Gulab | गुलाब

By // 2 comments:
एखाद्याचं नामकरण कोणत्या विचारांनी केलेलं असतं, त्यांनाच माहिती. नाव गुलाब असणं आणि त्याच्या देखणेपणाची कोणतीही लक्षणे त्यात शोधूनही न सापडणं, याला विपर्यास शब्दाशिवाय आणखी काय म्हणता येईल? माहीत नाही. असंच काहीसं गुलाबबाबत घडलं. गुलाबचा ‘गुल्या’ झाला आणि तीच त्याच्या नावाची अमीट ओळख झाली. हा संक्षेप कुणी केला, केव्हा आणि कसा केला, कुणास ठाऊक. काळाच्या वाहत्या प्रवाहात गावात अनेक गोष्टी घडल्या आणि बिघडल्याही. बदलांच्या वाटांनी नव्या गोष्टी आल्या. त्यांच्या आवेगात टिकाव धरू न शकल्याने जुन्या गोष्टी शेवाळावरून घसरून पडावे, तशा निसटल्या. बदलला नाही तो ‘गुल्या’ शब्द. तसंही नावात काय असतं म्हणा! तसंच गुल्या नावाचं. ‘गुलाब’ बनून तो मोहरला फक्त कागदपत्रांवर. सामान्यांच्या संवादात ‘गुल्या’ म्हणूनच फुलत राहिला, बहरत राहिला.

गावातलं हे एक अचाट पात्र. जगण्याच्या अनेक आयामांना आपल्यात अलगद सामावून घेणारं. कोणी नमुना म्हटले, कोणी वल्ली म्हटले, काहीही म्हटले, तरी त्यात सहज विरघळून जाणारा. सुमार उंचीचा. जेमतेम अंगकाठी असणारा. गोरा आणि काळा या दोन बिंदूना जोडणाऱ्या रेषेने एका टोकापासून दुसऱ्या टोकाकडे सरळ पुढे चालत गेलो आणि मध्यावर थोडं इकडे तिकडे सरकून थांबलो की, तो विरामाचा बिंदू ज्या रंगखुणेने निर्देशित करता येईल, तोच याच्या देहाचा रंग. काळा म्हणता येत नाही आणि गोरा नाही, म्हणून या दोघांच्या मध्यावर उभं राहून देहाला चिकटलेल्या रंगाच्या छटा शोधणेच संयुक्तिक.

नियतीने निर्धारित करून दिलेलं ओंजळभर वर्तुळ आपल्या जगण्याचं परिमाण मानून हाती लागलेल्या परिघात स्वतःला शोधणारा. जगण्याच्या स्पर्धेत वाट्यास आलेली भूमिका गेल्या पन्नास वर्षापासून प्रामाणिकपणे पार पाडतो आहे, कोणत्याही मुखवट्यांच्याशिवाय.

किमान सौंदर्याने परिभाषित कोणतीही लक्षणे दूरदूर शोधूनही याच्या व्यक्तित्वात दिसणे अवघड. डोक्यावर स्वैर वाढलेल्या केसांना शक्य तितक्या तेलाच्या सानिध्यात राहण्याचा सराव झालेला. डोळे बोलके असू शकतात, या विचारांनाच तिलांजली देणारे. त्यांच्या वर्णनासाठी काही परिभाषा असू शकते, याचा गंधही नसलेले. लालसर रंगाचा साज लेऊन सतत सजलेले. त्यावर दाट भुवयांनी आक्रमकपणा आणलेला. दातांनी कधीकाळी परिधान केलेली शुभ्रपणाची झूल टाकून बरीच वर्षे झालीत. पानतंबाखूच्या सततच्या राबत्याने मूळच्या अस्तित्वाला तिलांजली देऊन त्यांनी त्यागाचा इतिहास लेखांकित केला आहे. त्यातल्या काहींनी अवकाळी मरण पत्करून आत्महत्या करून घेतलेली. कपड्यांमुळे देह सजवून सुंदर दिसता येते, याच्याशी यत्किंचितही देणंघेणं नसलेला. आहेत ते पर्याप्त समजणारा आणि मिळतील ते परिधान करून त्यातून आनंद शोधणारा. कपडे कोणतेही असोत, गळ्यात मात्र रुमालाने सतत विळखा घातलेला.

हंगामात चार पैसे हाती आले की, खास तयार करून घेतलेले चामड्याचे जोडे हौसेने काही दिवस पायात दिसतात. पावसाळ्यात प्लास्टिकचे जोडे त्यांची जागा घेतात, एवढाच काय तो बदल. पायातले जोडे करकरीत क्वचितच दिसत. वापरून वापरून अखेरचा श्वास घेईपर्यंत दुरुस्तीच्या शस्त्रक्रिया करून त्यांचे आयुष्य वाढवत न्यायचे. पायात पादत्राणे असलेच पाहिजेत असा आग्रह कधीच नव्हता आणि आजही नाहीच. अनवाणी भटकण्याचा रियाज झालेला. लहानपणापासून कधी चप्पल, बूट नावाच्या प्रकाराशी प्रगाढ परिचय नसल्याने, त्यांच्याशिवाय वावरण्याचा पायांना सराव झालेला. वस्तूंची उपयुक्तता हीच मुळात याच्यासाठी सापेक्ष संज्ञा होती.

या सगळ्या संचितासह व्यवहारातून कमावलेल्या शहाणपणातून आलेले अनुभवसिद्ध बोलणे, ही याची खासियत आणि तीच श्रीमंती. कोणीतरी आवर्जून अधोरेखित करावे, असं काहीही नसलेला. बाराही महिने गावात उपलब्ध असणारा. शेतात काम असलं तर तेथे; नसलं की कुठल्यातरी घराच्या ओसरीवर माणसांच्या गर्दीत गप्पा छाटत बसेल. नसलाच यापैकी कोठे, तर मारुतीच्या पारावर हमखास चकाट्या पिटतांना आढळणारी ही वल्ली. बोलण्यासाठी सोबतीला समवयस्कच असले पाहिजेत, असा अजिबात आग्रह नसलेला. मोठ्यांच्या सोबत गप्पा करतांना हा जेवढा समरस होतो, तेवढ्याच तन्मयतेने पोरासोरांशी संवाद साधताना रंगतो.

गाव आणि गावातील माणसे हा अवलोकनाचा विषय घेऊन कोणी धांडोळा घेण्याचा प्रयत्न केलाच, तर त्याच्या यादीत गुल्याचा समावेश आवर्जून शीर्षस्थानी करावाच लागेल. ध्यानीमनी नसताना हा कधी कोठे प्रकटेल आणि आपल्या अघळपघळ शब्दांच्या पारायणाला प्रारंभ करेल सांगणे अवघड. याच्या बोलत्या शब्दांना विषयाचे बंधन कधीच नसते. माहीत असणाऱ्या विषयांवर हा बोलतोच; पण गंधवार्ता नसणाऱ्या विषयांवरही तितक्याच ठामपणे व्यक्त होतो. बोलणं पसरट असलं, तरी त्यातून आपलंपण पाझरत असतं. बोलण्यासाठी कुणाची ओळख असायलाच हवी असेही काही नाही. बोलणं माणसांमधील संवाद असतो, मग संवादासाठी ओळख असणं आवश्यक आहे का? हा याचा बिनतोड युक्तिवाद आणि त्याच्यापुरता खराही. शिष्टाचार वगैरे तुम्हां सुशिक्षित लोकांच्या जगाच्या चौकटींमध्ये बसवता येतील, आम्हाला त्याचं काय? माणूस माणसाशी बोलतो, ती त्याची गरज असते आणि गरजेला शिष्टचारांशी काय देणेघेणे, असे समजणारा आणि कोणाला समजत असलं, तरी समजावून सांगणारा.

परंपरेच्या, प्रघातनीतीच्या चौकटींना समजून जगणारा; प्रसंगी लाथ मारून त्यांना ध्वस्त करण्याची ताकद अंगी बाणणारा. आवश्यकतेनुसार त्यांचा सोयिस्कर अर्थ लावून वर्तणारा. अभ्यास, वाचन, लेखन या परगण्यापासून कोसो दूर वास्तव्यास असणारा. अभ्यास, वाचन, लेखन वगैरे जीवनाचा अलंकार असेल, तर तो तुमच्यासाठी, आमच्यासारख्या अडाण्यांना त्याचं काय, असं डोळे मिचकावून सांगणारा. आहे तेच पर्याप्त मानून आनंदात जगणारा. मिळाले ते खूप आहे मग, नाही त्याच्या पाठीमागे का धावावे? या जीवनविषयक स्वनिर्मित तत्वज्ञानाचा अंगीकार करून निरासक्तवृत्तीने वर्तणारा. दोन मुले, एक मुलगी, बायको आणि आई हा याच्या प्रापंचिक विश्वाचा परीघ आणि मर्यादाही. वडिलार्जित कमावून ठेवलेली पाचसहा बिघे जमीन उदरभरणाच्या प्रश्नांचे स्वाभिमानी उत्तर.

काही माणसांची ओळख काळासही धूसर करता येत नाही. त्यांनी स्मृतींच्या पटलावर ती पक्की गोंदवून ठेवलेली असते. पसाभर पोटाला पडणारे भुकेचे प्रश्न सोडवत माणसे कुठल्यातरी परगण्यात वणवण करीत राहतात. हाती लागलेल्या तुकड्याला घट्ट पकडून विसावतात. कालोपघात विस्मरणाच्या वाटेने सरकत जातात. पण सहवासाच्या स्मृती सहजी सुटत नसतात. आमच्या पांढरपेशा जगण्याच्या चौकटींनी सीमांकित केलेल्या परगण्यात विसावलेले ‘गुलाब’ हे एक नाव. आपले म्हटले तर महत्त्वाचे आणि नाहीच म्हटले, तर त्यावाचून जगण्यात खूप मोठी उलथापालथ घडेल, असे काहीही नसलेले.

काही दिवसापूर्वी नातेवाईकांकडील लग्नकार्यासाठी गावात गेलो. हा गडी नेहमीप्रमाणे पारावर सवंगड्यांसोबत चकाट्या पिटत बसलेला. गल्लीच्या वळणावर गाडी सावकाश केली. मला गावात येताना पाहिले आणि तेथूनच ओरडला, “ओ मास्तर, उना का रे भो! तू भीड घर, उनूच मी.”

जसंकाही याचीच भेट घेण्यासाठी मी आलोय या अविर्भावात ओरडून मलाच सांगत होता. चालत्या गाडीवरून मान वळवून होकार देत पुढे निघालो. अंगणात गाडी उभी करून ओसरीवर विसावलो तेव्हाशी स्वारी दारासमोर हजर.

नेहमीप्रमाणे कोणत्याही प्रतिसादाची प्रतीक्षा न करता बोलायला प्रारंभ केला. “आरे, बरा उनारे तू! आते बरा टाईम भेटना तुले येवाले. तुम्ही नवकऱ्यासले लागी काय ग्यात आनी गावशीव समदं इसरी ग्यात. तुमले थोडं काही वाटाले पाहिजेल.”

त्याला थांबवत म्हणालो, “हुई गे तुनं ग्यान सांगणं? जरासा धीर धरशी का समदं आतेच सांगस. ज्या कामसाठे येयेल शे, ते तरी करू दे.”

“खरं रे भो! ते जावू दे. कोणताबी कारणसाठे आसोत तुम्ही गावमा येतस, भेटतस तेच गह्यरं शे. ह्या लगीननी धांदल पार पडू दे, मग बोलूत काय ते.”

बोलताबोलता काहीतरी काम असल्याचे आठवले म्हणून “मी भेटस थोडा टाईमकन मांडोमा टायीना ठिकाणे.” म्हणीत निघूनही गेला.

काही माणसं मनाचं नितळपण सोबत घेऊन जन्माला आलेली असतात. त्यातलाच हा एक. लहानपणातील न आठवणाऱ्या स्मृतींची काही वर्षे वगळली, तर ही सोबत चाळीस-बेचाळीस वर्ष अनवरत वाहते आहे, एखाद्या झऱ्यासारखी. ना त्याचे प्रवाह कधी आटले, ना कधी त्यात गढूळपणा आला. निखळ मैत्रीचे हे झरे गढूळ होणे संभवच नाही, कारण व्यवहार या मैत्रीचा धागा नव्हताच. सारे स्नेहाच्या सूत्राने सांधलेले, बांधलेले. उपजीविकेच्या उत्तरांचा शोध घेणाऱ्या वाटेने आमची पाऊले वेगवेगळ्या दिशांना निघून गेली. हा आहे तिथेच राहिला, आपली माती, आपली माणसे सांभाळत.

सोबतचे सवंगडी देहाने गावापासून दूर गेले, तरी मनाने अजूनही गावमातीच्या गंधात आपल्या अस्तित्वाच्या खुणा शोधत आहेत. नव्या पिढीला कदाचित या सगळ्या गोष्टींचे काही वाटत नसेल; पण आधीच्या पिढ्यांची समस्या अशी आहे की, ठरवूनही त्यांना आठवणीतून गाव, गावातील माणसे विसरता येत नाहीत. मनावर गोंदलेले गाव धूसर होणे अशक्य. परिस्थितीने भलेही त्यावर विस्मरणाचा पडदा टाकला असला, तरी स्मृतींचे कवडसे त्या पटलास पालटून आपल्या अस्तित्वाचा एक धागा शोधतातच.

वयाच्या नवव्या-दहाव्या वर्षापासून मैत्रीचे साकव सांधले गेले. आजही आम्हां मित्रांची सोबत अक्षुण्ण आहे. आमच्यात ना कोणी कृष्ण, ना कोणी सुदामा. परिस्थितीने साऱ्यांनाच एका वर्तुळाच्या परिघावर आणून उभं केलेलं. लहान मोठेपणाच्या कोणत्याही संकेतांनी बद्ध न होणारे. व्यवस्थेने आखून दिलेल्या मर्यादांच्या चौकटींमध्ये न सामावणारे, म्हणून आजही मैत्रीचा परीघ व्यापून उरणारे. या परिघाचे अनभिषिक्त सम्राट. जगणंही त्याच तोऱ्यातलं. हा तोरा अहंचा कधीच नव्हता. त्यात परिसरातील संस्कारांचा परिमल सामावलेला आहे. जेवढ्या सहजतेने रोपट्याचं झाडं होतं, वारा जेवढ्या सहजतेने वाहतो, पाणी जितके स्वाभाविकपणे प्रवाहित असते, तेवढ्याच सहजतेने आम्ही सारे वाढत होतो, खेळत होतो, भांडत होतो. फरक फक्त अभ्यासलेल्या अक्षरांच्या ओळखीने निर्माण केलेल्या अवकाशात होता. आमच्यात वेगळेपणाची रेषा अंकित करून अंतर निर्देशित करणारा एकच घटक होता, तो म्हणजे शाळा. शाळा नावाचा प्रकार याला कधीच आपला वाटला नाही आणि त्या वाटेने चालण्याचे याने कधी कष्टही घेतले नाहीत. त्याच्यासाठी जगातली सगळ्यात वाईट गोष्ट एकच, ती म्हणजे शाळेत जाऊन शिकणे. दगड, विटा, मातीने बांधलेल्या चार भिंतीना प्रमाण मानणाऱ्या व्यवस्थेच्या चौकटीत हा कधीच बंदिस्त झाला नाही. गाव, शिवार, शेत, गुरं-वासरं, नदी, झाडे, पाने-फुले, परिसर हीच याची शाळा. येथे तो रंगला आणि रमलाही.

आयुष्य काळाची चाके लावून खूप पुढे निघून आले, तेव्हा कुठे याला शाळा आणि शिकणे या गोष्टींचे मोल कळले. पण आता त्याला इलाज नव्हता. मायबापच्या हातून वेळीच रट्टे बसले नसते, तर आमचं जगणं आहे एवढ्या मोलाचं कदापि झालं नसतं. पण गुल्या या सगळ्याला अपवाद होता. याला शाळेत ढकलण्यासाठी कितीतरी मार पडला; पण हा काही तिकडे सरकलाच नाही. शाळेकडे जाणारे रस्ते स्वतःच्या हाताने बंद करून रानावनाच्या वाटेने पळत राहिला. रखडत का असेनात आम्ही शाळेच्या वाटेने चालत राहिलो. हे चालणे भविष्यातील ओंजळभर सुखाची नांदी ठरले.

