोकांना सांगतात, आहे ओल आहे आत. थोडा धीर धरा, खोदू आणखी थोडं. भरतील तुमच्याकडील हंडे, कळशा. दोनचार ओंजळी भरून हाती लागतील म्हणून भोळे जीव तळाच्या अंधारात डोकावून पाहतात. नसलेल्या पाझरांची परत परत आठवण करून देत संधिसाधू आपलं ईप्सित साध्य करीत राहतात.

एखाद्याने निर्धारित अभ्यासक्रम स्मृतिगत करून प्राप्त केलेल्या गुणांनी प्रगतिपत्रकाच्या रकान्याला देखणेपण लाभेलही. पण त्याच्याने प्रगतीच्या परिघाला गवसणी नाही घालता येत. त्याकरिता झरा आतूनच वाहता असायला लागतो. आपल्याकडे पात्रता नसताना कोणी आकस बुद्धीने असेल किंवा निरर्थक द्वेषापोटी न शोभणारी माळ आपल्या गळ्यात टाकतो, तेव्हा गुणवत्तेचे प्रश्न निकाली निघालेले असतात याचं भान असायला लागतं. पण अर्ध्या हळकुंडाने अंग पिवळं पडायला लागलं की, कोणाला आपल्या नसलेल्या देखणेपणाचाही साक्षात्कार होऊ लागतो. कोणीतरी त्यांचं नसलेलं देखणेपण दाखवतो. मृगजळाच्या विभ्रमांना भुललेले अज्ञानी लगेचच सुंदरतेच्या परिभाषा नव्याने तयार करण्याच्या उद्योगाला लागतात. विधिनिषेध वगैरे काही असतं, याचं भानही नाही उरत. खरंतर त्यांच्या व्याख्या त्यांच्यापासून सुरु होतात अन् संपतातही तेथेच. पण सदसद्विवेकबुद्धी काळवंडते, हे कसं विसरायचं?

प्रगतीच्या परिभाषा गुणवत्तेच्या परिमाणांनी पाहता यायला हव्यात. अर्थात, आपल्याला अवगत असणाऱ्या कौशल्यांचं सार्थ आकलन असल्याशिवाय आपली पात्रता आकळत नाही. आपण कोण, हे कळायलाही किमान पात्रता असायला लागते. पात्रता पर्याप्त पर्यायांमध्ये पहावी लागते. पर्यायांचं सम्यक आकलन होण्यास आपला आसपास आधी आकळणे आवश्यक असतं. त्याचे अर्थ अवगत करून घ्यावे लागतात. आसपासचं नांदतेपण समजून घेण्यासाठी अंतरीचा ओलावा वाहता असावा लागतो. तो साकळता यावा म्हणून ओंजळी रित्या असाव्या लागतात. पण विचारातच करंटेपणा कोरला असेल, तर ओंजळी कशा भराव्या? आव आणून साव नाही होता येत. लोकांना सावरण्याइतका संयम अन् सोज्वळ विचार अंतरी नांदते असल्याशिवाय व्यवस्थेने कोरलेल्या चौकटी सुंदर नाही करता येत.

आपण कोण? या प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यात अख्खी हयात वेचण्याची अन् सगळं आयुष्य वाचण्याची तयारी असायला लागते. असं असलं म्हणून त्याची सगळी उत्तरे हाती लागतीलच असंही नाही. प्रामाणिकपणाचं पाथेय पदरी पडलेलं असेल, तर बेईमानीच्या बेगडी सुखांची चमक फिकी पडते. पणती पावलापुरता प्रकाश पेरते हे खरेच; ती अवघ्या अंधाराचा वेध नाही घेऊ शकत, हेही वास्तवच. पण सत्य तर हेही आहे की, आस्थेचा कोरभर उजेड अंतरी नांदता असला की, पणतीने पेरलेला ओंजळभर प्रकाश पावलांना आश्वस्त करतो. परिस्थितीचं सम्यक आकलन नेणिवेच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात आशेचे कवडसे कोरते. अंधाराच्या पटलावर काजव्याचं चमचमणं देखणं वगैरे दिसत असलं, तरी त्याला सगळा आसमंत नाही उजळून टाकता येत. ती त्याची मर्यादा आहे. एवढं कळणंही आपला वकूब ओळखण्यासाठी पर्याप्त असतं. विस्तवाने पेरलेल्या प्रकाशाची प्रखरता पाहून कळत असली, तरी त्याची धग उमजण्यासाठी निखारे अनुभवायला लागतात. अवतीभवती नांदणारे परिस्थितीचे वणवे संवेदनशील मनांना नाही विसरता येत. व्यवधानांकडे सोयिस्कररित्या दुर्लक्ष करणं जगण्यात सामावलेली विसंगती असते. परिस्थितीने पेटवले वणवे वळवण्याचा वकूब असला की, विसंगतीतूनही संगतीची सुसंगत सूत्रे शोधता येतात.

प्राक्तन वगैरे गोष्टी असतील अथवा नसतील, पण प्रयत्न असतात. त्याचे पथ धरून पावलांना प्रवास करता आला की, परिमित पर्यायांत प्रमुदित राहता येतं. लाचारीचा रंग जगण्यावर चढला की, इंद्रधनुष्याचे रंग विस्मरणात जातात अन् माखून घेतलेला रंग अधिक गहिरा होत जातो. मुखवटे देखणे वाटायला लागले की, चेहरे विस्मरणात जातात. मन गढूळलं की जगण्यातलं नितळपण निरोप घेतं. विलोभनीय विभ्रमांनी संमोहित करणाऱ्या निसर्गातील रंगांचं अप्रूप उरत नाही. कारण, लाचारीचा रंग एकदाका आयुष्यावर लागला की, विचारांचं रंगात न्हाऊन निघणं थांबतं. जगणं समृद्ध करू पाहणारी विचारविलसिते परिघ हरवतात अन् विकारांची वर्तुळे भक्कम होत राहतात. विचारांनी विस्मरणाचा रंग धारण केला की, मेंदू बधिर होतो अन् मन सैरभैर. मनगट खड्गाचं धारदार पातं पेलण्याऐवजी पुढ्यात पसरवण्यात धन्यता मानतं. लक्तरांना प्रावरणे समजून मिरवणारे एक विसरतात की, याचक बनून पुढ्यात पसरवलेल्या हातांपेक्षा मदतीसाठी पुढे आलेले हात अधिक देखणे असतात, भलेही त्यावर मातीचे थर चढले असतील. विचारांनी लाचारीची वसने परिधान केली की, विवेक आपलं विश्व हरवतो. अविवेकाच्या इमल्यांना सांभाळणाऱ्यांच्या महाली आत्मसन्मान गहाण पडला की, आयुष्याचे अर्थपूर्ण असणे उसवते. आशाळभूतपणे कुणाच्या पुढ्यात उभं असलेलं अधोमुख वदन आपल्याला कणा असल्याचे आठवू देत नाही, नाही का?