सगळ्यांना शाळेत पळायची घाई झालेली असायची हा नेमका तेव्हाच कोणतीतरी वस्तू घेऊन अंगणात हजर. कुठूनकुठून आणलेल्या किती आणि कोणत्या वस्तू त्याच्या हाती असतील सांगणे असंभव. कधी गुंजा, सागरगोटे. कधी चिंचा, कैऱ्या, शेंगा. कधी रिकाम्या आगपेटीत कोंडून आणलेला भिंगोटा. कधी कुठल्याश्या झाडाच्या ढोलीतून काढून आणलेलं पोपटाचं पिल्लू, कधी सशाची पिल्ले. याच्याकडे काय आणि कोणत्या वस्तू असतील, हे ब्रह्मदेवालाही सांगणे अवघड. फाटक्या पॅण्टचे खिशे कुठल्या न कुठल्या वस्तूंनी भरून ओसंडत राहायचे. नसेलच यापैकी काही तर आगपेटीच्या कव्हरची चित्रे असायचीच असायची. त्याच याचा नोटा. पॅण्टच्या खिशात पत्त्यांचा कॅट हमखास सापडायचाच. हा सगळा ऐवज जमा करून याचं भटकंतीला असणं काही नवीन नसायचं. शाळेतला अभ्यास पूर्ण केल्यावर शिक्षकांनी दिलेले गुण, प्रगतिपत्रकावरील गुण पाहून आम्ही जेवढ्या आनंदाने एकमेकांना दाखवायचो, त्यापेक्षा अधिक उत्साहाने आणि काहीतरी अलौकिक हाती लागल्याच्या आनंदात आणलेल्या वस्तू हा आम्हांला दाखवायचा, तेव्हा याच्या बारक्या डोळ्यांमध्ये अनामिक आनंदाची चमक असायची. त्या वस्तूंकडे पाहताना लवलवत्या पापण्या अशाकाही हालचाल करायच्या की, कोहिनूर हाती लागला आहे.

त्याच्याकडील वस्तू पाहून मोह अनावर व्हायचा. त्याची अट एकच असायची, ती म्हणजे सोबत यायची. चिंचा, बोरांचा मोह टाळता यायचा नाही, तेव्हा शाळा फाट्यावर मारून दप्तराच्या पिशवीसह शेताकडे पलायन घडायचे. शाळेचं नाव सांगून सगळी फौज गाभुळलेल्या चिंचेच्या झाडाच्या अंगाखांद्यावर उड्या मारत राहायची. कधी कैऱ्यांच्या मोसमात झाडावर दगडांचा मारा सुरु असायचा. घरच्यांना मुलं शाळेत गेले की नाही कळायचं नाही; पण कधी कुण्या पोराचे वडील, चुलते, भाऊ शेतशिवारात असायचे. नकळत त्यांच्या नजरेस पडायचो. पोरगं शाळेच्या वेळेत येथे काय करतंय, म्हणून त्यांना प्रश्न पडायचा. मग फारशी विचारपूस न करता तेथेच येथेच्छ धुलाई व्हायची. ते बिचारं सापडायचं; पण बाकीचे तेथून सुसाट पसार व्हायचे. ‘संकट समयी कामास येतो तोच खरा मित्र’ या शाळेत शिकवलेल्या सुविचाराचा विचारच करायला अवधी नसायचा. एकच अर्थ योग्य वाटायचा, तो म्हणजे या साऱ्या अनर्थापासून आपली सहीसलामत सुटका व्हावी.

मार खाण्याच्या धाकाने सायंकाळपर्यंत भटकंती घडत रहायची. दिवेलागणीला भीतभीतच घरी परतायचे, आठवतील तेवढ्या देवांचा धावा करीत, साकडे घालीत. आमच्या कर्तृत्वाच्या गाथा आधीच घरच्यांपर्यंत पोहचलेल्या असायच्या. अचाट साहसाचे पोवाडे ऐकवलेले असायचे. पोटभर मार खाऊन भाकरीकडे वळावे लागे. आगाऊपणामुळे आईने कितीतरी वेळा सरपणाच्या लाकडाने बदडून काढले आहे याची गणतीच नाही. अर्थात, असा मार पडणे फार काही मोठी गोष्ट नसायची. दिवसभर केलेल्या अफाट कामांचं एवढंतरी प्रायश्चित्त असायलाच हवं ना!

आजच्यासारखी मनोरंजनाची आभासी साधने हाती नसल्याचा तो काळ. गावात अजून टीव्ही यायचे होते. व्हिडीओ, डीव्हीडी वगैरे प्रकारही असू शकतात याची कुणाला वार्ताही नव्हती. चित्रपट प्रचलित साधन असले, तरी ही चैन परवडणारी नसायची आणि ते सहज उपलब्ध होणे शक्य नसल्याने त्याविषयी प्रासंगिक प्रेम आणि आसक्ती वगळता गावात, पंचक्रोशीत येणारे तमाशे प्रचंड आकर्षणाचा विषय असणे स्वाभाविक होते. तमाशांसाठी दोनतीन कोस पायी चालत जाण्याची झिंग काही वेगळी असायची.

गुल्या आणि तमाशा यांचे नाते मर्मबंधातील ठेव होती. आसपासच्या कोणत्याही गावात तमाशा असला आणि याला माहीत नाही, असे कधीच घडले नाही. तमाशा पाहण्यास जायचा याचा बेत आधीच विगतवार तयार असे. शेतातून संध्याकाळी लवकर परतून, जेवण आटोपून अंगावर गोधडी गुंडाळून हा तयारच असायचा. शक्य असतील तितक्या मित्रांना जमा करायचे. कधी घरच्यांची मनधरणी करून, कधी त्यांच्या हातावर तुरी देवून पसार व्हायचे. निघतांना आठवणीने आगपेटी खिशात टाकायची. सिगारेटचे पाकीट, बिड्यांचे बंडल कोणाला दिसणार नाही असे कोंबायचे आणि पळायचे.

रस्त्याने बैलगाडीने कोणी जात असलं की, हा त्याच्याशी गप्पा करीत पायी चालत राहायचा. खिशातून हळूच एक बिडी काढायचा शिलगावून झुरका मारीत कायकाय बोलून गाडीवानाच्या मनावर गारुड घालायचा. त्याच्या मागे मुकाट्याने चालत राहण्याच्या सूचना आधीच देऊन ठेवलेल्या असायच्या. गाडीवान बिडीकाडीचा शौकीन असला की, त्यालाही एक बिडी द्यायची आणि आपलंसं करायचं. एकदाका गप्पांच्या गळाला लागला की, गाडीत बसण्यासाठी जागा मिळवायची. जागा मिळाली की, हा गालातल्या गालात हसत राहायचा. कसा गटवला, या अविर्भावात आमच्याकडे विजयी वीराच्या मुद्रेने पाहत. हे कौशल्य गुल्याने कोठून आत्मसात केलं होतं कुणास ठावूक, पण आमच्या पायी प्रवासास विराम देणारे हे अमोघ अस्त्र त्याच्याकडे होते.

हिवाळ्याच्या दिवसात जत्रेला जाताना रस्त्याने शेकोट्या पेटवत, येतील आणि आठवतील ती गाणी भसाड्या आवाजात गात, हसत-खिदळत अनवाणी पायांनी पळायचे. कोणी मोठे सोबतीला असतील, ते बिड्यांचे झुरके ओढत चालायचे. मोठेपणाची झूल अंगावरून काढून थट्टामस्करी करीत आमच्यातले एक होऊन जात असत, तेव्हा स्वभावाने कद्रू असणारा हा माणूस आज कसा काय मोकळा-ढाकळा बोलतोय, याचं नवल वाटायचे. तमाशाला अशा आवेशात जाण्यात एक वेगळा आनंद असायचा.

गावातल्या मंदिरात नियमित होणारी भजने, कधीतरी प्रासंगिक निमित्ताने होणारी कीर्तने आणि अधून-मधून होणाऱ्या पारायणांत लोकांचा जीव घटकादोनघटका रमायचा. नसलं यातलं काहीच की, ओसरीवरील कंदिलाच्या थरथरत्या प्रकाशात  रंगणाऱ्या गप्पा दिवसभराचा शिणवटा घालवत असत. शेतातून थकून भागून आलेले जीव अंगणात खाटा टाकून विसावलेले असायचे. आम्हां लहान्यांच्या जगाला याच्याशी काही देणेघेणे नसायचे. सूर्याने दिवसाचा निरोप घेऊन पावले वळती केली की अंधार हळूहळू शिवारावर पसरायला लागायचा. चरायला नेलेली गुरं गोठ्यात बांधून गुल्या जेवण उरकायचा आणि गल्लीत घिरट्या घालत विशिष्ट शीळ वाजवत एकेकला सूचित करायचा. घरात चुलीजवळ आमच्यापैकी कुणी जेवण करीत असले की, त्याच्या शिटीच्या आवाज ऐकून अस्वस्थ चलबिचल सुरु व्हायची. कसेतरी जेवण संपवायचे आणि मोठ्यांची नजर चुकवून हळूच बाहेर पसार व्हायचे.

मग सुरु व्हायचा लपाछपीचा खेळ. अंधार गडद होत जायचा, तशी खेळाची रंगत वाढत जायची. अंधारात कोण कोणत्या कोनाड्यात लपेल सांगता यायचं नाही. कशाचीही भीती नसायची. मुलांच्या खेळण्याचा गल्लीभर दंगा उठायचा. अंगणात टाकलेल्या खाटांवर थकलेभागले जीव झोपलेले असायचे. पकडापकडीच्या धावपळीत उडी मारण्याच्या प्रयत्नात कोणीतरी धडपडायचा आणि नेमका आराम करणाऱ्या माणसाच्या अंगावर पडायचा. झोपलेल्या माणसाची झोपमोड व्हायची आणि मग येथेच्छ उद्धार व्हायचा. चुकून कोणी हाती लागलं की, दोन धपाटे पाठीत पडायचे. घरी सांगण्याच्या भीतीने तेवढ्यापुरत्या विनवण्या केल्या की सुटका व्हायची. आकाशातील चंद्र जमिनीवर खेळणाऱ्या चांदण्यांकडे कौतुकाने पाहत राहायचा. मंदिरात भजनांचे सूर टिपेला लागलेले असायचे आणि अंधाराची चादर अंगावर ओढून निपचित पडलेल्या परिसरात रातकिड्यांचे कर्कश सुरात गाणे सुरु व्हायचे. सगळीकडे सामसूम झाली तरी पोरगं घरी परतत नाही, म्हणून कुणाच्या तरी घरून त्याला शोधत यायचे. अस्सल शिव्या देत राहायचे. सगळे चोरासारखे आहे तेथेच गुमान थांबायचे. नाईलाजाने खेळ थांबायचा.

सकाळी जाग यायची ती गलबल्याने. गोठ्यात माणसे झाडलोट करीत, कोणी गायीम्हशींच्या धारा काढीत राहायचे. गावातून नेमाने प्रभात फेरी करणारे चारपाच जण हरिनामाचा गजर करीत, टाळ मृदुंग वाजवत निघालेले असायचे. कोंबड्याला भल्या पहाटेच जाग येऊन ओरडत राहायचा. साऱ्यांना जागे करायचा. झाडावर पक्षांची किलबिल वाढत जायची. काही आकाशाच्या विस्तीर्ण पटलावर मुक्तपणे विहार करीत नक्षी कोरत राहायचे. पूर्वेकडून सूर्य हळूच डोकावत एकेक पाऊल चालत यायचा. शेतात कामासाठी जाण्याच्या नियोजनात कुणी लागलेलं असायचं. सगळ्यांची काहीनाकाही लगबग चाललेली असायची. हिवाळ्याचे दिवस असले की, जागोजागी शेकोट्या पेटलेल्या असायच्या. त्यांच्याभोवती अंग शेकत कुणी कुडकुडत बसलेलं असायचं. म्हातारे-कोतारे थरथरत्या शब्दांची सोबत करीत आपल्या तरुणपणाला उगीचच आठवत भूतकाळात रमलेले. आठवणींच्या पोतडीतून एकेक गोष्टी बोचऱ्या थंडीचा हात धरून हलकेच बाहेर यायच्या.

गुल्या गोठ्यात गुरावासरांचा चारापाणी करून, गायीम्हशींच्या धारा काढून, डेअरीवर दूध पोचते करून यायचा. येताना गवत-काड्या, गुरांवासरांनी न खाल्लेला चाऱ्याचा भारा शेकोटीजवळ आणून टाकायचा आणि म्हणायचा, “ल्यारे भो, मनी सासू. शिलगावा तिले बठ्ठी.”

अंगावरील गोधडी नीट गुंडाळत शेकोटीभोवती दाटीवाटीने बसलेल्यांच्या वर्तुळात शिरायचा. पाय मोकळे सोडून आचेवर हात धरून थंडीला दूर करीत मूठ-मूठ कचरा टाकत राहायचा. बराच वेळ अंग शेकत बसलेली माणसे शेतात कामाला जायचे असल्याने अनिच्छेने उठायचे. याला बहुदा गुरं चरायला नेण्याचंच काम असल्याने वेळ असायचा. शेताकडे जाणारी माणसे निघून जायची. आम्हांला शाळेत जायची तयारी करायची असायची. हा मात्र एकेकाला हात धरून आग्रहाने बसवून ठेवायचा. घरचे ओरडण्याच्या भीतीने कुणीतरी पळायचा आणि एकेक करून सगळे निघायचे. विझत जाणाऱ्या शेकोटीच्या राखेत काडीने रेघोट्या ओढीत हा एकटा बसलेला असायचा बराच वेळ, दिवसभरातील काय काय नियोजनाचे आडाखे आखीत, त्यालाच ठावूक.

पावसाळा मात्र मजेत जायचा. पाऊस झडीचा असला की, शाळेला दांडी मारण्याची संधी अनायासे चालून यायची. थोडी उघडीप पडली की, गोठ्यातील गुरंवासरं दाव्यावरून सोडून चरायला न्यावे लागायचे. अर्थात, याचा आनंदच असायचा. काम काही विशेष नसायचे. सोबतीला आलेल्या आमच्यापेक्षा लहान्यांना चरणाऱ्या गुरांवर लक्ष द्यायला सांगून सगळे माळावर जमायचे. विटीदांडूचा खेळ रंगत जायचा. कधी सूरपारंब्याचा खेळ बहरत यायचा. गुल्या या खेळांतलं माहीर नाव. त्याच्या पासंगालाही कुणी पुरत नसे. पावसात बाहेर पडणे शक्य नसले की, कुणाच्या घरी ओसरीवर, कधी गुरांच्या गोठ्यात चौसरचा खेळ मांडला जायचा. चौकटींची घरे सारवलेल्या जमिनीवरच कोळश्याच्या रेघोट्यांनी आखली जात. कवड्या असल्यातर ठीक, नाहीतर चिंचेच्या बिया फोडून दोन भाग केले जात. कधी भोवरे हाती यायचे. आपला भोवरा किती वेळपर्यंत फिरतो, हे दाखवण्याची चढाओढ लागायची. भोवऱ्याची आर सहाणेवर घासूनघासून टोकदार केली जाई. सुताच्या दोऱ्यांची बारीक जाळी विणली जायची. जाळी करण्यासाठी सुताच्या लडी चोरण्याचा आनंद वेगळाच असायचा. पोळ्याच्या निमित्ताने बैलांना नवे दोर, कासरे, गाडीची जोतं, कधी औतासाठी लागणारे दोरखंड घरीच विणले जात, म्हणून बाजारातून सुताच्या लडी आणलेल्या असत. कोणालाही कळणार नाही याची दक्षता घेत त्यातून काही लडी चोरून घेत असू. त्यातही वेगवेगळ्या रंगाच्या धाग्यांना जमा करून घेण्यात अधिक स्वारस्य असायचे.

उन्हाळा परिसरावर आळसावलेपण घेऊन यायचा. दुपारच्या रणरणत्या उन्हात झाडाच्या सावलीत, घराच्या भिंतींच्या आडोशाला पत्त्यांचा डाव मांडला जायचा. आगपेटीच्या चित्रांच्या नोटा, चिंचोके, बाभूळच्या बिया, एरंडीच्या बिया, आंब्याच्या कोया, गोट्या काय काय लावून खेळत राहायचे. कधी छापा-काटा करून साठवलेली दौलत उधळीत राहायचे. कुणीतरी एखाद्या दिवशी जिंकतच राहायचा. सगळे खिशे या वस्तूंनी भरून जायचे, मग सदरा काढून त्याच्या बोचक्यात हा ऐवज कोंबला जायचा. कुणी कंगाल झालेला असायचा; पण खेळायचा मोह काही टाळता यायचा नाही. मग भर उन्हात गोठे, गल्ल्या, उकिरडे असे काय काय ठिकाणे बिया, कोया वेचण्यासाठी शोधत राहायचे.