अविचारांच्या वर्तुळाभोवती प्रदक्षिणा घडतच राहतात. हे भ्रमण अज्ञानाने असेल किंवा अगतिकतेमुळे. कारणे काही असोत, त्याभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांची वानवा कधीच नसते अन् संख्याही दुर्लक्षिण्यासारखी. हे अप्रिय पण सत्य आहे. विश्वाच्या वर्तुळात वसलेल्या कोणत्याही परगण्यात वर्तनव्यवहारांबाबत प्रवाद शोधलेच तर अगणित गवसतील, वादही विपुल असतात. हे असं काही असलं तरी अपवादही असतातच. वाद, विसंवाद, वितंडवाद असणं जेवढं स्वाभाविक, तसं अपवाद असणंही सहज आहे. ते आहेत म्हणून प्रयासांच्या परिभाषा परत परत पेरता येतात. आशेचे अंकुर अगत्याने जोपासता येतात. पेरलेलं उगवतं, पण सोबत तणकटही दणकून येतं. अविचारांचं तण वेळीच वेगळं करावं लागतं अन्यथा पिकाच्या आयुष्याचे अर्थ हरवतात अन् उरतात निरर्थक अवशेष, जे कुठलेच अन्वयार्थ शेष राहू देत नाहीत. विकल्पांचं तण वेगळं करण्यासाठी विचार जागे असायला लागतात.

याचा अर्थ असाही नाही की, परिस्थितीचं सम्यक आकलन असणारी आणि स्थिती-गतीचं रास्त भान असणारी माणसं नसतात. ती सर्वकाळी, सर्वस्थळी असतात, फक्त त्यांना पाहता यायला हवं. नसतील सहज दिसत, तर शोधता यायला हवं. शोधूनही नसतील सापडत, तर आपणच त्याचा विकल्प व्हावं. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे आसपास असायला लागतात, भलेही ती नगण्य असतील. ती संख्येने अधिक होत नाहीत, तोपर्यंत प्रयासांच्या परिभाषांना पूर्णविराम नाही देता येत. विचारविश्व समृद्ध करण्यासाठी संवेदनांचे किनारे धरून वाहता यायला हवं. प्रवाहासोबत वाहणारे अगणित असतात. प्रवाहाच्या विरोधात पोहणारेही असतात; पण प्रवाहांना अपेक्षित दिशेने वळते करणारे किती असतात? जगण्यात सत्त्व असलं की, स्वत्वाचे अन्वयार्थ आकळतात. स्वत्व सोबत असणारी संवेदनशील मने तत्त्वांची प्रयोजने अधोरेखित करतात, भले ते अपवाद असतील. अपवाद प्रवादांना पर्याय देण्यास पर्याप्त असतात, नाही का?
••

अपवाद

By // 4 comments:
प्रगतीच्या परिभाषा गुणवत्तेच्या परिमाणांनी पाहता यायला हव्यात. अर्थात, आपल्याला अवगत असणाऱ्या कौशल्यांचं सार्थ आकलन असल्याशिवाय आपली पात्रता आकळत नाही. आपण कोण, हे कळायलाही पात्रता असायला लागते. पात्रता पर्याप्त पर्यायांमध्ये पहावी लागते. पर्यायांचं सम्यक आकलन होण्यास आपला आसपास आधी आकळणे आवश्यक असतं. त्याचे अर्थ अवगत करून घ्यावे लागतात. आसपासचं नांदतेपण समजून घेण्यासाठी अंतरीचा ओलावा वाहता असावा लागतो. तो साकळता यावा म्हणून ओंजळी रित्या असाव्या लागतात. पण विचारातच करंटेपणा कोरला असेल, तर ओंजळी कशा भराव्या? आव आणून साव नाही होता येत. लोकांना सावरण्याइतका संयम अन् सोज्वळ विचार अंतरी नांदते असल्याशिवाय व्यवस्थेने कोरलेल्या चौकटी सुंदर नाही करता येत. 

आपण कोण? या प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यात अख्खी हयात वेचण्याची अन् सगळं आयुष्य वाचण्याची तयारी असायला लागते. असं असलं म्हणून त्याची सगळी उत्तरे हाती लागतीलच असंही नाही. प्रामाणिकपणाचं पाथेय पदरी पडलेलं असेल, तर बेईमानीच्या बेगडी सुखांची चमक फिकी पडते. पणती पावलापुरता प्रकाश पेरते हे खरेच; ती अवघ्या अंधाराचा वेध नाही घेऊ शकत, हेही वास्तवच. पण सत्य तर हेही आहे की, आस्थेचा कोरभर उजेड अंतरी नांदता असला की, पणतीने पेरलेला ओंजळभर प्रकाश पावलांना आश्वस्त करतो. परिस्थितीचं सम्यक आकलन नेणिवेच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात आशेचे कवडसे कोरते. अंधाराच्या पटलावर काजव्याचं चमचमणं देखणं वगैरे दिसत असलं, तरी त्याला सगळा आसमंत नाही उजळून टाकता येत. ती त्याची मर्यादा आहे. एवढं कळणंही आपला वकूब ओळखण्यासाठी पर्याप्त असतं. विस्तवाने पेरलेल्या प्रकाशाची प्रखरता पाहून कळत असली, तरी त्याची धग उमजण्यासाठी निखारे अनुभवायला लागतात. अवतीभवती नांदणारे परिस्थितीचे वणवे संवेदनशील मनांना नाही विसरता येत. व्यवधानांकडे सोयिस्कररित्या दुर्लक्ष करणं जगण्यात सामावलेली विसंगती असते. परिस्थितीने पेटवले वणवे वळवण्याचा वकूब असला की, विसंगतीतूनही संगतीची सुसंगत सूत्रे शोधता येतात. 

प्राक्तन वगैरे गोष्टी असतील अथवा नसतील, पण प्रयत्न असतात. त्याचे पथ धरून पावलांना प्रवास करता आला की, परिमित पर्यायांत प्रमुदित राहता येतं. लाचारीचा रंग जगण्यावर चढला की, इंद्रधनुष्याचे रंग विस्मरणात जातात अन् माखून घेतलेला रंग अधिक गहिरा होत जातो. मुखवटे देखणे वाटायला लागले की, चेहरे विस्मरणात जातात. मन गढूळलं की जगण्यातलं नितळपण निरोप घेतं. विलोभनीय विभ्रमांनी संमोहित करणाऱ्या निसर्गातील रंगांचं अप्रूप उरत नाही. कारण लाचारीचा रंग एकदाका आयुष्यावर लागला की, विचारांचं रंगात न्हाऊन निघणं थांबतं. जगणं समृद्ध करू पाहणारी विचारविलसिते परिघ हरवतात अन् विकारांची वर्तुळे भक्कम होत राहतात. विचारांनी विस्मरणाचा रंग धारण केला की, मेंदू बधिर होतो अन् मन सैरभैर. मनगट खड्गाचं धारदार पातं पेलण्याऐवजी पुढ्यात पसरवण्यात धन्यता मानतं. लक्तरांना प्रावरणे समजून मिरवणारे एक विसरतात की, याचक बनून पुढ्यात पसरवलेल्या हातांपेक्षा मदतीसाठी पुढे आलेले हात अधिक देखणे असतात, भलेही त्यावर मातीचे थर चढले असतील. विचारांनी लाचारीची वसने परिधान केली की, विवेक आपलं विश्व हरवतो. अविवेकाच्या इमल्यांना सांभाळणाऱ्यांच्या महाली आत्मसन्मान गहाण पडला की, आयुष्याचे अर्थपूर्ण असणे उसवते. आशाळभूतपणे कुणाच्या पुढ्यात उभं असलेलं अधोमुख वदन आपल्याला कणा असल्याचे आठवू देत नाही.