दुपारचे दोनतीन वाजले की, सगळे नदीकडे सुसाट सुटायचे. तेव्हा गावात नळ आलेले नसल्याने गुरावासरांना पाणी पाजण्यासाठी नदीवर न्यावं लागायचं. एकदाका नदीवर गुरं नेली की, पुढचे दोनतीन तास पोहण्याच्या नादात सगळं विसरायचे. दुथडी भरलेल्या नदीच्या तीरांना पार करण्याच्या पैजा लागायच्या. अंगावरील कपडे उतरवून नदीच्या काठावर ठेवायचे वाऱ्याने उडू नये म्हणून त्यावर दगड टाकायचे आणि पाण्यात उड्या मारायच्या. अथांग पाण्यात विहरत राहायचे. मधूनच गायी घराकडे निघायच्या. पोहताना कुणाचं लक्ष गेलं की, तसाच त्यांच्यामागे पळायचा. हाकलून परत आणायचा. म्हशी मात्र याबाबत हुशार. एकदाका पाण्यात शिरल्या की, हाकलल्याशिवाय बाहेर पडत नसत. कधीकधी काठावर ठेवलेले कपडे खायची वस्तू समजून एखादी नाठाळ गाय तोंडात धरून चघळत राहयची. तिच्याकडे कुणाचं तरी लक्ष जाईपर्यंत त्याच्या चिंध्या झालेल्या असत. अशावेळी होणारी गोची अवघड प्रश्न असे. एकवेळ सदरा असला तर निदान निभावून तरी जायचे; पण पॅण्ट बळी पडली की, सगळंचं अवघड जागेचं दुखणं होऊन बसायचं.
 
गुल्याचा आणखी एक आवडता उद्योग दिवसभर कुठेकुठे भटकत राहायचा. कुठलेतरी उकिरडे, झाडावेलींच्या जाळ्यांमध्ये डोकावत राहायचा. याला कुठून आणि कसा सुगावा लागायचा कोणास ठाऊक. नदीवर दारू तयार करण्यासाठी भट्ट्या लागलेल्या असत. चोरून-लपून कुठल्यातरी लवणात दारू पाडण्याचे काम सुरु असायचे. भट्टी लागली की, त्यादिवशी वीसपंचवीस बाटल्या भरून दारू गावात आणली जात असे. त्या कोणी घरात ठेवीत नसे. दारू विकणारे कोणत्यातरी उकिरड्यात पुरून किंवा वेलींच्या जाळ्यात लपवून ठेवत. लागली तशी आणून विकत असत. गुल्या दुपारीच ती सगळी ठिकाणे शोधून येत असे.

शाळेला सुटी असली की, हा सगळ्यांना जमा करायचा. सगळी फौज आपल्याला कोणी पाहत नसल्याची काळजी घेत बाटल्या लपवलेल्या ठिकाणी दाखल व्हायची. हा सरपटत जाळीत शिरायचा. खजिना हाती लागल्याच्या थाटात लपवून ठेवलेल्या बाटल्या दाखवायचा. उकिरड्यावरील कचरा वेगळा करून कोणी पाहत नसल्याचा अंदाज घेत बाटल्या वर काढायचा. विस्फारलेले डोळे बाटल्यांकडे कुतूहलाने बघत राहायचे. आता काय? हा प्रश्न नजरेनेच एकमेकांना विचारत खाणाखुणा व्हायच्या. विचार पक्का व्हायचा. सगळ्या बाटल्या संपवायच्या. एकही शिल्लक राहता कामा नये. सगळेच सरसावून तयार झालेले, नजर आजूबाजूला भिरभिरत रहायची. कोणी आपणास पाहत नाही ना, याची खात्री करून घ्यायचे. आमच्यातले काही रस्त्यावरून कोणी इकडे येतंय का पाहत राहायचे आणि बाकीचे शोधक नजरेने आजूबाजूला काहीतरी शोधत राहायचे. काही डोळे बाटल्यांकडे आणि काही, काहीतरी शोधत गरगर फिरत राहायचे. एव्हाना प्रत्येकाच्या हातात एकेक-दोनदोन दगड लागलेले असायचे. बाटल्या आधीच वर काढलेल्या. हात बाटल्यांच्या दिशेने वळायचे आणि एकामागे एक दगड सुटायचे. बाटल्यांचा चक्काचूर. दारू जमिनीशी समरस होऊन जीव सोडायची. मोजून फक्त दोनतीन मिनिटे, खेळ खल्लास. सगळे सुसाट पळत परत खेळण्याच्या ठिकाणी हजर. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर आनंदाची कारंजी थुईथुई नाचत राहयची. मी दोन बाटल्या फोडल्या. कुणी तीन, कुणी चार असे सांगत काहीतरी मोठा पराक्रम केल्याच्या थाटात बढाई मारत राहायचे.

संध्याकाळी कुणालातरी बाटली हवी असायची. दारू विकणारा बाटल्या लपवलेल्या ठिकाणी पोहचायचा समोरील दृश्य पाहून अवाक. तल्लफ आलेला माणूस कासावीस. विकणारा नुकसान झाले म्हणून आणि अट्टल नशेबाज प्यायला मिळाली नाही, म्हणून मनसोक्त शिव्या घालत तडफडत राहायचे. गुल्या मुद्दामहून त्या ठिकाणी जायचा आणि साळसूदसारखा काय चालले आहे याचा अदमास घेत उभा राहायचा. विचारलेच तर, ‘आमनी बकरी आथी उनी कारे भो!’ म्हणून त्यांनाच विचारायचा आणि मनातल्यामनात हसत राहायचा. तेथून सगळं ऐकून अधिक मीठमिरची लावून मित्रांना सांगायचा. आपण काहीतरी अचाट आणि अफाट काम केल्याचे वाटून सगळे टाळ्या देत खिदळत राहायचे. मुलांना या प्रयोगात आनंद मिळायला लागला. सापडली संधी की, फोड बाटल्या उद्योगच सुरु झाला, तोही गुपचूप.

नेहमीच घडणाऱ्या या प्रकाराने त्रस्त झालेला दारू विकणारा खोड मोडण्याच्या इराद्याने तयारच होता. फक्त योग्य संधी शोधत होता. काही दिवस त्याने पाळत ठेवली. घडायचे तेच घडले. नेहमीप्रमाणे भट्टी पेटली. तयार झालेली दारू लपवण्यासाठी आली. लपवली. गुल्याला कोण आनंद.  पाहिले आणि आला पळत. आम्ही सगळे मोहिमेवर निघालो. पण यावेळी गनीम सावध होता. दारू विकणारा आधीच लपून बसलेला. आम्ही आक्रमणाच्या पवित्र्यात. हल्लाबोल करायच्या तयारीत असतांना बाहेर आला आणि धरली गुल्याची गचांडी. आमच्या हातातील अश्म अस्त्रे खालच्याखाली पडली. सगळ्यांनी धूम ठोकली. पळत जावून काही जण थोड्या अंतरावर थांबले आणि काय होतेय पाहत राहिले. हा त्याच्या तावडीत पक्का गवसला. गयावया करू लागला. दोनतीन थोबाडीत बसल्या. मार बसला त्यापेक्षा अधिक लागल्याचे हा नाटक करीत होता. भोकांड पसरून सहानुभूती मिळवण्याचा प्रयत्न करीत राहिला. हाताची पकड थोडी सैल झाली आणि संधीचा फायदा घेवून पसार झाला.

आमच्यातील कोण कुठे, कोण कुठे लपून बसलेले. थोड्यावेळाने एकेक करून सगळे खेळण्याच्या ठिकाणी जमा झाले. गुल्या तेथे पोहचला, तो सगळ्यांचा उद्धार करीतच. दारू विकणाऱ्याच्या नावाने ठणाणा बोंबलू लागला. आठवतील तेवढ्या शब्दांना षष्टी विभक्तीचे प्रत्यय लावून तोंड वाजवू लागला. एव्हाना आमच्या पराक्रमाचे पाढे घरी वाचून झाले होते. आम्हांला सुतराम कल्पना नव्हती. साळसूदसारखे घरी पोहचलो आणि अनपेक्षित सरबत्ती सुरु झाली. घरच्यांच्या हाताचा मार त्या दिवसाचा बोनस ठरला. दुसऱ्या दिवसापासून असे साहस कधी करायचे नाही यावर एकमत झाले. आणि दारू विकणाऱ्याने बाटल्या पुन्हा कधी अशा ठिकाणी लपवल्या नाहीत, विक्री करीत होता तोपर्यंत. त्याच्यासाठी आम्ही दिलेला तो धडा होता, पण आमच्यासाठीही ते शिकणेच होते.

दिसामासाने मोठे होत गेलो. उनाडपण संपत गेलं. ‘स्व’जाणीव प्रबळ होत गेली. जगण्याला मार्ग असतो, याचे भान आले. पूर्णपणे नाही; पण थोडेतरी जगणे मार्गी लागण्याच्या वाटेवर पाऊले पडू लागली. शाळेची नकोशी वाटणारी वाट आपली वाटू लागली. शाळेचा मार्ग धरणारे जीवनाच्या रस्त्यावर लागले. गुल्याने आधीच निवडून घेतलेली शेतशिवाराची वाट धरली. काळ्या मातीत तो आपला विठ्ठल शोधू लागला. संसाराच्या मांडवात स्थिरावला. पण माणसाच्या मनाचा थांग कुणाला कसा लागावा. मनाचे विभ्रम कधीकधी मनालाही कळत नसतात की काय कोण जाणे. लपवलेल्या दारूच्या बाटल्यांचा चक्काचूर करणाऱ्या गुलाबच्या हातात दारूची बाटली कशी येवून विसावली, त्याचे त्यालाही समजले नाही. जणू सूड उगवण्यासाठीच ती येवून विसावली. हा तिच्या प्रेमात आकंठ बुडाला. याच्या दिवसाची सुरवात आणि संध्याकाळचा शेवट मदिरेच्या पात्रात बुडणाऱ्या स्वाभिमानाच्या तुकड्यांनी होऊ लागला.

नशेच्या अंमलाने जीवनाचं पटल अंधारून आलं. सुखनैव चालणाऱ्या घराच्या पावलांना खीळ बसली. कधीतरी कुणाच्या तरी आग्रहाने असेल किंवा आणखी काही, हाती घेतलेला एकच प्याला याला तळीरामाच्या सोबतीला घेऊन गेला. कसं आणि काय झालं सांगणं अवघड; पण मदिरेच्या अंमलात असणाऱ्या गुलाबच्या जीवनाच्या पाकळ्या कोमेजायला लागल्या. जगण्याचा ताल बिघडला आणि जीवनाचा तोल सुटला. कधीतरी गावी गेल्यावर भेटायचा. तेवढ्याच आस्थेने बोलायचा. त्याच्या अवताराकडे पाहून काही सांगितले, थोडं समजावण्याचा प्रयत्न केला की, हसण्यावारी नेत, हेच आपलं नशीब वगैरे असल्याचे म्हणीत मनातल्या वेदनांवर उपाय म्हणून परत मदिरेच्या आश्रयाला विसावयाचा. कुठलीतरी ठसठसणारी जखम अंतर्यामी लपवून आला दिवस ढकलत राहायचा. जगणं रोजच परीक्षा घेऊ लागलेलं. याच्या व्यसनाला विराम देण्यासाठी सैरभैर घर कोणी सांगितलेल्या मार्गाने उपाय करीत राहिले. दारूला, दारू विकणाऱ्यांना शिव्याशाप देत राहिले. हा तितका अधिक डुंबत राहिला, जीवन प्रयोजनशून्य असल्यागत.

मुलं मोठी होत असल्याच्या जबादारीचं यत्किंचितही भान नसलेल्या कैफात जगू लागला. मुलगी वयाने वाढत जावून लग्नाला आली. याला त्याशी काही देणेघेणे नसल्यासारखा. मुलीच्या लग्नाचे सारे सोपस्कार भाऊबंदकीने पार पाडण्याचे ठरविले. अन् याला काय सुबुद्धी झाली कोणास ठावूक. स्वैर मनाला बांध घातला की, मदिरेच्या सहवासाला विटला कोण जाणे. कधीतरी हातात घट्ट पकडून ठेवलेली बाटली संतापाने फेकली. पुन्हा एकदा बाटलीच्या ठिकऱ्या उडाल्या. काचेच्या तुकड्यांच्या प्रतिमा प्रकाशात चमकू लागल्या. त्याचे रंग आजूबाजूला फाकू लागले. याच्या अंतरंगात आस्थेचे रंग जागायला लागले. इंद्रधनुष्यी जगण्याची स्वप्ने मनाच्या क्षितिजावर दिसू लागली. एक साधंसरळ जगणं अपघातानं चुकीचं वळण घेऊन विसकटलं होतं, ते पुन्हा मार्गी लागलं. स्वप्नांचे साज घेऊन सजू लागलं. संसाराच्या कोमेजलेल्या ताटव्यात प्रमुदित ‘गुलाब’ डोलू लागला. हरवलेला परिमल परिवाराच्या प्रांगणात पसरू लागला. प्रसन्नतेचे निर्झर पुन्हा प्रवाहित झाले. चकवा पडलेला प्रवासी आस्थेचा कवडसा पकडून परतीच्या प्रवासाला लागला.

गुलाब साधा जगला आणि जगतोही आहे. जगण्याचा सहजमार्ग विसरलेली पावले पुन्हा भक्तिमार्गाने वळली. भजनांच्या भक्तिरंगात स्वतःची आस्थेची डूब शोधतो आहे. गळ्यातील तुळशीची माळ आषाढीला अनामिक ओढीने विठ्ठलाच्या वाटेवर ओढून नेते आहे. पंढरीच्या वाटेने धावणारी त्याची पावले माणूसपणाचे आयाम घेऊन उभी राहिली. गाव, गावातील माणसे बदलली आहेत. घडणारे बदल चांगले की, वाईट हा भाग गौण. बदल काळाची अनिवार्यता असते. ते कसे असावेत, हे ठरविण्याचा काळालाही अधिकार नाही. ते विधायक असतील, तर त्याचं स्वागत करण्यासाठी पायघड्या घालायला संदेह नसावा. त्यांना माणूसपणाची किनार नसेल, तर नाकारणेच रास्त. पण माणसाला एवढा विचार करायला काळ बहुदा अवधी देत नसावा. साधेपणातून सहज गवसणारे सौंदर्य विसरून माणसे अवघड वाटेने वळत आहेत. जगण्याचे रंग विस्कटत आहेत. व्यसनांचा रंग जगण्यात सामावतो आहे. संकुचितपणाच्या छटा जीवनात येवून सामावल्या आहेत. कारण नसतांना मोठेपणाचे स्वनिर्मित रंग कुणी जीवनचरित्रात भरतो आहे. राजकारणाचा नवा रंग समाजकारणाचे गोंडस नाव धारण करून परिसरात स्थिरावतो आहे. विचारशून्य माणसे अगतिकांच्या परिस्थितीचा अपेक्षित फायदा उठवत मोठे होत आहेत. साधीभोळी माणसे सावज होत आहेत.