याचा अर्थ असाही नाही की, परिस्थितीचं सम्यक आकलन असणारी आणि स्थिती-गतीचं रास्त भान असणारी माणसं नसतात. ती सर्वकाळी, सर्वस्थळी असतात, फक्त त्यांना पाहता यायला हवं. नसतील सहज दिसत, तर शोधता यायला हवं. शोधूनही नसतील सापडत, तर आपणच त्याचा विकल्प व्हावं. व्यवस्थेचे ताणेबाणे झेलून आपला बाणा जपणारी माणसं शोधण्यासाठी कणा सलामत असणारी माणसे आसपास असायला लागतात, भलेही ती नगण्य असतील. ती संख्येने अधिक होत नाहीत, तोपर्यंत प्रयासांच्या परिभाषांना पूर्णविराम नाही देता येत. 

अविचारांच्या वर्तुळाभोवती प्रदक्षिणा घडतच राहतात. हे भ्रमण अज्ञानाने असेल किंवा अगतिकतेमुळे. कारणे काही असोत, त्याभोवती प्रदक्षिणा करणाऱ्यांची वानवा कधीच नसते अन् संख्याही दुर्लक्षिण्यासारखी. हे अप्रिय पण सत्य आहे. विश्वाच्या वर्तुळात वसलेल्या कोणत्याही परगण्यात वर्तनव्यवहारांबाबत प्रवाद शोधलेच तर अगणित गवसतील, वादही विपुल असतात. हे असं काही असलं तरी अपवादही असतातच. वाद, विसंवाद वितंडवाद असणं जेवढं स्वाभाविक, तसं अपवाद असणंही सहज आहे. अपवाद संवाद सकारात्मक दिशेने सरकण्याचं सम्यक कारण असू शकतात. ते आहेत म्हणून प्रयासांच्या परिभाषा परत परत पेरता येतात. आशेचे अंकुर अगत्याने जोपासता येतात. पेरलेलं उगवतं, पण सोबत तणकटही दणकून येतं. अविचारांचं तण वेळीच वेगळं करावं लागतं अन्यथा पिकाच्या आयुष्याचे अर्थ हरवतात अन् उरतात निरर्थक अवशेष, जे कुठलेच अन्वयार्थ शेष राहू देत नाहीत. विकल्पांचं तण वेगळं करण्यासाठी विचार जागे असायला लागतात. विचारविश्व समृद्ध करण्यासाठी संवेदनांचे किनारे धरून वाहता यायला हवं. प्रवाहासोबत वाहणारे अगणित असतात. प्रवाहाच्या विरोधात पोहणारेही असतात; पण प्रवाहांना अपेक्षित दिशेने वळते करणे सगळ्यांनाच अवगत असतं असं नाही. जगण्यात सत्त्व असलं की, स्वत्वाचे अन्वयार्थ आकळतात. स्वत्व सोबत असणारी संवेदनशील मने तत्त्वांची प्रयोजने अधोरेखित करतात, भले ते अपवाद असतील. अपवाद प्रवादांना पर्याय देण्यास पर्याप्त असतात, नाही का?
•• 

नदीष्ट

By // 2 comments:
संवेदनांचे किनारे धरून वाहणारी स्मृतीची सुमने: नदीष्ट

‘नदी’ या एका शब्दात इहतली नांदणाऱ्या जिवांच्या आयुष्याचे सगळे अर्थ सामावलेले आहेत. संस्कृतीचे संदर्भ साकळले आहेत. परंपरांचं संचित साठलेलं आहे. नदीचा प्रवाह केवळ पाणी घेऊन वाहत नसतो. इहतली अधिवास करणाऱ्या जिवांच्या अस्तित्वाचे प्रश्नही त्यासोबत सरकत असतात. तिच्या असण्यात त्यांच्या अस्तित्वाचे अंश विसावले असतात. तिच्या असण्यासोबत त्यांचं नांदणं असतं. किती वर्षे झाली असतील, किती ऋतू आले अन् गेले असतील, परिवर्तनाचे किती तुकडे तिच्या अथांगपणात सामावले असतील, काळाचे किती विभ्रम पाहिले असतील तिने, माहीत नाही. पण सगळं सगळं सोबत घेऊन ती वाहत राहते पुढे, आपलं असं काही शोधत. तिच्या अफाट, अमर्याद असण्याला समजून घेताना हातून काहीतरी निसटतेच. अर्थात, ही माणसांची मर्यादा आहे अन् तिच्या अथांग असण्याचं तात्पर्य. माणसाच्या जगण्याचा इतिहास तिच्या भूगोलात सामावलेला आहे.

किनारे धरून वाहणारा प्रवाह केवळ पाणी नसतं. प्रदेशाची संस्कृती आणि तेथे अधिवास करणाऱ्या लोकांच्या सुसंस्कृतपणाला घेऊन ते वाहतं. तिच्या परगण्यात नांदणाऱ्या माणसांच्या इच्छा आकांक्षा, अहं, अगतिकता अशा किती गोष्टी तिच्या ओंजळभर पाण्यात साकळलेल्या असतात. तिच्या सानिध्यात आपणच आपल्याला नव्याने गवसतो, तर तिच्या कोपाने अनेकांची आयुष्ये करपून जातात. तिच्या वाहत्या पाण्यासोबत पुढे सरकता आलं की, गती-प्रगतीचे अर्थ आवाक्यात येतात. तिचं असणं-नसणं म्हणूनच अनेक संदर्भांचं उगमस्थान असतं, असं म्हटल्यास असंयुक्तिक ठरू नये. लेखकही याच नजरेने नदीकडे पाहतो. नदीचं उसवत जाणं अन् माणसाचं विखरत जाणं अधोरेखित करतांना कादंबरीच्या आरंभी लेखक लिहितो, 'आपण नदीपासून दुरावत गेलो की, आपलं उदात्तपणही हिरावून गेलं. माणसाच्या जगण्यातला निसर्गदत्त आणि निसर्गरूप विचार एवढीच सरळसोट असलेली संस्कृतीची व्याख्या आपण सोयीनुसार बदलून टाकली आणि संस्कृतीच्या नावाखाली वाटेल ते लादण्यास सुरवात केली. विकास या शब्दाखाली सारेच निभावून नेण्याचा प्रयत्न केला.' 

'नदीष्ट' ही मनोज बोरगावकर यांची कादंबरी केवळ नदीचे किनारे पकडून अन् प्रवाहाचे हात धरून जगणाऱ्या लेखकाच्या मनातील संवेदनांचा प्रवास नसून तिच्या आसपास नांदणाऱ्या घटितांचा शोध आहे. माणसातील माणूस शोधण्याचा अन् त्याच्या अंतरी जाग्या असलेल्या माणूसपणाचा धांडोळा आहे. वाहत्या प्रवाहाइतकेच हे नितळ, निखळ हृद्गत आहे.

नदी केवळ पात्र धरून पुढे सरकणारा पाण्याचा प्रवाह नसतो. वाहत्या प्रवाहासोबत एक संस्कृती अखंड नांदती असते. म्हणूनच की काय, जगात उदयाचली आलेल्या संस्कृती तिच्या विस्तारासोबत विसावल्या, बहरल्या. काळ काही कोणाचा सोयरा नसतो. तो बदलांच्या वाटेने पुढे पळत असतो. काळ बदलला तशी त्याची प्रयोजने बदलली अन् माणसांच्या जगण्याची परिमाणेपण. प्रासंगिकतेचे प्रवाह प्रतिमाने बदलास कारण असतीलही. ते असू नयेत असे नाही. पण नितळपणाने विचारातून विसर्जन केलं की व्यापक असण्याचे अर्थ अवगुंठीत होतात. स्वार्थाच्या परीघांचा विस्तार वाढला तसा ‘नदी’ शब्दाच्या अर्थाचे पात्र संकुचित होत गेले. हे असं गाभ्यातून सुटत जाणं अन् तुटत जाणं कोण्याही संवेदनशील विचारांच्या धन्याला विचलित करण्याशिवाय कसं राहील? लेखकही यास अपवाद नाही, म्हणूनच त्यांना नदीचा गाभा मानिनीच्या गर्भाशयासारखा वाटतो. सर्जनाचा साक्षात्कार वाटतो.

अंतरी नांदणारा पर्याप्तपणा माणसे काळाच्या पटलाआड टाकून आलीत. प्रगतीच्या परिभाषा पुन्हा अधोरेखित झाल्या अन् गतीच्या व्याख्या स्वार्थाच्या सीमांकित परिघाभोवती प्रदक्षिणा करायला लागल्या. माणसातलं माणूसपण आटत जाणाऱ्या प्रवाहासोबत संकुचित होत गेलं. हे हरवलेलं माणूसपण शोधण्याचा प्रयास ‘नदीष्ट’ करते. गोदावरीच्या प्रवाहासोबत वाहणाऱ्या माणसांच्या कहाण्या संवेदनांचा अखंड प्रवाह आहे. लेखक केवळ विरंगुळा म्हणून नदीवर रमलेला नाही, तर तिच्यासोबत आस्थेच्या अनुबंधांनी बांधला गेला आहे. नदीसोबत या ना त्या कारणाने जुळलेल्या माणसांच्या मनाची मनोगते म्हणूनच सहृदयपणे समजून घेतो. त्यांच्या अंतरी अधिवास करणाऱ्या आस्थांचा शोध घेतो. त्यांच्या आयुष्याचे एकेक पदर पकडू पाहतो. नदीच्या परिसरात लेखकाला भेटलेली ही माणसे कोणी तालेवार नाहीत, तर आपलं सामान्यपण सहजपणे सांभाळणारी आहेत. त्यांच्या जगण्याला वेढून असणाऱ्या सुख-दुःखांचा लेखक धांडोळा घेऊ पाहतो. वंचनेच्या विश्वात वास्तव्याला असणारी ही माणसे नियतीचे आघात सहन करीत आपलं माणूसपण अबाधित ठेऊन आहेत. त्यांच्या कातर मनाच्या कंगोऱ्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न नदीष्ट आहे. व्यवस्थेने ज्याचं माणूसपण नाकारलं, परिस्थितीने ज्यांच्या जगण्यावर प्रश्नचिन्ह अंकित केलं, नियतीच्या आघाताने अभागी ठरवलं, ती माणसे अंतरीच्या ओलाव्याने समजून घेतो. त्यांच्याशी आपलेपणाने संवाद करतो. संवादातून उलगडत गेलेली एकेक माणसे शब्दांकित करतो. शब्दांना संवेदनांचा साज चढवून त्यांच्या श्रद्धा, आस्था अन् त्यांच्या अंतरी अधिवास करणारं माणूसपण शोधतो. नियतीने त्यांच्या ललाटी लेखांकित केलेले अभिलेख समजू पाहतो. त्यांच्या असण्या-नसण्याचे अन्वयार्थ लावतो. उलगडत गेलेल्या लोकांच्या कहाण्या सांगतो.

गोदावरीचे काठ धरून जगणारी ही माणसे तिच्या पात्रासोबत अनवरत वाहती आहेत. तिच्या ओंजळभर पाण्यात आपल्या आयुष्याचे अर्थ शोधत आहेत. दादाराव, सकिनाबी, भिकाजी, कालुभैय्या अन् त्याची प्रेयसी, पुरभाजी बामनवाड, पुजारी, सगुणा, मालाडी, प्रसाद, पार्वती, इरबा ही आणि आणखी काही पात्रं कादंबरीच्या कथनाचे किनारे धरून वाचकासोबत वाहतात. या प्रत्येकाची जातकुळी वेगळी आणि कहाणी आगळी आहे. वेदनांच्या वाटेवरून घडणारा त्यांचा प्रवास, हा एक त्यांच्यात समान धागा आहे. कदाचित हाच धागा या सगळ्यांना एका सूत्रात बांधायला कारण ठरला असावा. इहतली नांदणाऱ्या जिवांच्या जगण्याला वर्तमान असतो, तसा प्रत्येकाचा आयुष्याला भूतकाळ वेढून असतो. उपेक्षेच्या, वंचनेच्या वर्तुळात विहार करणाऱ्या या सगळ्यांचं जगणं समजून घेण्याचा प्रयत्न लेखक करतो, तसा त्यांचा भूत-वर्तमान जाणून घेण्याचाही.

नदी आणि लेखकात एक अनामिक अनुबंध आहे. दहा वर्षे गोदावरीच्या अंगाखांद्यावर विहरणारं हे नातं आपलेपणाचे आयाम निर्देशित करते. लेखक केवळ ‘मी’ भोवती प्रदक्षिणा नाही करत. व्यक्तीत समष्टी पाहण्याचा त्यांचा प्रयास आहे. उगमाकडून संगमाकडे धावणाऱ्या पाण्याची ओढ कादंबरीच्या कथनाला आहे. शांत जलाशयात भिरकावलेल्या दगडाने एक तरंग उभा राहावा. त्यांचा विस्तार वाढत जावा. किनाऱ्याकडे सरकताना त्याने आणखी परीघ कवेत घ्यावा. एकाला दुसऱ्या वर्तुळाने पकडण्यासाठी पळावे, त्यानेही किनारा गाठावा, तसे एकेक तरंग कथानकाच्या अथांग आशयात आपल्याला सोबत करतात. संयत प्रवाहाने कोणताही आवेश न आणता शांतपणे सरकत राहावे पुढे, आणखी पुढे... अगदी असंच कादंबरीचं कथानक सावकाश सरकत राहतं. पाण्याने गढूळ असावं; पण वाहता वाहता नितळ व्हावं, तशी ही माणसे सुरवातीला थोडी अपारदर्शी वाटत असली, तरी त्यांचा तळ ढवळल्यानंतर निवळत जातात.