पूर्वी गावात निदान व्यसनी माणूस वयाच्या खूप पुढच्या वळणावर तरी उभा असायचा. आता ज्यांच्या वयातून अल्लडपण अजून संपलेले नाही, अशी कोवळी पालवी पानगळीच्या मोसमाला सामोरी जात आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीची फळे सोबत घेऊन उद्विग्न जगणं जगत आहेत. समाजकारणाचा साधा रंग उडत जाऊन शहकाटशहचे नवेच खेळ रंगात आले आहेत. राजकारणाच्या मृगजळी सुखांची मोहिनी मनावर पडत आहे. क्षणभंगुर सुखांचा डामडौल भुरळ घालत आहे. संमोहित माणसे आभासी सुखांच्या पाठीमागे लागत आहेत. वंचना पदरी पडून उद्ध्वस्त होत आहेत. प्रदूषणापासून दूर आहेत, ते आयुष्याचे रंग शोधून भल्या विचारांच्या सोबत उभे आहेत. साधी माणसे समाजात संख्येने फारशी राहिली नाहीत हे वास्तव असले, तरी आहेत ते ओंजळभर चांगुलपण घेऊन आपला आसपास आस्थेच्या गंधाने दरवळत राहील याची काळजी घेत आहेत. गुलाब अशाच तिकट्यावर उभा आहे. कुणा घराच्या तोरणापासून मरणापर्यंत साऱ्यांच्या मदतीला धावतो आहे. आपला भूतकाळ एक अपघात होता, हे मनाने मान्य करून वर्तमान समृद्ध करीत भविष्याची सोनेरी स्वप्ने जीवनपटावर गोंदतो आहे. हरवलेली, दुरावलेली उमद्या मनाची माणसे वेचून काही करू पाहतो आहे. लहानपणचा रम्यकाळ आठवत, तारुण्याच्या उमेदीच्या स्वप्नांच्या साज चढलेल्या आणि पुढे जाऊन दुभंगलेल्या जगण्याला विसरून नव्याने जीवनाचे गाणे सजवतो आहे.

माणसे वर्तमानात जगताना भविष्याच्या धूसर पटलावर स्वप्ने कोरत असतात. याच्या स्वप्नांना महान होण्याची आस कधी नव्हती आणि आजही नाही. साधसं जगणं सुंदर व्हावं, एवढीच अपेक्षा घेऊन हा आपलं क्षितिज शोधतो आहे. शिशिराच्या पानगळीत निष्पर्ण होऊन रिक्त झालेली झाडे वसंतात नव्याने फुलून, बहरून येतात. काही माणसे भूतकाळ मागे टाकून भविष्याच्या वाटेवर प्रवास करताना वर्तमान समृद्ध करीत बहरत राहतात. फुलांना फुलून यायला, झाडांना बहरून यायला ऋतूंची प्रतीक्षा करायला लागते. प्रतीक्षेच्या पावलांनी चालत येणारा मोहर झाडांना देखणेपण देतो. निष्पर्ण झाडांच्या शाखांवर अंकुरित झालेले कोंब हिरवाई कोरून सजतात, सवरतात इतरांना आनंद देत राहतात. गुलाब असाच बहरतो आहे, आसपासच्या परिसरात आस्थेचा पसाभर गंध पसरवत.

Jibhau | जिभाऊ

By // 4 comments:

डोक्यावर अस्ताव्यस्त विखुरलेले केस वाऱ्याच्या संगतीने नाचत राहायचे. बहरात आलेल्या पिकात वारा शिरून सळसळ होतांना हालचाल व्हावी, तसे डौलात डोलत राहायचे. त्यांच्या स्वैर विहाराला मर्यादांचे बांध क्वचितच घातले जात. कोणत्यातरी कार्यक्रमाच्या निमित्ताने डोक्यावर टोपी विसावलेली असायची, तेव्हाच हे घडायचे. अन्यथा स्वतःला बंदिस्त करून वावरण्याचे प्रसंग त्यांच्या वाट्याला फार कमीच. कारण टोपी प्रासंगिक निमित्तालाच परिधान करायची, हा जिभाऊचा स्वतःपुरता अलिखित नियम. टोपी नसायची तेव्हा डोक्यावर बागायतदार रुमालाचे मुंडासे गुंडाळलेले. डोक्याभोवती रुमालाने वेढलेल्या वेटोळ्यातून लहान लेकरासारखे उत्सुकतेने वाकून बघणारे केस वाऱ्यासोबत हितगुज करीत मजेत डुलत राहायचे. विखुरलेल्या केशसंभारातील बहुतेकांनी रुपेरी रंग धारण केलेला. काळेपण जपून असणारे काही केस कोणाचं तरी आपल्याकडे लक्ष वेधून घेणाऱ्या लावण्यवतीसारखे उगीचच मिरवत राहायचे, आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून देत असल्यासारखे. डोक्यावर टोपी असली की, गोरे काय अन् काळे काय, सारेच गुण्यागोविंदाने एका छत्रात विसावलेले. माथ्यावर पुढच्या जागा धरून बसलेल्या केसांचा रंग ना काळा, ना पांढरा. कपाळी चढवलेल्या अष्टगंधाच्या केशरीपिवळ्या छटांनी सदानकदा सजलेले. टोपीच्या पुढच्या टोकालाही याचा संसर्ग झालेला. कपाळावर शक्य असेल तितक्या वाढवत नेलेल्या टिळ्याने चेहऱ्यावर भक्तीची डूब साचलेली. ओठांवर कोरलेल्या पिळदार मिशा, त्यांना तोलून धरणारा लांबसर चेहरा. त्यावर विसावलेले किंचित धारदार नाक. डोळे भव्यदिव्य स्वप्ने पाहण्यासाठी असतात याची जाणीवच नसलेले, दिसेल ते आणि तेवढेच पाहण्याचे काम करीत आसपासच्या खाणाखुणा शोधत राहणारे.

या सगळ्या ऐवजाला सांभाळणारी सुमार उंचीची आणि मध्यम चणीची आकृती. कुणाचंही लक्ष आपल्याकडे चटकन वेधून घ्यावं, असं काहीही नसलेला एक देह. या सगळ्या संभाराला सावरण्यासाठी पांढरा सदरा येऊन अंगावर स्थानापन्न झालेला. कधी कळकटपणा धारण करून मरगळलेला, तर कधी शुभ्रतेची झाक घेऊन उगीच तोऱ्यात चमकणारा. परिधान केलेल्या पेहरावाने पारंपरिक अस्तित्वाच्या साऱ्या खाणाखुणा जाणीवपूर्वक जपलेल्या. निळीच्या सततच्या वापराने त्यावर निळसरपणाची झाक चढलेली. ह्या साऱ्या जामानिम्यासह ‘बारकू जिभाऊ’ नावाची ओळख गावात मिरवत राहायची, अनेकातली एक बनून.

व्यक्तित्वाला कोणतेही लक्षणीय वलय नसलेला; पण जगण्यालाच अनामिक वर्तुळात घेऊन नांदणारा. कोणी भरभरून स्तुती करावी, असे काहीही जगणे आणि जगण्यात नसलेला. कोणतेही नैसर्गिक भांडवल सोबत न देता नियतीने इहलोकी पाठवलेला हा देह गावराहटीत आपले ओंजळभर वेगळेपण अधोरेखित करीत राहिला. आयुष्य म्हणून नियतीने पदरी दिलेले पंचावन्न-साठ वर्षे सोबत घेऊन गावात आनंदाने नांदला. मनीमानसी नसतांना निसर्गनियमांचे बोट धरून अंतर्धान पावला. देह मातीचा होता, मातीत जाऊन विसावला. त्याच्या पार्थिव अस्तित्वाला विसर्जित करून काळ आठ-दहा वर्षे पुढे निघून आला, अनेक नव्या आशयांना आणि घटितांना घटनांच्या क्रमात बद्ध करून.

माणसं इहलोकी येतात आणि जातात. काहींच्या येण्याने आनंदाची अभिधाने अधोरेखित होतात. काहींच्या जाण्याने दुःखाचे कढ मनातून उमटत राहतात, काहींचे जाणे सय बनून समाजाच्या स्मृतिकोशात नांदते. काहींची काळही दखल घेत नाही. मात्र, कोणतेही अपूर्व योगदान नसतांना काहींना गाव, गावातील माणसे आठवत राहतात. अशी माणसे संख्येने कमी असली, तरी अपवाद वगैरे नसतात. ती असतात, हे नाकारता येत नाही. स्वतःचा पसाभर परीघ सोबत घेऊन गावपांढरीतील प्रघातनीतीच्या परिघाभोवती प्रदक्षिणा करीत राहणारं ‘बारकू जिभाऊ’ नाव गावाच्या आठवणीत कोरले गेले आहे. माणसांच्या मनात गोंदण करून वसतीला राहिले आहे. रोज त्याची आवर्जून आठवण करावी असे काही अपूर्व वगैरे योगदान नसलेला. तरीही प्रासंगिक का असेना, पण वर्षातून किमान एकदा तरी हा आठवला जातोच जातो.

कोणतीही आर्थिक उंची जिभाऊला आयुष्यात कधी गाठता आली नाही; पण त्याने लोकांच्या मनात आपला ओंजळभर आशियाना बांधला, हीच याने मिळवलेली श्रीमंती. आठवणी माणसे गेल्यावरही सोबत करतात, सावलीसारख्या मागेमागे येत राहतात. मांजराच्या दबक्या पावलांनी चालत राहतात. जोपर्यंत गावातील जत्रा आणि त्यानिमित्ताने होणाऱ्या तमाशाचे आयोजन होत राहील, तोपर्यंत प्रत्येकवर्षी जिभाऊ लोकांना भेटत राहील. माणसेही त्याच्या उल्लेखाने क्षणभर सद्गतीत होत राहतील. त्याच्या झोकून देऊन काम करण्याला आठवत राहतील. आठवणींचा कोलाज कोरत राहतील, आसपासच्या प्रतलावर. अंतरी अधिवास करून असणाऱ्या स्मृतींच्या सरी वळीव बनून बरसत राहतील, मनाच्या आसमंतातून.

उन्हाच्या झळा झेलीत अख्खा गाव आकाशाकडे डोळे लावून बसलेला असायचा. ग्रीष्माची काहिली अंगावरून घामाच्या धारा बनून निथळत रहायची. सगळा शिवार उन्हाच्या तप्त झळांनी हेलपाटून निघालेला. वाऱ्याच्या एका शीतल झुळूकसाठी आसुसलेला. दुपारचे प्रखर ऊन टाळून सकाळीच शिवाराला जाग यायची. माणसांच्या गलबल्याने रुक्ष वातावरणात चैतन्याची क्षीण लहर दाटून यायची. सूर्य धिम्या पावलांनी माथ्यावर चढत जातो. त्याची दाहकता क्षणाक्षणाने तीव्र होत जाते. औताला जोडलेले बैल आणि त्यांना हाकणारे माणसे अस्वस्थ होऊ लागतात. घटकाभर विसाव्यासाठी सावलीच्या सोबतीला निघतात.

शेताच्या बांधावर आपल्याच तोऱ्यात उभ्या असणाऱ्या आंब्याच्या, निंबाच्या आश्रयाला थकलेले देह येऊन विसावतात. कारण नसतांना हेलपाटे घालणारे कुत्रे आपल्या धन्याची सोबत करीत सावलीला येऊन थांबते आणि लहाकत राहते, जीभ बाहेर काढून. आसपासच्या शेतात काम करणारी माणसे एकेक करून जमू लागतात. कुणी खिशातून तंबाखू-चुन्याची डबी काढतो, कोणी बिड्यांचे बंडल. त्यांची आपापसात देवाण-घेवाण घडत राहते. पेटवलेल्या बिड्यांचा धूर आणि उग्र दर्प हवेत गिरक्या घेत पसरत राहतो. तंबाखूच्या पिचकाऱ्यांचे रंग जमिनीचा तुकडा रंगवत राहतात. एकमेकांशी संवाद साधत पाणीपावसाचे आडाखे ताडले जातात. गप्पांना रंग भरू लागतो. तापलेल्या वातावरणात संवादाच्या शब्दांनी गारवा भरू लागतो.

शेजारच्या शेतात काम करणारा बारकू जिभाऊ औत थांबवतो. त्रस्त करणाऱ्या उन्हाला झोकदार शिव्या हासडत झाडाखाली येऊन विसावतो. बंडीच्या खिशातून बिड्यांचे बंडल काढून सवंगड्यांना एकेक बिडी देतो. स्वतः एक घेतो. तिच्यावर गुंडाळलेला दोरा वेगळा करून आगपेटीवर उगीचच टकटक करून निरखून पाहतो. वाऱ्याने काडी विझू नये म्हणून हाताच्या पंज्याचा आडोसा करून पेटवायचा. कधीकधी प्रयत्न करूनही काडी विझली की, वाऱ्याच्या माहीत नसलेल्या कुलाचा आठवतील तेवढ्या शब्दांत उद्धार करीत असे. बिडीचा प्रछन्न झुरका ओढून धूर बेफिकीरपणे सोडून देतो. त्याच्या लयदार लाटा आसमंतात झेपावतात. वेडीवाकडी वळणे घेत विरळ होत जातात. तल्लफ पूर्ण झाल्यावर आंतरिक समाधानाची झाक त्याच्या चेहऱ्यावर लांबच लांब पसरत जाते.

एकेक करीत गोष्टींचे धागे विणले जातात, त्यांचे गोफ होऊ लागतात. सुख-दुःख, सोयरे-धायरे, पाणी-पाऊस अशा एकेक ठिकाणांना वळसे घालीत विषय गावाच्या जत्रेवर येऊन विसावतो. जत्रा शब्दाने जिभाऊच्या निस्तेज डोळ्यात क्षणभर असंख्य चांदण्या चमकायला लागतात. आश्वस्त करणारे आनंदक्षण चेहऱ्यावर फेर धरून विहरायला लागतात. दरम्यान बिडी-काडीचा आणखी एक फेर फिरलेला असतो. यावर्षी गावाची जत्रा कशी व्हावी, कोणी कोणत्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात, येथपासून जत्रा कशी दणक्यात झाली पाहिजे याच्या प्रारंभिक योजना आखल्या जात. झाडाखाली बसून बराच वेळ झाल्याने आणि काम अंगावरचं असल्याने कुणीतरी उठून उभा राहतो. वावरात काम पडलेलं त्याला स्वस्थ बसू देत नाही. पुन्हा औताकडे पाय वळतात. संध्याकाळी पारावर नाहीतर तात्यांच्या घराच्या ओसरीवर एकत्र येण्याचं सांगत माणसे पांगतात आपापल्या कामाकडे.

स्वैर विहार करणारे चुकार ढग आकाशात भटकत राहतात उगीचच. भटकंतीत सोबतीला येऊन मिळालेले आणखी काही ढग हातात हात घालून इकडे-तिकडे पळत राहतात. त्यांच्या रुपेरी काठांना काळ्या किनारी वेढू लागतात. क्षितिजावरून गार वारा पावसाचा सांगावा घेऊन अंगणी येतो. आकाशात ढगांची दाटी होऊ लागते. गडगडाटासह त्यांचा पाठशिवणीचा खेळ रंगू लागतो. लख्खकन चमकून वीज त्यांच्यामधून वाट काढत पळत राहते, घाई झाल्यासारखी. वारा वांड वासरासारखा उधळत राहतो. त्याच्यासोबत जमिनीवरील कचरा गिरक्या घेत नाचत राहतो. वाऱ्यासोबत उडणाऱ्या मातीने क्षितिजावर धुळीचा पडदा धरला जातो. पाण्याच्या थेंबांचे आगमन होते. ते टपोरे होऊ लागतात. धारा बनून धरतीच्या कुशीत शिरू लागतात. सरीवर सरी बरसू लागतात. सारा शिवार सचैल स्नान करून निथळत राहतो. दोन-तीन दिवसाच्या पावसाने भिजून चिंब होतो. शेतातल्या कष्टात झिरपत राहतो. डोंगराच्या कडेकपारीतून पाझरत पळत राहतो. जागा मिळेल तेथे साचत जातो.

मरगळलेल्या मनाला आणि शिवाराला चैतन्याचे अंकुर फुटू लागतात. शिवारभर एकच धांदल उडते. शिवाराला जाग येते. सुख संवेदनांचे सूर सजू लागतात. माणसे झटून कामाला लागतात. काळ्या मातीच्या कुशीत आकांक्षांची बिजे पेरून डोळे भविष्याची हिरवी स्वप्ने पाहू लागतात. शिवाराचा नूर पालटतो. त्याचा हरवलेला सूर परत एकदा लागतो. त्यासोबत माणसे ताल धरू लागतात. सुखाच्या गंधगार संवेदनांनी सगळे हरकून जातात. वेगवेगळे विभ्रम दाखवत पाऊस बरसत राहतो, असाच आणखी काही दिवस. शिवारभर मुक्तपणे नाचत राहतो. त्याचे तरंग माणसांच्या मनात आस्थेची वलये निर्माण करीत राहतात. सुखाचे ठसे मनावर उमटू लागतात. सारीकडे आबादानीची आश्वस्त अभिवचने दिसू लागतात. दिसामासाचा हात धरून उन्हापावसाचा खेळ खेळीत गावात श्रावण अवतीर्ण होतो.