कथानकाचे किनारे धरून वाहणारी ही माणसे कधी नियतीच्या, तर कधी परिस्थितीच्या आवर्तात भिरभिरत राहतात. आपणच आपला धांडोळा घेत राहतात. कुठल्यातरी कारणांनी गोदावरीच्या किनाऱ्यावर विसावतात अन् आपणच आपल्याला नव्याने गवसतात. ही सगळी माणसे लेखकाने त्यांच्या अंतरीचे कंगोरे कोरून शब्दांनी सांधली आहेत. संवेदनांनी बांधली आहेत. त्यांच्याशी माणुसकीच्या नात्याने मर्मबंधाच्या गाठी जुळल्या आहेत. कादंबरीतल्या लहानमोठ्या घटना, प्रसंग वाचकाला अंतर्मुख करतात. आपणच आपलं माणूसपण शोधण्यास प्रेरित करतात. माणसांकडे बघण्याचा नवा दृष्टीकोन नकळत अंतरी रुजवून जातात.

लेखकाला पोहण्याचे पाढे शिकवणारे दादाराव नदीवर पोहताना केवळ किनारे पार करण्याचे साहस बांधत नाहीत, तर माणुसकीच्या प्रवाहावरून विहार करायला प्रेरित करतात. गोदावरीच्या पाण्यात पोहण्याचा दादारावांचा नित्य परिपाठ. लहानपणीच आई मातीच्या कुशीत विसावली अन् गोदावरीच्या रूपाने दादारावांनी आपला विसावा शोधला. देह देणाऱ्या आईचा वत्सल सहवास दीर्घकाळ नाही लाभला. पण गोदामाईच्या सानिध्यात मातेच्या ममतेला शोधत राहिला. दादारावच्या आईच्या मरणाच्या प्रसंगाने वाचकाचं अंतर्याम गलबलून येतं. आई देवाघरी निघून गेलेली. मागे तान्हं लेकरू. आईच्या दुधासाठी रड रड रडतं. बायजाबाई लेकराला आईचं दूध पाजायला सांगते. कलेवराला आंघोळ घालून लेकराला आईच्या कुशीत दिलं. आईचा पान्हा झरू लागला. आईचीच माया ती. मेल्यावरही लेकरासाठी तिच्या वात्सल्याचे प्रवाह वाहत राहतात. आईचं दूध पिण्याचा हा प्रसंग वाचतो, तेव्हा वाचकाची विचारधारा वेदनेने विचलित होते. मनाचा तळ ढवळून निघतो. नकळत एक अस्वस्थपण अंतर्यामी साकळून येतं.

नियतीने पदरी घातलेल्या फाटक्या आयुष्याची भीक मागून उत्तरे शोधणारी सकीनाबी. रेल्वेस्थानकच तिचं घर. तेच तिचं जगणं अन् तीच तिची श्रीमंती. तिची आणि लेखकाची अधूनमधून कधीतरी भेट होते. पण या भेटीतून आपलेपणा अव्याहत वाहत राहतो. त्याला ‘माटीमिले’ म्हणत असली, तरी त्या बोलण्यातून आपलेपण ओथंबून असते. त्यांच्यातली एवढी ओळख कदाचित माणूसपण जपायला पर्याप्त असावी. गळ्यात सोन्याची चैन ठेवून वेळी अवेळी स्टेशनकडे येत जाऊ नकोस, गुंड वाईट आहेत. ते तुझ्या जिवाचं बरंवाईटही करतील म्हणून ती मातेच्या ममतेने समजवून सांगते. लोकांसमोर हात पसरून जगणारी सकीनाबी; पण पैशांच्या मोहाने तिला कधी जखडून नाही ठेवलं. मिळालं ते आपलं म्हणून जगणारी ही बाई रेल्वेखाली येऊन मरते. लेखकाला आस्थेने माटीमिले म्हणणारी सकीनाबी मातीत मिसळते. मागे उरतात तिच्या असण्याच्या आठवणी आणि नसण्याची खंत.

नदीच्या सानिध्यात जगणारा अन् आपल्या ओंजळभर आयुष्याची प्रयोजने तिच्या पात्रात शोधणारा पुरभाजी झिंगाभोई बामनवाड लेखकाला नदीच्या किनारी गवसलेला जिवंत मनाचा अन् संवेदनशील विचारांच्या डोहात अधिवास करणारा माणूस. नदीची अथपासून इतिपर्यंत माहिती असणारा. नदीच्या अस्पर्शित वाळूची महती कथन करणारा. गाळात रुतून बसलेली प्रेते वर काढणारा हिमती अन् हिकमती माणूस. पण एका अघटित घटनेने तो कोलमडतो. कुठल्यातरी संध्याकाळी एक तरुण स्त्री नदीवर नवस फेडण्यासाठी येते. परिसरातील गुंड चाकूचा धाक दाखवून तिच्यावर अतिप्रसंग करतात. हे सगळं बामनवाड पाहतो, पण जिवाच्या भीतीने त्यांचा प्रतिकार करु शकत नाही. ही अपरिहार्य अगतिकता त्याच्या अंतरी वेदना बनून अधिवास करते. तो स्वतःला या प्रमादाचा धनी समजतो. मनाच्या डोहात परत परत डोकावून पाहतो. ही हतबलता का, म्हणून अस्वस्थ होतो. बरेच दिवस दृष्टीस न पडलेला बामनवाड एक दिवस लेखकाला दिसतो. नदीवर न येण्याचं कारण तो त्याला विचारतो. बामनवाड म्हणतो, ‘त्या दिवशी त्या बाईच्या डोळ्यासमोर नदीचं पाणी कमजोर वाटलं!' मासेमारी बामनवाडच्या उपजीविकेचं साधन. संपूर्ण कुटूंबाच्या उदरभरणाच्या प्रश्नाचे उत्तर. त्याच्या भाकरीचे सगळे विकल्प नदीच्या पाण्याशी निगडीत असूनही दोन महिने तो नदीकडे फिरकतही नाही. कदाचित या अघटित घटनेचे प्रायश्चित्त तो घेत असावा. त्यांचं असं संवेदशील असणं वाचकांना अंतर्मुख करणारं आहे. 

सगुणा नियतीच्या आवर्तात अखंड भिरभिरत राहते. तिची करूण कहाणी संवेदनशील मनाचे किनारे कोरत राहते. नियतीने पदरी घातलेल्या शरीराला सोबत घेऊन आपल्यातील माणूसपण शोधणारी सगुणा तृतीयपंथी. समाज नावाच्या प्रस्थापित व्यवस्थेकडून तिरस्कृत केलेली अन् माणसांनी नाकारलेली. पहिल्यांदा नदीवर आणि पुन्हा रेल्वेच्या प्रवासात नायकाला भेटते. पुढे नदीकाठी यांच्या भेटी होत राहतात. भेटीदरम्यानच्या संवादात तिच्या आयुष्यातले सगळे दृश्य-अदृश्य तळकोपरे लेखकाला उगडून दाखवते. सुरवातीला सगुणा ट्रेनमधे दिसते, तेव्हा लेखक तिच्याकडे तुच्छतेने बघतो. नंतर पुन्हा तिची लेखकाची भेट होते. तेव्हा ती मनातली सल बोलून दाखवते. आपल्याला टाळणाऱ्या, अंतरावरून वळणाऱ्या लेखकाला सगुणा प्रश्न विचारते, 'नजर चुरानेवाले तुम... और हिजडे हम... वा रे व्वा... सच्ची बता, आँख में आँख डाल के देखनेवाला हिजडा की, नजर चुरानेवाला?' खरंतर तिचा हा प्रश्न केवळ लेखकासाठी नाही, तर व्यवस्थेच्या आसनावर अधिष्ठित झालेल्या सगळ्यांच्या संवेदनांना आहे. अंतरी अधिवास करणाऱ्या भळभळत्या जखमांच्या वेदना घेऊन सगुणा लेखकाशी संवाद करताना व्यवस्थेच्या चौकटीत आपलं अस्तित्व नेमकं काय याचा शोध घेत राहते.

नियतीने नाकारलेल्या अन् परिस्थितीने झिडकारलेल्या ट्रान्सजेंडर समूहाच्या जगण्याच्या धांडोळा लेखकाने घेतला आहे. त्यांच्या जगण्यातल्या वेदना टिपतो. त्यांच्या असण्याचे अन्वयार्थ शोधतो. लेखकाने या उपेक्षित समूहाची भाषाशैली समजून घेतली आहे, तशी त्यांची जीवनशैलीही उमजून घेतली आहे. त्यांच्या व्यथा, वेदनाचं प्रखर वास्तव कादंबरीत अधोरेखित केलंय. त्यांच्या दीक्षा देण्याच्या विधीपासून मृत्यूपश्चात केल्या जाणाऱ्या विधीपर्यंतचा वृतांत मनाचा तळ ढवळून काढतो.

आयुष्य परिस्थितीने मांडलेला खेळ असतो का? माहीत नाही, पण माणूस नियतीच्या हातचे बाहुले बनून राहतो एवढं नक्की. कोणाच्या वाट्याला काय यावे, हे देवाला अन् दैवालाही कथन नाही करता येत. कदाचित उद्या उदयाचली येणारा सूर्य प्रकाशाचं दान पदरी टाकून जाईल, या आशेने माणूस आज मावळणाऱ्या सूर्याला वंदन करतो. नियतीने ललाटी कोरलेली वणवण सोबत घेऊन आस्थेचे कवडसे वेचत असतो. नदीचे किनारे धरून आयुष्य शोधणारा भिकाजी अश्वत्थाम्याची अस्वस्थ वणवण घेऊन भटकणारं शापदग्ध जगणं जगतो आहे. सरळ मार्गाने वाहणारा, पण नियतीच्या एका आघाताने प्रवाहपतित होतो. मद्याच्या अंमलात आपलं असणं हरवतो. अनवधानाने त्याच्याकडून प्रमाद घडतो. त्याचं आयुष्य ध्वस्त होतं. मांजर समजून दारूच्या नशेत आपल्या तान्ह्या मुलीला भिंतीवर आपटणाऱ्या भिकाजीच्या मनात असणारा मांजरीविषयीचा भयगंड कारण ठरतं. अर्थात, त्याचं पुरेपूर प्रायश्चित्त तो घेतो. पंधरा वर्षाची शिक्षा भोगून आल्यानंतरही घराकडे न वळता आसपासच्या आसमंतात आपलं आयुष्य ढकलत राहतो. भीक मागून जगतो. आरंभी भिकाजीविषयी वाचकाच्या मनात तिरस्कार भावना प्रबळ होते. प्रमाद घडल्यानंतर भिकाजीचं बदललेलं जगणं, त्याचं आतून तुटत जाणं, विखरून मनाने तुकडे तुकडे होणं अन्  विसकटलेल्या आयुष्यात अधिवासाला आलेली अबोलवृत्ती वाचकाला अस्वस्थ करते. त्याच्या आयुष्याची वाहणारी भळभळती जखम कधीच भरून निघत नाही. त्याची ही अगतिकता वाचकांच्या मनात त्यांच्याविषयी कणव निर्माण करते.

माकडं आणि माणूस यांच्यातला संबंध अधोरेखित करणारा प्रसंग कादंबरीत प्रत्ययकारीपणे लेखांकित केला आहे. लेखकाला वनाधिकाऱ्याने सांगितलेली गोष्ट आठवते. 'माकडं जेव्हा फांद्या हलवून झाडावरची फळं खाली पाडतात, तेव्हा त्या त्यांच्या माकडचेष्टा नसतात, तर जंगलातल्या इतर प्राण्यांना देखील रानमेवा मिळावा, ही त्यांची धारणा असते.’ खरंतर प्राण्यांची ही एक प्रकारची सामाजिक बांधिलकीच असते. पण पुढे दुसरा एक प्रसंग येतो. ‘एप्रिल महिन्यात चिंचेच्या झाडाला चिंचा नसतात. झाडावर माकडे असतात. हरणांचा कळप आशाळभूतपणे चिंचेच्या झाडाखाली पोहोचतो. माकडं पुन्हा चिंचा खाली टाकतील या आशेने बघत राहतो. पण यावेळी तसं होत नाही. दोनतीन हुप्पे झाडावरून खाली येतात अन् हरणांच्या छोट्या पाडसाच्या तंगडीला धरून झाडावर नेतात. पाडसाचा केविलवाणा आवाज तेवढा कानी येत राहतो. पुढच्या चारदोन मिनिटात झाडावरून रक्ताची टपोर धार खाली पडायला लागते... माकडांनी त्याचा फडशा पाडलेला असतो.’ माकडं काय नि माणसं काय, यांना जोडणारा एक समान धागा असतो, तो म्हणजे त्यांच्यात वसतीला असणारं पशुत्व. खरंतर माणूस काही याहून फारसा वेगळा नसतो. परोपकारांचा मोबदला तो पुरेपूर वसूल करतो. स्वतःचं अस्तित्व टिकण्यासाठी हिंसा करतो अन् समर्थनदेखील, हे वास्तव अधोरेखित करतो.

प्रथमपुरुषी निवेदन शैली घेऊन कथनाचे काठ धरून पुढे सरकणारी ही कादंबरी आत्मकथनात्मक आहे, असं वाटत असलं तरी लेखक स्वतःकडे नायकत्व घेण्याचा मोह टाळतो. कादंबरीचा प्रवाह धरून वाहणारी पात्रंच कादंबरीचं नायकत्व सांभाळतात, असं म्हणणं अतिशयोक्त होणार नाही. कथनाच्या ओघात वाहत येणारे हिंदी, उर्दू शब्द कादंबरीच्या पदरी भाषिक श्रीमंतीचं दान टाकतात. संस्कृतीचं पात्र धरून सरकणारे संकेत सोबतीला घेऊन लेखक एक वेगळा परिणाम साधतो. परंपरेने टिकवून ठेवलेल्या लोकधारणा, मिथकांचा समयोचित वापर कादंबरीला अधिक प्रवाही ठेवतो.