श्रावणातल्या सणवारांना, व्रतवैकल्यांना उधान आलेले. नदीच्या भरलेल्या पात्राने डौलदार लय पकडलेली असते. माणसांची मनेही आनंदाने तुडुंब भरून दोन्ही तीर धरून वाहत राहतात. आशेचे अंकुरलेले कोंब पुढील काळातील जगणं सुसह्य करीत राहतात. हिरवाईने नटून परिसर नव्या नवरीसारखा मुरडत राहतो. आपल्याच देखण्या छबीच्या प्रेमात पडलेला परिसर आरस्पानी सौंदर्याने नटू लागतो. नुकतेच यौवनात पदार्पण केलेल्या षोडशेप्रमाणे आपलीच प्रतिमा हरकून पाहत राहतो. आनंदाच्या लाटांवर स्वैर विहार करीत भिरभिरणाऱ्या परिसराला मरीमातेच्या जत्रेचे वेध लागतात. सगळीच लगीनघाई उडते. तिच्या कोपापासून सुरक्षित राहावे, म्हणून गावातील आस्थेवाईक माणसे साकडे घालीत राहतात. आपल्यावर तिची अनुकंपा राहावी, म्हणून कोणकोणते नवस बोललेले जातात. जत्रेचे प्रयोजन साधून ओंजळभर आनंद शोधला जातो.

श्रावण महिना बऱ्यापैकी निवांतपण घेऊन गावात आलेला, सोबत समृद्धीचे आश्वस्त अभिवचनही. या महिन्यात येणारे सगळेच मंगळवार गावात परंपरेची पायवाट धरून बंदीचे धागे बांधून आलेले. श्रावणातल्या कुठल्याही मंगळवारी कुणीही शेतात कामाला जायचे नाही, हा गावात पडलेला परंपरेचा प्रघात. कधीपासून माहीत नाही, पण खूपवर्षे झाल्याचे जाणते सांगतात. कुणीतरी करून ठेवलेला अलिखित नियम. ही सार्वजनिक सुटी परंपरेने साऱ्यांच्या वाट्याला दिलेली. धावत्या धबडग्यातून काही अवधीसाठी सुटका म्हणून सोयीची. कुणी परंपरेला पायबंद घालण्याचा प्रयत्न केला, तर प्रघातनीतीच्या पात्रातून वाहणाऱ्या प्रवाहांना बदलण्याचा घाट घातला, म्हणून गावाकडून दंड ठरलेला. म्हणून तसं धाडस कुणी गावात केल्याचे स्मरत नाही. अर्थात, केलं म्हणून काही बिघडेल आणि नाही केलं म्हणून काही घडेल असंही नाही.

गावासाठी, गावातल्या माणसांसाठी, लेकी-सुना-बाळांसाठी आनंदाचं कोंदण घेऊन जत्रा प्रत्येकवर्षी नियमाने येत राहिली आहे. सासरी नांदत्या लेकी यानिमित्ताने दोन दिवस माहेरी येवून विसावतात. मायेच्या माणसात रमतात. आपलेपणाची ऊर्जा घेऊन परत नांदत्या घरी निघून जातात. पै-पाहुण्यांना आग्रहाची निमंत्रणे पाठवली जातात. कधीकाळी बैलगाडीने गावी येणारे पाहुणे-रावळे आज गावात मोटारगाडीने येतात. प्रासंगिक का असेनात, पण नात्यांचे रेशीम गोफ विणले जातात. त्यांची वीण घट्ट होत राहते. त्यांना गहिरे रंग चढत जातात. पाहुणचाराला उधान आलेले सगळीकडे सरबराई सुरु. गावातला गल्ली, कोपरा थट्टा-मस्करी, रामराम, आगत-स्वागताने फुलून आलेला. प्रत्येकजण सोयाऱ्याच्या सरबराईत रमलेला.

जत्रेच्या निमित्ताने गावातले कर्ते आणि कार्यकर्त्यांचे हात राबताना आणि पाऊले पळताना गल्ल्या कौतुकाने पहात राहतात. या सगळ्या गोंधळात कोणाची अधिक धावपळ नजरेत भरत असेल, तर ती बारकू जिभाऊची. कारभाऱ्याच्या कर्त्या नजरेच्या सूचनांच्या अधिपत्याखाली चोख कामगिरी पार पाडणारा जिभाऊ गावाला न सुटलेलं कोडं. याच्यात एवढी ऊर्जा येते कोठून, या प्रश्नाचं उत्तर माणसे त्याच्या वावरण्यातून शोधत राहायची; पण ते शेवटपर्यंत कोणाला मिळाले नाही. जत्रा एक दिवसाची; पण हा महिना-दोनमहिने आधीच कामाला लागलेला. खरंतर महिना-दोनमहिने म्हणणे सीमित अर्थाने अप्रस्तुतच, कारण यावर्षाची जत्रा पार पडली की, पुढच्या जत्रेच्या नियोजनाचे कच्चे आराखडे याच्या मनात तयार असत. राहिलेल्या उणिवांच्या निराकरणासाठी काही आडाखे आखले जात असत.

आकाशातून बरसणाऱ्या जलधारांच्या साक्षीने वाफाळलेल्या चहाचे घोट घेत, विड्या-तंबाखूची देवाणघेवाण करत जत्रेच्याआधीचे काही दिवस ही मंडळी नियोजनात तासनतास घालवत असत. रात्री उशिरापर्यंत कधी अण्णांच्या, कधी अप्पांच्या, कधी कोणाच्या, कधी कोणाच्या घरी जत्रेच्या नेटक्या नियोजनासाठी मतमतांतरे आणि चर्चेच्या फेऱ्या पार पडत राहायच्या, पुढील काही दिवस. चर्चेतल्या सूचनांचा, अपेक्षांचा आकृतिबंध तयार व्हायचा. गावातील उत्साही मंडळीच्या खांद्यावर काही जबाबदाऱ्या विभागून दिल्या जायच्या.

नियोजनकर्त्या या दहा-बारा माणसांनी औपचारिक शिक्षण संपादित करून कोणतीही पदवी कधी प्राप्त केली नाही आणि त्यांना त्याची तशी आवश्यकताही नाही वाटली कधी. शाळा नावाचा अध्याय यांच्या जीवनग्रंथात काही पाने पुढे सरकून साकोळला आणि कायमचा संपला. शाळेशिवाय यांचं कोणाचं कधी काही अडलं नाही. अनुभवाच्या असीम, अमर्याद आकाशाच्या छत्राखाली जे काही शिकायला मिळालं, ते आणि तेवढं संचित घेऊन ही माणसे आपापल्यापुरती यशाची परिभाषा अधोरेखित करीत राहिली. व्यवस्थापनशास्त्राची पदवी घेतलेल्यांनी यांच्याकडून सामूहिक कार्यक्रमांचे नेटके आयोजन म्हणजे काय, इव्हेंट कशाला म्हणतात, याचं प्रशिक्षण घ्यावं असं काटेकोर नियोजन असायचं.

नियोजनाच्या चर्चेतील गाभाविषय असायचा, कोणी किती वर्गणी द्यायची. गावातल्या माणसांचा जीवनपट उघड्या पुस्तकाच्या पानांसारखा असल्याने त्यातील ओळ न ओळ साऱ्यांना अवगत असायच्या. प्रत्येकाच्या वकुबाप्रमाणे वर्गणीचे वितरण व्हायचे. कर्त्याना अधिकचा भार दिला जायचा. सामान्य म्हणून जगणाराही पायली दोनपायली धान्याच्या रूपाने वर्गणी देऊन जत्रेत माझेही योगदान असल्याचं अभिमानाने सांगायचा. कोणी रोख रक्कम दिली नाही, म्हणून काही अडत नसायचं. बदल्यात असेल ते धान्य दिले जायचे आणि स्वीकारलेही जायचे. अर्थात, या सगळ्या कामाचं नियोजन जिभाऊशिवाय उत्तम कोण करेल?

दहा-पंधरा दिवस आधीच सकाळ संध्याकाळ हा आपल्या सैनिकांसह एखाद्या मोहिमेवर निघाल्याच्या थाटात हातात रिकामी पोटी घेऊन कुठल्यातरी दारासमोर हजर व्हायचा. “चला बापू, काढा बरं मरीमाय ना जत्रानी वर्गणी!” असे म्हणीत घराच्या ओसरीवर विसावयाचा.

आता घाईत आहे, नंतर ये म्हणून कुणी सांगितले की, याचं ठरलेलं असायचं घरातील मालकिणीलाच सांगायचं म्हणजे फार फेरे पडत नाहीत. अशावेळी शब्दांत शक्य तेवढे मार्दव आणीत हा म्हणायचा, “काय आक्का, कवयबी तं वर्गनी देनी शे, मग आत्तेच दी टाका नं! कालदिन दिधी म्हणून तुमना वाटा थोडीच कमी होवाव शे आणि आज नही दिधी, म्हनीसन कनगीमा जिवारी वाढी जावाव शे का?”

त्याच्या चिकाटीने घरातील धान्याच्या पोत्यातून दोनचार पायल्या, जे काही असेल तेवढे धान्य मोकळं व्हायचं. तेवढ्याने याचे समाधान नाहीच झाले की, समोरच्याच्या मगदुराप्रमाणे त्यालाच सांगायचा, “काय आबा, देवनी तुमले इतलं देयेल शे! देशात थोडं आणखी ज्यास्ती तं काय कमी हुई जावाव शे का? जितलं देशात तितलं लेशात. माय दखी राह्यनी. ती दिन तुमले कनग्या भरीसन.”

असे काय काय सांगत जिभेवर साखर घेऊन संवाद करीत राहायचा. अधिक काही मिळवत राहायचा. पोतं भरलं की सोबत असणाऱ्या पोरांना अण्णा, बापूंकडे जेथे कोठे ते जमा करीत असतील, तेथे टाकून परत यायला सांगायचा.

पुढच्या घरी गेला की याचं वाक्य ठरलेलं असायचं, “दखा आण्णा, त्या दादास्नी इतलं दिधं. तुम्ही काय त्यासनाथाई कमी शेतस का? मागला वरीसले तुमीन माले कटाई दिनथं, तवय मी तुमनं आईकी लिधं. या सालले आजिबात आईकाव नही. जे देशात ते भरभरीसन द्या. गावनं काम शे, मग आपीनच असा कामले कसाले मागे राहो.”

त्याच्या उपदेश वजा विनंतीचा अपेक्षित परिणाम व्हायचा. शेजारी-शेजारी असणाऱ्या दोन घरातील सुप्त स्पर्धा याच्या पथ्यावर पडायची. मनासारखे दान पदरी पडले की हा म्हणायचा, “आण्णा, या वरीसले जत्रा कशी दनकीसन पार पाडतस दखा तुम्ही.”

सगळ्यांना आश्वासित करीत, शक्य तितकी जास्त वर्गणी काढीत घर अन् घर भटकत राहायचा. वर्गणी जमा करून घेण्यासाठी गावात भटकंती करतांना कंटाळला की, एखाद्या घरी हक्काने चहा मागून घ्यायचा. दमला म्हणून सांगत ओसरीवर बसायचा आणि म्हणायचा, “गावना कामले थकीसन कसं चालीन!” आणि पुन्हा नव्या उत्साहाने उभा राहायचा.

गावात बरेच जण यथातथा आर्थिक परिस्थिती असणारे. म्हणून वर्गणी रोखीने कमी आणि धान्याच्या रुपातच अधिक मिळायची. जमा झालेलं धान्य बाजारात विक्रीसाठी दोनतीन माणसे घेऊन जायची. त्याच्या विक्रीतून येणारा पैसा सायंकाळी गावाच्या कारभाऱ्याच्या स्वाधीन व्हायचा. हे सगळे सोपस्कार पार पाडताना यांनी कधी पै-पैशाची अपेक्षा केली नाही. प्रसंगी स्वतःच्या खिशातून पैसा खर्च करून ही माणसे काम चोखपणे पूर्ण करून आलेली असत. पोटात भूक दाटून आलेली असली, तरी या पैशातून छदामही घेत नसत. कुठून आलं असेल या माणसात एवढं प्रामाणिकपण? गावाप्रती असणारी निष्ठा कारण असेल की, ग्रामदेवतेच्या आस्थेपोटी हे सगळं घडत असेल?

जत्रेसाठी आकर्षण अर्थातच तमाशा असायचा. यावर्षी कोणता तमाशा आणायचा यावर बरेच दिवस खल उडत राहायचा. चर्चेच्या फेऱ्या झडत राहायच्या. जमा पैशाचा आणि बिदागीचा मेळ घातला जायचा. बेणं देण्यासाठी ही पाचसहा माणसे शहराकडे निघायची. तेथे तमाशाच्या मालकाशी बिदागीवरून काय काय बार्गेनिंग होत राहायचे. तास-दोनतास हा हो-नाहीचा खेळ सुरु असायचा. मध्येच कोणीतरी बैठकीतून उठायचा आणि शेजारच्याला खाणाखुणा करून बोलावून घेतले जायचे. कानात काहीतरी कुजबूज व्हायची. तमाशाच्या मालकाला बैठकीतून बाजूला घेऊन इमोशनल केलं जायचं. नाही, हो करता करता बिदागी हाती कोंबून तारीख नक्की केली जायची.

साऱ्यांचे चेहरे प्रसन्नतेचा परिमल सोबत घेऊन सायंकाळी गावात परतायचे. फाट्यापासून दोनतीन किलोमीटर पायी चालत येणाऱ्या पावलांना पाहण्याची गावाला उत्सुकता लागलेली असायची. गावाच्या पारावर पोरासोरांची गर्दी वाढत राहायची. बिदागी देऊन परतलेल्यांच्या चेहऱ्यांवरून अनुमान काढले जायचे. ही माणसे सगळा शीण विसरून पारावर गप्पा करीत बसलेल्या जाणत्यासोबत बैठक घालून बसायची. दिवसभराचा सारा अहवाल वाचून विश्लेषण केले जायचे. तमाशा कसा कमी पैशात आणला म्हणून सांगतांना यांचा उर अभिमानाने भरून यायचा. एकेक गोष्टी पोतडीतून निघत राहायच्या. तमाशा कोणाचा, कोणता हे जाहीर केलं जायचं. जाणत्यांपेक्षा पोरांनाच याचा अधिक आनंद असायचा.

कॅलेंडरच्या चौकटी ओलांडत ठरलेला मंगळवार यायचा, तो जत्रेचा सांगावा घेऊनच. जत्रेच्या निमित्ताने गावात उत्साहाला उधान यायचं. कुठून कुठून माणसे येऊन गावात जमायची. कुणी भांडीवाले, कुणी खेळणी विकणारे, कुणी पाळणेवाले आपापल्या मोक्याच्या जागा धरून बसायचे. कुणी शेव-जिलेबी तयार करण्यासाठी भट्ट्या पेटवत राहायचे. कुठे पत्त्यांचे डाव रंगात आलेले, तर लाल-काला करीत नजरबंदचा खेळ खेळणारे, कुणी सोरट लावणारे काय काय असेल, ते सगळे आजच कमावण्याची संधी आहे, असे समजून आपापली मोक्याची ठिकाणे गाठायचे.

गावातील माणसे जत्रेत मिरवत राहायची. लेकीबाळी सजून-धजून खरेदीसाठी बाहेर पडायच्या त्यांचा अखंड गलका सुरु असायचा. लहान लेकरांचा जत्रेतून दिसेल ते काहीनाकाही घेण्यासाठी हट्ट सुरु असायचा. नाही मिळाले, म्हणून उगीच भोकांड पसरून रडण्याचा, मधूनच कुण्या दुकानदाराचा वस्तू विकण्यासाठी ओरडून आवतन देणारा, मुलांच्या हाती लागलेल्या पिपाण्यांचे, कोणीतरी कुणाला ओरडून साद देणारा, असे एक ना अनेक आवाजांची एकमेकात सरमिसळ होऊन गलका वाढत राहायचा. पाळण्यात बसलेली लहान मुले ओरडून आईबापाला साद घालायची. एखादं भेदरलेलं लेकरू तेथून उडी टाकायला बघायचं, तर त्याचं कुणी तरी त्याला घट्ट पकडून धरायचं.

मरीमातेच्या मंदिराला नुकताच दिलेला रंग भक्तीच्या रंगात मिसळून अधिक गहिरा वाटायचा. मंदिराचा परिसर प्रसन्नतेचा परिमल घेऊन दरवळत राहायचा. नवससायास बोलले जायचे. साकडे घातले जायचे. सुख आपल्या अंगणी नांदते राहावे, म्हणून माणसे कामना भाकत राहायचे. कुणाला पीकपाणी चांगले हवे, कुणा मानिनीला कूस उजवण्याची आस लागलेली असायची. कुणाच्या लेकराला नोकरी मिळवायची अपेक्षा असायची. कुणाच्या लेकीला हळद लागेली पहायची ओढ लागलेली. काय काय अपेक्षा घेऊन माणसे मरीमायच्या पायावर माथा टेकून आशीर्वाद घ्यायची. नारळं वाढवली जायची. त्यांच्या पाण्याने परिसर पाझरायला लागल्यासारखा व्हायचा. नैवद्याची ताटे घेऊन मंदिरात गर्दी वाढत जायची. जत्रेचा रंग गडद व्हायचा. ऊनपावसाच्या खेळाने आकाशात इंद्रधनुष्यी रंगांची कमान धरली जायची. इकडे माणसांच्या मनातले रंग आणखी नव्या छटा घेवून बहरून यायचे. दिवस हलक्या पावलांनी मावळतीच्या वाटेने लागायचा.

इकडे तमाशातील कलाकारांना घेऊन मोटार दुपारीच गावात दाखल झालेली असायची. त्यांच्या जेवणाची, थांबण्याची व्यवस्था आधीच झालेली असली, तरी ऐनवेळी काहीतरी सुचायचे आणि धावपळ होत रहायची. गाडीतील साहित्य उतरवून घेण्यासाठी न सांगता अनेक हात मदतीला लागायचे. कुठल्यातरी घरी तमाशातील मंडळी तिसऱ्या प्रहरपर्यंत पेंगत पडलेली असायची. त्यांना पाहण्यासाठी पोरांची गर्दी उसळायची. लहान-लहान डोळे कुतूहलाने त्यांच्याकडे टकामका पाहण्यात लागलेले असतांना मागून कुणीतरी पुढच्यांना ढकलायचे आणि नेमके त्यातला कोणीतरी या लोकांच्या अंगावर पडायचा. ते पाहून पोरासोरांकडे लक्ष ठेऊन असणारा कोणीतरी जाणता गडी पोरांच्या अंगावर धावून येत हाकलायचा. कधी कधी एखादं धीट कार्ट त्याच्यावरच उखडायचं आणि भांडणाला तोंड फुटायचे. संतापाच्या भरात थोबाडीत ठेऊन भांडणाऱ्या पोराचं बखोटं धरीत बाहेर हाकललं जायचं. मार खाणारं पोरगंही काही कमी नसायचं त्याच्या आनंदावर विरजण टाकणाऱ्याला सुचतील तितक्या अस्सल शिव्या हासडून पळायचं.

बारकू जिभाऊच्या सूचनांना उधान यायचं. साऱ्यांची सरबराई राखण्यासाठी पळत राहायचा. नियोजनात त्रूटी राहू नयेत म्हणून जिवाच्या कराराने धडपड करीत राहायचा. गावात तगतराव उभा करण्याचा अनुभव गाठीशी असलेली माणसे तयारीला लागलेली असायची. मध्येच हा त्यांच्याकडे जावून आवश्यक सूचना सांगून तिसरीकडेच निघायचा. स्वयंपाक काय शिजतो आहे, त्याची चौकशी करून तेथेही दोनचार सूचना टाकून परत पहिल्या ठिकाणी येऊन थांबायचा.

तगतराव जोडण्याच्या तयारीला लागलेला कुणीतरी मधूनच ओरडायचा, “ओ जिभाऊ, अरे दोऱ्या, दोरखंड धाड ना रे भो! अरे हाई शिंगाडे बरोबर नही, धाकलं पडी राह्यनं, दुसरं देखाले सांग.”

हा परत तिकडे पळायचा. तेव्हाशी तगतरावला जुंपल्या जाणाऱ्या जोड्या का आल्या नाहीत म्हणून कुणीतरी सांगायचे. हा गोठ्याकडे पसार व्हायचा. तेथे बैलांना झुली, गोंड्या-बाशिंगांनी सजवत असलेल्या माणसांवर खेकसायचा. बैलांना साज चढवणारे आपल्या स्थितप्रज्ञतेला जराही धक्का लागू न देता आपले काम करीत राहायचे. आता दहापंधरा मिनिटात आलोच म्हणून याला तेथून कटवायचे. तिकडून निघाला की, तगतराववर उभे राहणाऱ्या तमाशातील कलाकारांना मध्येच दटावून यायचा. “आरे, कितला पावडर, टिकल्या लायी राह्यानात! गह्यरं हुई गे ना भो! आवरा रे आते.” म्हणत त्यांच्या मागे लागायचा.

तगतराव निघेपर्यंत सारी जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेऊन धावत राहायचा. एकदा का नारळ वाढवून, गुलाल उधळून मरीमायच्या जयघोषाने तगतराव बाहेर पडला की, हा सुटकेचा श्वास सोडायचा.

रात्री अकरा-बारा वाजता तमाशा फडावर उभा राहायचा. संध्याकाळी तगतराव गावभर फिरत राहायचा. ढोलताशांच्या गजराने गाव निनादत राहायचा. मरीमायच्या नावाचा घोष गावच्या आसमंतात घुमत राहायचा. उधळलेल्या गुलालाने आकाशाने जणू गुलाबी रंगाची ओढणी ओढून घेतल्यासारखे वाटायचे. भक्तीच्या वाटेने तगतराव एकेक पाऊल पुढे सरकत राहायचा देवळाच्या दिशेने. सारा गाव फिरून मरीमायच्या देवळाजवळ येवून हजेरी व्हायची. ठेवणीतल्या नव्या कपड्यांनी सजलेले देह गावभर मिरवत राहायचे. बारकू जिभाऊचा पांढरा सदरा आणि धोतर या दिवशी हमखास चरम मर्यादेपर्यंत नीळ घेऊन मुळचा पांढरा रंग हरवून बसलेले असयाचे. कडक इस्त्री करून ठेवलेली टोपी अभिमानाने डोक्यावर चढायची. माणसं गावभर पळत रहायची. त्या धावण्यातही लगबग साठलेली. प्रत्येक पावलांना आस्थेची, भक्तीची वाट शोधायची घाई झालेली. गर्दीत अनेक चेहरे आपापले आनंद घेऊन मिरवत राहायचे.

गर्दीतून मध्येच पसार होऊन काही चेहरे हातभट्टीची बरकत आपल्या उदरी साठवून यायचे. त्याचा आनंद घेत मनमुराद नाचत राहायचे. जिभाऊ सहसा घेत नसायचा, पण कोणीतरी सोबत घेऊन जायचा. आग्रहाने म्हणा किंवा आणखी काही कारणाने त्याच्या मुखातून थोडे तीर्थ पोटात येवून विसावले की, याच्या अंतरी अधिवास करून असणाऱ्या चैतन्याला उधान यायचे. रसवंती अनेक वळणे घेत नागिणीसारखी सळसळत रहायची. याच्यातला कलाकाराला जाग यायची. या नादात तगतराववर चढून ढोलकीवर थाप द्यायचा. कधी नाच्याच्या सोबत ताल धरायचा. हे जुळलेले सूर अगदी रात्री तमाशातही सजत राहायचे. तमाशातील कलाकारांच्या एन्ट्रीपेक्षा जिभाऊची एकदोन मिनिटांची प्रेमाची प्रासंगिक एन्ट्री शिट्या आणि टाळ्यांची दाद घेणारी असायची.

रात्र गडद होत जायची, तसा तमाशाला रंग चढत जायचा. झुंजूमुंजू होईपर्यंत आनंदलहरींनी आसमंत भरून जायचे. सळसळते चैतन्य घेवून अख्खी रात्र अंधाराला खेळवत नाचत रहायची. मध्येच लाईट गेली की गॅसबत्त्या तयार असायच्याच, त्यांना पेटवण्याची धावपळ उडायची. माणसे तशातही तमाशा पाहत राहायची. मनमुराद दाद द्यायची. गणगौळण, पोवाडे, वग, सवाल-जवाब, गाणी कायकाय रंग भरून यायचे. आरोळ्या, शिट्ट्यांनी परिसर दुमदुमत राहायचा, अगदी पहाट फुटेपर्यंत. आसपासच्या खेड्यातून आलेली माणसे पहाटेच्या तांबडं फुटायच्या आधी घराच्या रस्त्याने लागायची.

तमाशा थांबायचा. तमाशा पाहण्यासाठी उत्साहाने आलेली मुलं डोळ्यांत झोप दाटून आली की, रात्री केव्हातरी तेथेच निजून गेलेली असायची. सकाळी मायबाप त्यांना शोधत यायचे. नाहीतर कोणी त्यांना जागे करून घराकडे रवाना करायचे. पोरांची पेंगलेली पावले गोधडी सावरत घराच्या रस्त्याने लागायची. तमाशातील कलाकारांना चहापाण्याच्या व्यवस्थेसाठी जिभाऊची शोधाशोध व्हायची. रात्री जरा जास्तच तर्र झालेला जिभाऊ कुठेतरी आसपासच घोरत पडलेला असायचा. कोणीतरी जावून याला जागा करायचा. हा जागा व्हायचा तो या लोकांची व्यवस्था बघायची जबादारी असल्याची जाणीव घेऊनच.

सगळी सूत्रे हाती घेऊन याची परत पळापळ सुरु व्हायची. सकाळपर्यंत यात्रेचा उत्साह संपलेला असायचा. न मागता मदतीला येणारे हात आणि व्यवस्था करण्यासाठी पळणारे पाय कोणत्यातरी वाटेने निघून गेलेले असायचे. हा एकटा आणि असलेच कोणी दोनतीन जण मदतीला तेव्हढेच तिथे दिसायचेत, पण तेही लोकांच्या नावाने बोंबा मारत राहायचे. तमाशाचे साहित्य मोटारीत कोंबले जायचे. काही आठवणी घेऊन, काही मागे ठेवून गावाची वेस ओलांडून धुळीचे लोट अंगावर घेत तमाशाची गाडी निघून जायची. मोटार रस्त्याने लागली की जिभाऊ तिच्या अदृश्य होत जाणाऱ्या प्रतिमेकडे डोळे किलकिले करीत बघत राहायचा, नजरेआड होईपर्यंत.

कालच्या उधाणलेल्या चैतन्याला ओहटी लागायची. आलेली पावले परतीच्या वाटेने निघायची. लेकीबाळी भरलेला कंठ आणि डबडबलेल्या डोळ्यांनी माहेरचा निरोप घेऊन सासरी रवाना व्हायच्या. कालचं जग आज नसायचं. परवाच्या पूर्वपदावर येवून चालत राहायचं, आश्वस्त करणारे आनंदाचे काही क्षण मागे ठेवून.

सारा शीण निघून गेल्यावर माणसं सायंकाळी पारावर परत जमायची. यात्रेतील आनंदाची आवर्तने आवर्जून आठवली जायची. गेल्यावर्षापेक्षा यावर्षी सगळंच कसं चांगलं झालं, म्हणून गावच गावाचं कौतुक करीत राहायचं. कौतुकाचा प्रवाह वाहत राहायचा आणि वाहता वाहता जिभाऊकडे वळायचा. कुणीतरी म्हणायचं, “हाई सगळी धावपय पार पडनी, गह्यरं मस्त व्हयनं; पन यानामागे जिभाऊ उभा होता म्हणून. जिभाऊ, तुनी खरंच कमाल शे भो! तूच करू जाने हाई सगळं.”

जिभाऊ म्हणायचा, “कसानी कमाल हो आबा! आपला गावना लोकेस्नी साथ नही राहती तं मी ऐकला काय कराव होतू?”

तरीही माणसे कौतुक करीत राहायची. जिभाऊ धन्य व्हायचा. रात्रीपर्यंत हाच विषय सुरु राहायचा. पुढे दोनतीन दिवसांनी हळूहळू त्यावर विस्मरणाचा पडदा पडायचा. रोजच्या गडबडीत माणसे अडकत जायची. नवी सुख-दुःखे, नव्या समस्या विषय बनून माणसांच्या बोलण्यात अलगद सामावून जायच्या.

जिभाऊ मात्र कौतुकाची ही ऊर्जा घेऊन वाहत राहायचा, सुखद स्मृतींच्या लाटांवर. कधीतरी थोडी घेतली की, मनात जत्रेच्या आठवणींचा मोहर फुटायचा. हातभट्टीच्या लागलेल्या वरच्या पट्टीसह स्मृतींच्या गंधाची सरमिसळ वातावरणातून वाहत राहायची. जिभाऊ मनातलं दुःख लपवत आनंदाचे लहानसे कवडसे शोधत राहिला. आपल्या दुःखाचे कढ कोणाला दिसू नयेत, म्हणून पाणावलेल्या डोळ्यांना समजावत राहायचा. लोकांना काही कळू नये, म्हणून चेहऱ्यावर प्रसन्नता आणून संवाद साधत राहायचा. या प्रसन्नतेच्या आत अंतर्यामी दुःख, वेदना साचलेल्या होत्या, तो अखेरपर्यंत त्या झाकत राहिला.

परिस्थितीने पाचवीलाच दारिद्र्य पूजलेले. लहान असताना वडिलांचं छत्र हरपलं. आईने लोकांकडे मोलमजुरी करून वाढवलं. लहानाचा मोठा केला. कष्ट रक्तातच होते. राबणे नशीब बनले होते. नशीब पालटायची संधी शिक्षणाने दिली; पण त्याचे सोने करायची अचूक वेळ याला साधता आली नाही. तो काळच प्रघातनीतीच्या परिघात फिरण्याचा. शिक्षणाचा परीघ विस्तारायचा होता. याच्यापर्यंत तो पोहचला नाही. खरंतर हाच त्या वाटेने चालता झाला नाही.

नियतीचे खेळ समजून त्याच्या सोबतची सगळीच माणसे स्वतःला नशिबाच्या कृपेवर सोडून देत होती. नशिबालाच आपल्या जगण्याचा परीघ करून आहे त्यात हा सुख शोधत राहिला. गरिबी माणसांना बरंच काही शिकवून जाते. हाही तिची सोबत करीत जगणं शिकला. आहे तेच पर्याप्त मानून आला दिवस ढकलू लागला. कुलाचा वारसा जन्माने संपन्न होता; पण परिस्थितीने वंचनेच्या वर्तुळात आणून उभे केले. या वर्तुळात स्वतःचं विश्व शोधत राहिला. जीवनग्रंथाच्या पानांवर लेखांकित झालेले दुःखाचे, वेदनेचे अध्याय मिटवण्यासाठी धडपडत राहिला. परिस्थितीशी अखेरपर्यंत लढत राहिला एखाद्या वीराच्या थाटात. परिस्थितीवर स्वार होण्याची धमक अंगी घेऊन नांदत राहिला.  रोज जगण्याचा नवा अनुभव घेत राहिला. आला दिवस आपला म्हणून साजरा करीत राहिला.

माणसाचं जगणंच निसर्गाच्या चक्राशी बांधलं गेलेलं. नियंत्याच्या हाती स्वतःला सोपवून आपण प्रयत्न करीत राहणे हाच जीवनयोग असतो, असं म्हणणारा जिभाऊ आपल्या जगण्याचे प्रयोजन थाटात कथन करून सांगायचा, तेव्हा एखाद्या विचारवंताच्या सोबत अभ्यासाला होता की काय असे वाटायचे. हे विचार दिमतीला घेऊन तो कर्मयोगात जीवनयोग साधत राहिला. निसर्गाच्या सानिध्यात जगण्याची प्रयोजने शोधत राहिला आणि एक दिवस निसर्गचक्राच्या गतीत स्थिरावला. देहाच्या चैतन्याला निसर्गानेच पूर्णविराम दिला.

त्याने गावाचा निरोप घेऊन आठ-दहा वर्षे झाली असतील. पण या सगळ्या वर्षातले एकही वर्ष आणि एकही जत्रा अशी नसावी; ज्या दिवशी तो गावाला आठवत नाही. वर्षभर त्याला आठवत राहावे, असे त्याचे काही कार्य नसले, म्हणून काही बिघडत नाही. पण गावात जत्रेचे आयोजन होत राहील, तेव्हा तेव्हा तो आठवत राहील. गावच्या जत्रेसाठी केलेल्या कामाने लोकांच्या स्मृतींवर आपलं नाव कोरून तो कायमचा निघून गेला आहे. मागे उरल्या आहेत त्याच्या आठवणींची अक्षरे आणि धावपळीच्या पाऊलखुणा, ज्या काळालाही मिटवता येणे शक्य नाही. जोपर्यंत माणसे त्या स्मृतींना ठरवून निरोप देत नाहीत तोपर्यंत.