‘नदीष्ट’ कादंबरी विश्वातल्या कोणत्याही परगण्यात घडू शकते. नदीचं नाव आणखी दुसरं कोणतं घेतलं, तरी त्याची समान संगती लावता येते. वाड्.मय प्रकाराच्या प्रकटीकरणाच्या निकषांच्या चौकटीत नदीष्टला कोंबता येईलही. तिच्या यशापयशाच्या परिभाषा सांगता येतील, गुणदोषांचे निर्देश करता येतील, परिणामांची परिमाणे पाहून तिची पात्रता पाहता येईलही. पण निकष अन् त्यातून प्रसवलेले अभिनिवेश साहित्यातल्या अनुभूतीला सीमांकित कसे करू शकतील? अभिनिवेशमुक्त साहित्याला देशप्रदेशाच्या, निकषांच्या सीमा अवगुंठीत नाही करू शकत हेच खरे. हे नदीष्ट कादंबरीबाबत नक्कीच सांगता येईल.

कादंबरीचा विस्तार सीमित ठेवायचा असेल किंवा आणखी काही प्रयोजने असतील, म्हणून कालूभैय्या, त्याची प्रेयसी, पुजारी आणि आणखी काही पात्रांचं अस्तित्व विस्ताराच्या सीमांकित वर्तुळात अधिष्ठित केल्याचं वाटतं. त्यांच्या विस्तारला आणखी वाव होता, असं म्हणणं वावगं ठरू नये. सांगण्यातील संवेदनशीलता, प्रसंगातील गांभीर्य, काळाचं समयोचित भान अन् वास्तवाचा विसर न पडणारी मनोज बोरगावकरांची लेखणी कादंबरीला अंगभूत उंची प्रदान करते.

निसर्गाचे वेगवेगळे विभ्रम त्यातल्या लहानमोठ्या छटासह लेखकाने रंगवले आहेत. नदी अन् निसर्गाने लेखकाचं जगणं अधिक समृद्ध केलंय. कोणताही लेखक केवळ सहानुभूती घेऊन नाही लिहित, तर अनुभूतीच्या पात्रातून वाहतो, तेव्हा पुढे पळणाऱ्या प्रवाहाचे अर्थ आकळतात. लेखक माणसांच्या मनाच्या डोहात भावनांचा ठाव घेऊ पाहतो. त्यांचा आयुष्याकडे आस्थेने पाहतो. जगण्याकडे बघण्याचा लेखकाचा दृष्टीकोन समृद्ध आहे, याचं प्रत्यंतर कादंबरी वाचतांना प्रकर्षाने येतं. मनाचे किनारे कोरत सरकणारी ही कादंबरी नदी, नदीची कोमल-कठोर रूपं नेमक्या शब्दांत टिपते. माणूस आणि नदी यांच्यातल्या नात्याचे अनुबंध अधोरेखित करत पुढे सरकत राहते. नदी आणि माणूस यांच्या आदिम नात्यातला नितळ प्रवास ‘नदीष्ट’ आहे. कादंबरीच्या शेवटी लेखकाला फकीर भेटतो अन् कादंबरीचा वाहता प्रवाह थांबतो. लेखकासाठी लेखनाला पूर्णविराम मिळाला असेलही. पण वाचकाच्या अंतर्यामी जाग्या असणाऱ्या संवेदनांचे किनारे कोरत मनाच्या प्रतलावरून ती बराचवेळ वाहत राहते. कादंबरीची पाने मिटली जातात; पण मनाचं पान मात्र दडलेल्या अक्षरांचा शोध घेत राहतं, हे म्हणणं अतिशयोक्त वाटत असलं तरी अनुभूती मात्र यापेक्षा वेगळी नसते, हेही तेवढेच खरे.

कादंबरी: नदीष्ट
लेखकः मनोज बोरगावकर
मुखपृष्ठ: नयन बाराहाते, नांदेड
प्रकाशकः ग्रंथाली प्रकाशन, मुंबई
पृष्ठ संख्या: १६८ किंमत: ₹.२००

अर्थ

By // 2 comments:
आयुष्याचे अर्थ शोधता शोधता कित्येक शतकाचं अंतर पार करून माणूस विद्यमान वळणावर विसावला आहे. याचा अर्थ हा प्रवास मुक्कामी पोहचला आहे असा नाही. प्रवासाचा आरंभ माणसाला अनुमानाने आकळला असेलही, पण अंताबाबत तो केवळ भाकितच करू शकतो. अफाट पसाऱ्यातल्या त्याच्या प्रवासाला मोजलंच तर महिने, हप्ते, दिवसांची संख्या लक्षणीय असेल हे निर्विवाद. तास, मिनिटे, सेकंदाच्या हिशोबात तर डोळे विस्फारून पाहण्याइतके अंक मोठे असतील. हे सगळं सगळं खरं असलं, तरी संख्यात्मक उंची म्हणजे आयुष्याच्या यशाची परिमाणे नसतात. नियतीने म्हणा अथवा निसर्गाने; तुमच्या पदरी पेरलेले भलबुरे क्षणच खरे. बाकी सगळी समर्थनाची धडपड असते. वाढत्या वयाला घेऊन आयुष्य पुढे पळत असतं. जगण्याने पुढ्यात मांडलेले प्रसंग निरोप घेत नाहीत अन् नियती वगैरे असं काही मानत असलं कोणी, तर पदरी पडलेले प्राक्तन काही केल्या संगत सोडत नाही. 

वय जसे वाढत जाते, तसे आयुष्यात घ्याव्या लागणाऱ्या निर्णयांना वाचलेलं विश्व अन् वेचलेले अनुभव परिपक्वतेकडे नेत असतात. याबाबत संदेह असण्याचं कारण असेल असं वाटत नाही. इहतली जीवनयापन करताना झेललेले उन्हाळे, पावसाळे आयुष्याच्या वाटेवरून घडणाऱ्या प्रवासाच्या कहाण्या कथन करत असतात. कहाण्या सांगता येतात. खुलवताही येतात. गुंतवून ठेवता येतं त्यात. म्हणून सगळेच गुंते सुटतात असं नाही. व्यवस्थेने तयार केलेल्या साच्यात किती लोकांना जगता येतं? साचे सर्ववेळी सम्यक असतीलच याची शाश्वती देता येते का? जर-तरच्या अगणित शक्यता त्यात असतातच ना! त्या कुठे नाहीत. इहतली अधिवास करणाऱ्या सगळ्याच जिवांचं आयुष्यच जर-तरच्या शक्यतांभोवती प्रदक्षिणा करत असतं. शक्यतांची कुंपणे पार करण्यासाठी पात्रतेचे काही पूल पार करता यायला लागतात. नेमक्या वाटा निवडता निकडीचे असते. त्या निवडणे काही निसर्गदत्त देणगी नसते. प्रयत्नसाध्य परिस्थितीचा परिपाक असतो तो.