Araman | अरमान

By // 8 comments:

अरमान
 
माणूस परिस्थितीचा निर्माता असतो की, परिस्थिती माणसाला घडवते, सांगणे अवघड आहे. काही असले तरी परिस्थितीने पुढ्यात आणून पेरलेल्या प्रसंगांना तोंड देत साऱ्यांनाच सामोरे जावे लागते, एवढं मात्र नक्की. पण कधीकधी परिस्थितीचे पाश असे काही आवळले जातात की, माणूस बाहुले बनून नाचत राहण्याशिवाय काहीच करू शकत नाही. जीवनसंगरात टिकून राहण्यासाठी केलेले सगळे सायास, प्रयास अपयशाचे धनी ठरतात. संघर्ष करूनही हाती शून्यच उरते. परिस्थितीने आखून दिलेल्या वर्तुळाच्या परिघात सीमित झालेली माणसे गरगरत राहतात दिशाहीन पाचोळ्यासारखी. जगण्याच्या सगळ्याच दिशा अंधारतात, तेव्हा धुक्यात हरवलेल्या प्रतिमा आपलाच चेहरा शोधीत राहतात वेड्यासारख्या. ओळख हरवलेले चेहरे नियतीने निर्धारित केलेल्या मार्गाने चालत राहतात स्वतःचा शोध घेत, सारं काही सोबत असूनही हाती काहीच नसलेल्या रित्या ओंजळी घेऊन. अंधारल्या वाटेवर चालताना अंतर्यामी कोंडलेली स्वप्ने कधीतरी उजळून येण्याची प्रतीक्षा करीत पळत राहतात, भग्न क्षितिजाकडे दिसणाऱ्या चिमूटभर प्रकाशाच्या ओढीने. जगण्यात सामावलेली पराधीनता नियतीच्या संकेतांना साकोळून आयुष्याच्या झोळीत येऊन पडते. कधीतरी अवचित एखाददुसरा आनंदाचा कवडसा दूरच्या क्षितिजावर लुकलुकताना दिसतो. मनात आशेचे फुलपाखरू भिरभिरायला लागते. पंखांमधली सारी ताकद एकवटून उजेडाच्या खुणावणाऱ्या बिंदूकडे झेपावते, काहीतरी हाती लागल्याच्या आनंदात. पण तोही भासच. मृगजळाचे प्राक्तन गोंदून आलेला धूसर क्षण वंचना घेऊन आयुष्यात विसावतो. अनपेक्षित हाती लागलेले चारदोन चुकार कवडसे अस्वस्थ वर्तमान बनून भविष्याच्या शोधात दिशाहीन वणवण करीत राहतात. ललाटी लेखांकित केलेलं प्राक्तन घेऊन माणसे सभोवताली आखून दिलेल्या शून्याभोवती प्रदक्षिणा घालत राहतात. शेवटी हाती उरते शून्य. हे शून्यही शून्यात विलीन होते आणि मागे उरतात या शून्य प्रवासाच्या काही स्मृती, त्याही प्रश्नांचे भलेमोठे चिन्ह घेऊन.

शून्यापासून सुरु होऊन शून्यावर संपणारा प्रवास काहींच्या जगण्याची बदलता न येणारी प्राक्तनरेखा बनतो. नशिबाने ओढलेली ही लकीर आयुष्यावर मिटता न येणारे ओरखडे काढीत राहते. परिस्थितीनिर्मित शून्य सोबत घेऊन जगणारी माणसं धडपडत राहतात सुखाच्या शोधात. जगण्यासाठी अनेक धडपडी करूनही अपयशाच्या भळभळणाऱ्या जखमा उरी घेऊन परिस्थितीच्या आवर्तात हरवलेलं असंच एक नाव स्मृतिकोशात कायमचं कोरलं गेलं आहे. जन्म-मृत्यूच्या नोंदी असणाऱ्या अभिलेखात ‘अरमानशा सुलेमानशा फकीर’ या नावाची वर्णमालेतील काही अक्षरांनी केलेली नोंद हीच त्याची पूर्ण ओळख, बाकी आयुष्यात सगळीकडून अपूर्णताच. अरमान किती सुंदर नाव! आपल्या असण्यात अनेक इच्छा-आकांक्षांना साकोळून घेणारे. अंगभूत सूर, नाद, लय घेऊन स्वतःच्या तालात निनादणारे. स्वप्नांच्या विश्वात विहार करणारे. पण वास्तव कधीकधी कल्पितापेक्षाही अधिक भयावह असते. त्याच्या भयावहतेची कल्पना नसते, म्हणूनच अज्ञानात आनंद शोधण्याशिवाय माणूस फार काही करू शकत नाही. वास्तवाच्या वाटेवर चालताना परिस्थितीचे निखारे पदरी बांधून चालणे काहींचे अटळ प्राक्तन ठरते. नियतीने त्यांच्या ललाटी हे अभिलेख कोरून कायम केलेले असतात. सगळे विकल्प संपतात, तेव्हा प्रयत्नांशिवाय दुसरे काही हाती उरतेच कुठे. आल्या प्रसंगाला सामोरे जाण्याशिवाय गत्यंतर नसते. समोर दिसणाऱ्या निखाऱ्यांवर स्वतःला भाजून घेण्याव्यतिरिक्त पर्याय नसतात.

परिस्थितीने पदरी दिलेली दाहकता सोशीत आयुष्यभर आपलाच शोध घेणारा अरमान माझ्या गावातल्या अनेकातला एक. त्याच्या असण्याची दखल जगाने घ्यावी, असे अनन्यसाधारण काहीही नसलेला. चारचौघांसारखा सरळरेषेत जगणारा. समाजाने निर्धारित केलेल्या नियमांच्या चौकटींमध्ये सभ्यतेचे सारे संकेत सांभाळून वागणारा. याच्या असण्याने ना व्यवस्थेच्या वर्तुळात कोणते तरंग उठणार होते, ना त्याच्या नसण्याने कोणती पोकळी निर्माण होणार होती. पण काही माणसे अशीही असतात, ज्यांच्या असण्या-नसण्याने कोणाला काही फरक पडणार नसला, तरी त्यांच्या स्मृती काळाच्या तुकड्यावर आठवणींचे गोंदण करून जातात. अरमानला त्याच्या नावाच्या अर्थाचे अन्वयार्थ कधी लावता आले नाहीत. जगण्याचे रोजच उसवणारे पापुद्रे सांधताना होणारी दमछाकच एवढी मोठी होती की, अर्थांचे आयाम समजून घायला अवधी कधी मिळालाच नाही. जगणे कितीही सुंदर असले, तरी मनावर गारुड करणारे मोहतुंबी पदर उकलून स्वतःकडे आणि जगाकडे बघण्याइतकी उसंत नियतीने कधी मिळू दिली नाही. प्राप्त परिस्थिती असे काही फासे जीवनपटावर फेकीत होती की, खेळलेला प्रत्येक डाव जगण्याची आधीपेक्षा अधिक कोंडी करीत होता. पडलेल्या पाशातून मुक्त होण्याच्या प्रयत्नात अधिकाधिक गुरफटत होता. गुंत्याच्या गाठी अधिक घट्ट पीळ घालीत होत्या.

तसेही कुणाचा जन्म कुठे व्हावा, हे काही कोणाच्या हाती नसते. आपले जन्मपूर्व संदर्भ नियती निर्धारित करीत असते. माणसं नियतीनेच आखून दिलेल्या मार्गाने मुकाट्याने चालत राहतात, मनात सजवलेल्या स्वप्नांच्या प्रदेशाच्या दिशेने. घर, घराणे, कुल, परिस्थिती निवडण्याचे विकल्प माणसाच्या हाती असते, तर कदाचित जगात दुःख, यातनांचा वेदनादायी प्रवास घडलाच नसता. वेदनांचा वेद हाती घेऊन चालताना त्याची पारायणे करण्याची आवश्यकता राहिलीच नसती. पण हाही नुसता कल्पनाविलास. वास्तवात असे काही संभव होत नाही. आयुष्याच्या झोळीत पडलेलं दान आपलं मानून स्वीकारावंच लागतं. काही ते हसत स्वीकारतात, काही मुकाट्याने, सर्वबाजूंनी पर्याय संपले म्हणून काही आपलं मानतात, एवढाच काय तो फरक असतो. श्वास वाट्यास आल्यावर त्यांची स्पंदने सुरु असेपर्यंत घडणारा प्रवास अटळ प्राक्तन असतं. लाथ मरीन तेथे पाणी काढीन, असे कोणी म्हणत असला तरी जगणं ओझं वाटायला लागतं, तेव्हा अशी विधाने निव्वळ मानसिक समाधानासाठी केलेल्या कवायती वाटतात. तसंही जगणं एक कसरतच असतं. काहींना जरा अधिक उंचीवर त्याची दोरी बांधून मिळते. त्यावरून स्वतःला सावरत चालावंच लागतं.

गाव म्हटले की, गावाचा आणि माणसांचा स्वभावही स्वाभाविकपणे सोबत येतोच. स्वभावदर्शक शब्दांच्या साऱ्या छटा वास्तवात साकारणारी माणसे प्रत्येक वेळी, प्रत्येक काळी तसेच प्रत्येक स्थळी असतात. समाजात ती एकेकटी असली, तरी शोधली की सहज सापडतातही. पण अर्थांचे अनेक आयाम घेऊन जगणारे अपवाद. नकोसं जगणं सोबत घेऊन नियंता काहींना इहलोकी पाठवत असतो. नियंत्याचं हेच लेणं लेऊन अरमान अठरा विश्वे दारिद्र्य हीच एकमेव दौलत असणाऱ्या घरात जन्माला आला. त्याच्या आगमनाने चंद्रमौळी घरात आनंदाचं चांदणं बहरलं. गरिबाघरी धनदौलतीची स्वप्ने सहसा सोबत करीत नसतात. पण कधी कधी दारिद्र्यातही आनंदाचा कवडसा मोडक्या छपराच्या फटीतून उतरून वसतीला येतो. सुलेमानचाचाच्या मोडक्या संसारात अरमानच्या आगमनाने प्रकाशाची क्षीण थरथर झाली. थरथरणारी वात हाती लागली. ती तो जीवापाड जपत राहिला. परिस्थितीच्या वादळवाऱ्यापासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी धडपडत राहिला. त्याच्या मनी आनंदाचं झाड डवरून आलं. अल्ला दयावान असल्याची खात्री पटली. परवरदिगारच्या इनायतने हे सुख अंगणी आलं, याचं त्याला किती अप्रूप. खुदा किती दयाळू आहे, याचं वर्णन करतांना तो कधी थकत नसे. मुलाच्या जन्माने मनात साकोळून ठेवलेल्या मूठभर अरमानांची पूर्तता झाली. मुलाचे नाव अरमान ठेऊन आकांक्षांच्या आकाशात सुखाची इंद्रधनुष्यी स्वप्ने रंगवू लागला. पाचवीलाच पुजलेल्या दारिद्र्यात दैववश हाती लागलेल्या सुखाच्या क्षणांचा शहेनशहा समजत राहिला.

गरिबाला स्वप्ने पाहण्याचा अधिकार कदाचित नियती देत नसावी; पण स्वप्ने आम्हालाही पाहता येतात, हे सुलेमानचाचाने नियतीलाच निक्षून सांगितले. अरमानच्या घरभर धावणाऱ्या पावलांना सोबत करीत आणखी काही पाऊले पडक्या घराच्या ओसरीवर धावू लागली. त्याच्या पाठीवर भाऊ ‘सिराज’ जन्माला आला. दारिद्र्याच्या दलदलीत अधिवास असणाऱ्या घरांत स्वप्नांची कमले फुलू लागली. जीवनात वसंत अवतरला. त्याच्या मोहक गंधात मर्यादांच्या चौकटींनी बंदिस्त असणाऱ्या घराचे कोपरे चेहऱ्यावर प्रसन्न हास्याची लकेर लेऊन फुलत राहिले. सुलेमानचाचा साऱ्यांना त्याची दारिद्र्यातील संपत्ती सांगू लागला. “यही मेरी असली दौलत है। खुदाने मेरेलिये धन-दौलत नही बक्षी तो क्या हुवा। ये मेरे किमती हिरे जो मेरे पास है, वो मेरा टुटाफुटा आशियाना बदल देगे। एक दिन ऐसा भी आयेंगा, जिस दिन रोजीरोटी के लिये दरदर नही भटकना पडेगा।” सांगताना त्याच्या डोळ्यांमध्ये कितीतरी स्वप्ने साकोळून यायची, शब्दागणिक नक्षत्रांप्रमाणे चमकत रहायची. पण काळ ना कोणाचा सोयरा असतो. ना कोणाचा सखा. तो आपल्याच तालात आणि आपल्याच डौलात आपली ध्वजा फडकावत चालत राहतो. काळ त्याच्या तोऱ्यात चालत राहिला. सुलेमानचाचाची स्वप्ने त्याला सोबत करीत राहिली, त्याच्या निबीड अंधाऱ्या उदरात लपलेली आपली पसाभर सुखं शोधत राहिली.

काळ कधीकधी सूड उगवतो. त्या सूडसत्राच्या आवर्तात कोण कसा गुरफटेल कोणास माहीत. त्याला गती असते तशी प्रगतीही असते. कृतीही असते; पण दुर्दैवाने दृष्टी नसते. पायाखाली येणाऱ्या दिशाहीन वाटेने तो पळत राहतो, आपलं सावज शोधत. त्याच्या नजरेस श्रीमंत-गरीब, राव-रंक असं काहीही दिसत नसतं. काळाच्या कराल तडाख्यात सुलेमानचाचा सापडला आणि नियतीच्या एका आघाताने सारं उध्वस्त झालं. काडीकाडी गोळा करून बांधलेलं घरटं उधळलं गेलं. या परिवाराची परिस्थिती पाहून हळहळण्याशिवाय कोणी काहीच करू शकत नव्हतं. गावातली माणसे सांगत, ‘चांगल्या माणसाच्या वाट्यास असे भोग का यावेत? काही कळत नाही.’ ज्या माणसाने गावात कुणाचं चुकुनही कधी वाईट केलं नाही. कोणाच्या वाईटावर एका चकार शब्दाने बोलला नाही, त्याच्या नशिबी अशा जिवघेण्या यातना का याव्यात? की गतजन्माचा व्यवहार नियती पूर्ण करते आहे? अर्थात, अगतिक विधानांशिवाय माणसांच्या हाती काहीच नसल्याने, असे निराशेचे सूर शब्द बनून हळहळत राहायचे.

माझ्या आयुष्याच्या उमलत्या वयाची वीसबावीस वर्षे गावमातीच्या गंधाने अजूनही भारलेली आहेत. घडणाऱ्या लहानसहान घटनांच्या स्मृतींनी प्रेरित आहेत. गावाने माझ्या जगण्याच्या प्रत्येक कृतीत संवेदनांची प्रयोजने पेरली. दारिद्र्यातही मनाची श्रीमंती कधी ओसरू न देणाऱ्या संस्कारांचं मनाच्या मातीवर सतत सिंचन केलं. गावमातीने जिवाभावाची नाती दिली, तशी आपलेपणाच्या ओलाव्याने ओथंबलेली माणसेही दिली. या मातीतला अनमोल ठेवा काही असेल, तर मला मिळालेले मित्र. ही श्रीमंती भरभरून वाट्याला आली. काही वयाने मोठे, काही लहान, तर काही समवयस्क; पण मैत्रीच्या नात्यात वयाची बंधने कधी बांध घालू शकली नाहीत. मैत्रीच्या नितळ नात्यात कधी अंतराय आला नाही. माझ्यापेक्षा वयाने दोनतीन वर्षांनी लहान असणारा अरमान आम्हां साऱ्यांच्या मैत्रीच्या नात्यातला बहरलेला ऋतू होता. निर्झरासारखा प्रसन्नपणे वाहणारा. या वाहत्या उत्साहाला थांबण्याचा शाप नव्हता.