आयुष्याचे अन्वयार्थ आकळणे एवढं सोप्पं नसतं. समजलं म्हणता म्हणता हाती लागतं त्यापेक्षा अधिक निसटून जातं. अंतरी अधिवास करून असलेल्या ओंजळभर मोहरलेपणाला चिमूटभर सौख्याचे क्षण गंधभारित करत असतात. ऋतू येतात अन् जातात. त्यांना कोणी आवतन देत नाही अन् थांबवूही शकत नाही. ते कुणाच्या आज्ञा प्रमाण मानून पळत नाहीत. तो नियतीने निर्धारित केलेला मार्ग नसतो, तर निसर्गाने आखून दिलेला पथ असतो. निसर्ग हस्तक्षेपाशिवाय विचलित नाही होत. ते त्याचं प्राक्तन नसतं, तर परिपाठ असतो. ऋतूंचं चक्र नियत मार्गाने क्रमन करत राहतं. आयुष्याचाही ऋतू असतो. कधी एकेक पान डहाळीवरून विसर्जित करणारा असेल, तर कधी बहरलेला. एक आहे अन् दुसरा नाही, असं सहसा होत नाही. त्यांच्या प्रदक्षिणा सुरू असतात अनवरत. प्रत्येकाच्या अंगणी अधिवास असतो त्यांचा. सौख्याचा सुमनांनी सजलेले ताटवे सदाकाळ संगत करीत नसतात. ऋतू कूस बदलून नव्या वळणावर विसावताना पाठीमागे आपल्या अस्तित्वाच्या काही खुणा कोरून जातात. त्यांचा माग काढत माणूस पळत राहतो. काळाने गोंदलेल्या आकृत्यांचे अर्थ आकळायला आपल्या अस्तित्वाचे आयाम आधी अवगत करून घ्यायला लागतात. आयुष्य समजून घेण्याच्या प्रयत्नांना दिलेलं नाव आहे ते. पण सत्य तर हेही आहे की, प्रत्येक प्रयत्न सफल व्हावेत असं नसतं. तसे ते होत नसतातही. कधी प्रमाद, तर कधी परिस्थिती प्रयत्नांच्या परिभाषा लेखांकित करीत असते. प्रमादांची पावले घेऊन अंगणी चालत आलेल्या दुःखाला समजून घेता येतं. एक मानसिक तयारी असते त्यासाठी करून घेतलेली. पण परिस्थितीच पराभव ललाटी गोंदवून जात असेल तर? 

दोष कुणाचा, यश कुणाचं, हे अवश्य शोधता येतं. पण प्रत्येकवेळी पराक्रमाची परिभाषा अन् पराभवाची कारणमीमांसा करता येतेच असंही नाही. मी आज पराभूत झालोय, अगदी परिपूर्ण. असं कधी उगीच वाटतं. ते वाटू नये असं नाही. ती भावावस्था आहे मनाची. त्यामागे कारणे कोणती असतील ती असोत. त्यांचा धांदोळा घेता येतो. आयुष्याच्या वाटेने चालताना समाधानाचे अंश हाती लागतात, तर कधी वंचना, अपमान, अभाव सहन करावा लागतो. म्हणून प्रयत्नांच्या व्याख्या बदलत नसतात. यशाची सूत्रे समजून घेत आयुष्याची जटिल समीकरणे तेवढी योग्यवेळी सोडवता यायला हवी. 

आयुष्याच्या अध्यायांचा अर्थ आकळणे अवघड असलं, तरी अशक्य नसतं. माणसाला यश मिळवता येतं अन् अपयश पचवता येतं एवढं नक्की. अगदीच सरसकट असं म्हणता येत नसलं, तरी उभं राहायची उमेद टाकून नाही देता येत. गलितगात्र, हतबुद्ध वगैरे असले कोणी तर ते अपवाद. यशाची आयती सूत्रे नसतात. ती स्वतःची स्वतःच तयार करायला लागतात. यश कसं आणि कोणत्या मार्गाने संपादित करावं अन् अपयशाचं धनी होताना स्वतःला कसं सावरावं, हा मनावर कोरलेल्या संस्कारांचा परिपाक असतो. यशाने कोणी हुरळून जातात. काही अपयशाने खचून. पण परिस्थिती पाहून उभं राहता येतं, त्यांना आयुष्याचा तोल अन् ताल सांभाळता येतो. यशोपथ पादाक्रांत करण्याचे पर्याय वेगवेगळे असू शकतात. कोणी वळणाची वाट निवडतो, कुणी वळणाला वळसा घालून वळतो. कुणी आधीच बांधलेल्या पायऱ्यांचा वापर करतो. कुणी घातलेल्या पायघड्यांवरून प्रवास करून सिंहासने मिळवू पाहतो. पण अशा यशाला अंगभूत आवाज असेलच असं नाही. सहकार्याच्या कुबड्या अन् वशिल्यांच्या शिड्या न वापरता, स्वतःची पात्रता सिद्ध करून संपादित केलेल्या यशाचा रंग वेगळा असतो. तो अंतरंगातून आलेला असतो. स्वप्रज्ञेला प्रमाण मानून पुढे निघता येतं अन् झालाच पराभव तर तो पचवण्याची प्रचंड कुवत असते, त्यांना यशापयशाच्या परिभाषा अवगत असतात. नसल्या तर शिकून घेता येतात. 

अपयशाला सामोरे जाण्याची अंतर्यामी तयारी असायला लागते अन् यशप्राप्तीनंतर संयम राखायचा वकुबही. आपल्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्हे अंकित होतात, तेव्हा चिन्हांचे अर्थ शोधावे लागतात. आयुष्य मानापमानाचा अनवरत चालणारा खेळ आहे. इच्छा असो अथवा नसो तो खेळावाच लागतो. कधी कळत, कधी नकळत. कधी जिंकण्यासाठी, कधी जिंकून हरण्यासाठीही सुरक्षेची चौकट लाभलेली घरे उधळून द्यावी लागतात. कारण विजयापेक्षा काही पराभव अधिक देखणे असतात, फक्त त्यांना सत्प्रेरीत विचारांची किनार असावी. 

आयुष्याच्या पटावर अंथरलेल्या काळ्यापांढऱ्या चौकटीच्या घरातील सोंगट्या तेवढ्या योग्यवेळी अन् योग्यस्थळी विचारपूर्वक सरकवता यायला हव्या. खेळातला प्रत्येक विजय हा अंतिम नसतो अन् प्रत्येक पराभव प्रयत्नांचा शेवट नसतो. पराभूत होऊन जिंकता येतं, तसं जिंकून हरताही येतं. तो काळाने गोंदलेल्या रेषांचा परिपाक असतो. मानाचा तोरा मिरवताना मनी मोद मावत नसेल, तर अपमानाच्या क्षणांना विस्मृतीच्या अंधाऱ्या पटलाआड दडवून ठेवताना आपलं म्हणता यायला हवं. अवमान विसरण्याइतका काही कोणी कोडगा नसतो अन् कर्तव्यांपासून विचलित होण्याइतका बेफिकीरही. असलेच कुणी तर अपवाद असतील. आपण घेतलेल्या सगळ्याच भूमिका प्रत्येकवेळी अगदीच रास्त असतील असं नाही. मग त्या यश संपादनाच्या असोत अथवा अपयश पेलण्याच्या. आकांक्षांच्या गगनात सदन असलं की, आपल्या पंखांवर विश्वास असल्याशिवाय निवाऱ्याची चौकट गाठता नाही येत. अपेक्षा असणं अवास्तव नसतं. असं म्हणतात की, संधी आयुष्यात क्वचित साद घालत असते. असेल किंवा नसेलही असं. पण ज्यांना संधी शोधता येते, ते त्यांची संख्या नाही मोजत. कारण संधी त्यांनाच असते, जे तिच्या नूपुरांचा नाद ऐकून प्रतिसादाचे प्रतिध्वनी बनतात, नाही का?
••