सुमार उंचीचा, अंगापिंडाने बऱ्यापैकी भरलेला; पण थोडा स्थूलतेकडे कलणारा. अरमानला दारिद्र्यात मिळालेली ही एकमेव निसर्गदत्त श्रीमंती. आणि त्याने कमावलेला स्वभावाचा सरळपणा ही त्याची स्वअर्जित दौलत. अंगावर बारा महिने तेराही काळ विसावलेला रंगीत बनियन. तो कधीतरीच नवा दिसायचा. चाळणी होईपर्यंत अंगावरच त्याचं वास्तव्य. धुण्यापुरता अंगावरून बाहेर पडायचा. खाकी हाप पँट आणि पांढरा सदरा शाळेत गणवेश म्हणून सक्तीचा असल्याने सदरा तेवढा शाळेच्या वेळेपुरता देहावर दिसायचा. अर्थात, तोही गोधडी शिवायच्या जाड्याभरड्या धाग्यांचे गोंदण करून अधिक देखणा झालेला. मधल्यासुटीत कुठल्याशा कारणांनी मित्रांशी झोंबाझोंबी केल्याने बाही आणि शोल्डर यांची बहुदा फारकत झालेली असायची. तडजोड करीत संसार करणाऱ्या जोडप्यांसारखा मोडणारा संसार कुठल्यातरी धाग्यांनी जबरदस्तीने सांधून ठेवलेला असावा, तसा टाके घालून सदरा आणि बाही सावरलेली. कमरेवरच्या पँटने कायमची एकात्मकता जपलेली. जोडलेल्या ठिगळांना मूळचा रंग असलाच पाहिजे म्हणून याची कोणतीच सक्ती नसायची. तिचा उपयोग शरीर आणि लज्जा रक्षणार्थ असल्याचा याचा दावा. कधीतरी सणवाराच्या निमित्ताने किंवा काही कारणाने खुशीत असला की, डोक्यावर जाळीची गोल टोपी दिसायची. टोपी डोक्यावर असली की, जगातल्या श्रीमंतांच्या यादीत आपलंही एक नाव असल्याच्या थाटात हा वावरायचा. मिनिटाला दहावेळा चापून-चोपून नीट बसवायचा. त्या दिवशी याचे हात मोकळे असण्यापेक्षा डोक्यावरच अधिक असायचेत. पायात चप्पल असण्याचा सार्वजनिक प्रघात नसण्याचा तो काळ. अरमानचे याबाबत वर्तनही कालसंगतच; पण आपलं वेगळेपण जपणारं. कधीतरी याच्या पायात पादत्राणे असली, तर त्यांची जोडी कधीच जमलेली नसायची. एका पायात स्लिपर आणि दुसऱ्या पायात चप्पल, हे ग्रेट कॉम्बिनेशन तोच करू जाणे. त्याची त्याला कधी खंत वाटली नाही. त्याच्या दृष्टीने चप्पल पायात आहे, हेच एक समाधानाचे कारण. की परिस्थितीने त्याला शिकवलेलं हे शहाणपण होते, सांगणे अवघड आहे.

गावाकडून नदीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर ऐसपैस पसरलेला माळ पोरासोरांना अंगाखांद्यावर खेळवत राहायचा. अशा कितीतरी पिढ्या त्याने आपल्या कुशीत घेऊन वाढवल्या. शाळेत जाणे सगळ्यांना सक्तीचे असल्याने मुलं शाळेकडे निघून गेलेली असायची. सगळा धिंगाणा, धावपळ अचानक थांबायची. दुपारच्या उन्हात मरगळ घेऊन आळसावलेला माळ निवांत पहुडलेला राहायचा, मावळतीकडे झुकणाऱ्या सूर्याकडे टकामका पाहत; संध्याकाळी पुन्हा जाग येणाऱ्या पावलांच्या, आरोळ्यांच्या प्रतीक्षेत. पोरासोरांच्या धावत्या पावलांची नक्षी आपल्या देहावर कोरून लेकुरवाळेपण अनुभवत सुखावलेला दिसायचा. लेकरांचं हुंदडणं कौतुकाने पाहत मनाशी हसत राहायचा. वात्सल्याचा पान्हा घेऊन ममतेने पाझरत राहायचा. कबड्डी, सूरपारंब्या, आबाधबी असे काय-काय खेळ खेळत राहायचा मुलांसोबत. विटीदांडूचा खेळ बहरात आलेला असायचा. कोणावरतरी राज्य असायचं. पट्टीचे खेळणारे त्याची दमछाक करीत राहायचे. अशावेळी अरमान सगळ्यांचे सावज ठरलेला. राज्य देण्यासाठीच हा खेळला, घेण्यासाठी खेळणे याच्या कुंडलीत नसावे. क्वचित त्याचं राज्य आलं की, पुढच्या दोनतीन मिनिटात, हे औटघटकेचे राज्य संपलेलं असायचं. पण त्याचं प्रामाणिकपण आपल्यावरचं राज्य देताना कधी ढळलं नाही. रडीचा डाव तो कधी खेळलाच नाही. पळून-पळून धाप लागली की म्हणायचा, “अरे यार, जरा रुको तो सही। सास तो लेने दो गरीब को। मै कहा भागा जा रहा हू।” तरीही सारे एकच कल्ला करायला लागले की याचं ठरलेलं “देखो, मै अभीतक भागता रहा हू। नही बोला क्या मैने। ज्यादा करोगे तो सचमुच भाग जाऊंगा।” मग मुलं त्याला थोडी उसंत द्यायची. हा आपला पुन्हा उभा राहायचा एखाद्या वीराच्या थाटात, राहिलेलं राज्य देण्यासाठी. अरमान पळत राहायचा आणि मुलं ओरडून त्याला प्रोत्साहन देताना देहभान विसरायची. कुणालातरी शाळेची वेळ झाल्याची आठवण व्हायची. रंगात आलेला खेळ टाकून सारे सुसाट सुटायचे. सकाळ असेल, तर संध्याकाळी आणि संध्याकाळ असेल, तर उद्या सकाळी राज्य देण्याच्या बोलीवर खेळ थांबायचा. ही उधारी घेऊन अरमान सतत खेळत राहिला. मुलं त्याच्या भोळेपणाचा फायदा करून घेत त्याला खेळवत राहिली. पण त्यातही एक निर्व्याज आनंद होता, ओथंबून आलेलं आपलेपण होतं.

शाळेत जाण्यासाठी वाहने असण्याचा तो काळ नव्हता. असलेच काही तर दोनतीन जणांकडील मोडक्यातोडक्या सायकली. गावापासून दोनतीन कि.मी. अंतरावर असणाऱ्या शाळेत सगळेच पायी जायचे. वाटेवरून हुंदडत रहायचे. ऋतुमानानुसार शेतात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तू चोरून खात राहायचे. मुगाच्या शेंगा, काकड्या, टरबूजं, केळी, तुरीच्या शेंगा कायकाय ओरबाडत राहायचे. सगळेच रस्त्याला लागलेले असायचे. पण अरमान घरून उशिरा निघायचा तोही मोठ्या थाटात, त्याच्याकडे असणाऱ्या मोडक्या सायकलवरून. ही सायकल त्याच्या कोणत्यातरी नातेवाईकाने त्यांच्याकडे वापरायला कोणी नाही म्हणून दिलेली. डोक्यावरील टोपीनंतर त्याला अधिक जवळची आणि प्रिय असणारी ही दुसरी वस्तू. खरंतर लोखंडी सांगाड्याचा आकार सायकलचा असल्यामुळे तिला सायकल म्हणायचे; एकसंघ सायकलचे कोणतेही गुणधर्म नसलेली ती एक वस्तू होती एवढेच. कधी घंटी आहे, तर सीट नाही. घंटी, सीट आहे तर मडगार्ड नाहीत आणि हे सगळे असले, तर ब्रेक नाहीत. हा सारा ऐवज सोबत घेऊन मस्तपैकी शीळ घालत, कधी भसाड्या आवाजात मोठ्याने सिनेमाची गाणी म्हणत अरमान सायकल दामटत राहायचा. मुलांचा घोळका त्याच्या वाटेवर मुद्दामहून आडवा. तो दुरूनच ओरडायचा ’अरे, हटो! इसमे ब्रेकच नही है, मरोगे साले सब के सब!’ मुलांना माहीत असायचं, याच्या सायकलला ब्रेक नाहीत. हा सीटवरून उतरून दांड्यावर यायचा आणि दोन्ही पाय मोकळे सोडून जमिनीवर घासत सायकलचा वेग आवरायचा प्रयत्न करायचा. कोणीतरी आडवा येऊन हँडल पकडून थांबवायचा. ‘या खुदा!’ म्हणत हा सुटकेचा श्वास सोडायचा. खाली उतरून सावरेपर्यंत कुणीतरी त्याच्या मोडक्या सायकलवर टांग टाकून रस्त्याने लागलेला असायचा. पळायचा सायकल घेऊन, पण परतायचा हातपाय सोलून आणि बोंबलायचा अरमानच्या नावाने. तेव्हा हा सांगायचा “देखो बापू, मैने तुमकू पहेलेही बोला था। इसमे ब्रेक नही है, तो तुम कायकू ले गये। मैने बोला था क्या सायकल लेके जावो।”

शाळेत, वर्गात, गावात कुठेही असला तरी अरमान कधी चिडला, रागावला असं अपवादानेच घडलं असेल. वर्गात भिंतीकडील रांगेत कोपऱ्यातला शेवटचा बाक याची बसायची नेहमीची जागा. ही याची शाळेतील स्वयंघोषित जागीर. येथे बसलो म्हणजे मास्तरांचं लक्षच नसतं आपल्याकडे, हे याचं स्वनिर्मित तत्वज्ञान. शाळा आणि याच्या पत्रिकेतील गुण कधी जुळले नाहीत. अम्मी-अब्बा जबरदस्तीने येथे पाठवतात, म्हणून त्यांच्या समाधानासाठी हा येथे येणारा. शारीरिक शिक्षणाचा एक तास वगळला, तर सगळे विषय एकजात याच्या शत्रूयादीत येऊन स्थानापन्न झालेले. मराठीच्या तासाला अहिराणीत एखादा पाठ का नसावा? या प्रश्नाचं याला सतत कोडं पडलेलं असायचं. खरंतर आपल्याला अहिराणीत शिकवलं पाहिजे असं याचं म्हणणं. हिंदी याला समजायला जवळची असली, तरी यार इसमे कुछ दम नही. हे याने परस्परच ठरवून टाकलेलं. अहिराणीविषयी याला नितांत प्रेम असलं, तरी याची अहिराणी बहुदा मराठी, हिंदी, उर्दूमिश्रित. सारीच राष्ट्रीय एकात्मता. या भाषांना त्याने एकाच पात्रातून वाहत ठेवले. भूगोलातल्या डोंगर, दऱ्या, नद्या याला आपल्या गावातल्या परिसरापेक्षा कधीच सुंदर दिसल्या नाहीत. इतिहासातल्या लढायात याचा पक्ष नेहमीच छत्रपतींच्या बाजूने राहिला. शिवाजी महाराज याच्यासाठी सुपर, ग्रेट वगैरे होते. त्याच्यासाठी जीव की प्राण. ‘यार ये दुश्मन लोक हमारे यहां आये। आये तो आये, हमे परेशान करते रहे, अच्छा हुवा इनका राज डूब गया।’ हा याच्या इतिहासाचा अस्मिता जागर. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहासच खरा इतिहास. बाकी सगळा मिळमिळीत, हा याच्या इतिहासाच्या अध्ययनातून मिळवलेल्या ज्ञानाचा शेवट. गांधीजींनी इंग्रजांना हाकलले म्हणतांना जणूकाही हाच त्यांना हाकलायला गेला होता, या आवेशात कथन करीत राहायचा. म्हणूनच की काय इंग्रजांचाच नाही, तर इंग्रजीचाही याला प्रचंड तिटकारा. गणित-भूमिती याचे सगळ्यात मोठे आणि बलवान शत्रू, म्हणून त्यांच्याशी त्याने कशी संघर्ष केला नाही. हे विषय शोधणारे रिकामटेकडे असावेत, असे याला प्रामाणिकपणे वाटत असे.

शाळा नावाच्या विश्वापासून जरा अलिप्त राहणारा. बऱ्याचदा मधल्यासुटीनंतर हा वर्गात दिसण्याऐवजी घराकडे जाणाऱ्या परतीच्या रस्त्यावर हमखास दिसायचा. तासावर वर्गात येणारे शिक्षक याला शोधून प्रश्न विचारणार, हे ठरलेलं. हिंदीचा तास वर्गात सुरु होता. शिक्षकांनी याला प्रश्न विचारला, “अरमान, बोलो क्या है इस सवाल का जवाब?” आपल्याला प्रश्न विचारू नये म्हणून स्वतःला लपवत सुरक्षित होऊ पाहणारा अरमान प्रत्येकवेळी कसनुसं करीत उभा राहायचा. हा उभा राहिला तरी वर्गात खसखस पिकायची. आज आपली यातून सुटका नाहीच म्हणून आलेल्या प्रसंगाला सामोरे जात चेहऱ्यावर उसनं अवसान आणीत वेंधळेपणाने गडबडीत बोलून गेला “लाजवाब है सर!” अख्खा वर्ग हास्याच्या लाटेवर स्वार होऊन तरंगत राहिला बराचवेळ. शिक्षकही आपलं हसू लपवू शकले नाहीत. अर्थात, शाळेतल्या सगळ्याच शिक्षकांना त्याच्या वागण्या-बोलण्याविषयी माहिती होती. त्याच्या नितळ, निर्व्याज स्वभावाविषयी मनातून आस्थाच होती. अरमानचं उत्तरासाठी बोलणं वर्गातील सगळा ताण संपवण्याचं रामबाण औषध होतं.

गावाला लोकसंख्येच्या परिमाणात मोजताना मूठभर विशेषण पुरेसे ठरेल, पण या मुठीत किती विविधता सामावलेली होती. जात, धर्म या ओळखी पुसता न येणाऱ्या असल्यातरी माझ्या गावात यामुळे माणसांमध्ये वितुष्ट आल्याचे मलातरी आठवत नाही. मिळणाऱ्या ओंजळभर समाधानाच्या सुखात सारे संतुष्ट होते. गावाच्या गरजा फार मोठ्या नसल्याने सुख या शब्दाची सीमा सीमित करून सगळे आनंद अनुभवत होते. सारे खावून-पिऊन समाधानी होते. अर्थात, हे वर्णन कोणत्या कथेतले नाही. गाव असेही असू शकते का? याचे प्रमाण माझा गाव. इतर गावांत वसतीला असणाऱ्या माणसांसारखी माझ्या गावातही विविध जाती-धर्माची माणसे वास्तव्याला आहेत. त्यात मुस्लीम समाजाची पाचसहा घरे निवाऱ्याला विसावलेली. कधीपासून माहीत नाही, पण खूप वर्षे झाली असतील. परंपरेने दिलेली ओळख काहीही असली, तरी नावांचं वेगळेपण वगळता या कुटुंबाना विलग करता येईल, असे काहीच नव्हते यांच्यात आणि गावातल्या माणसात. पिढ्यानपिढ्या येथल्या मातीशी समरस झालेली. गावमातीचा गंध घेऊन वाढलेली. यांच्या आणि गावातील लोकांच्या वागण्यात परस्परांचा धर्म कधी आड आल्याचे दिसले नाही. सण, उत्सव, परंपरा, जत्रा साऱ्यांच्याच होत्या, साऱ्यांसाठीच होत्या. वेगळंपण शोधूनही सापडणे असंभव. गावसणाला, जत्रांना, धार्मिककार्याला ही माणसे गावाने कधी वगळली नाहीत. गावाच्या जत्रेत-उरुसात वाजणाऱ्या ढोल-ताशाच्या मधुर नादाला कधी धार्मिकतेचा आवाज आला नाही. पोटझोड्याच्या ठेक्यावर साऱ्यांना ताल धरून नाचवणारे हात कोणत्या धर्माचे आहेत, हा विचार कुणाच्या मनाला कधी शिवला नाही. लग्नकार्यासारख्या वैयक्तिक समारंभात रात्रीला बीद फिरतांना नाचणाऱ्यांना बँडपेक्षा पोटझोड्याचे अधिक आकर्षण असायचे. अशा समारंभात अरमानला वाजा वाजवताना पाहणे आनंदयोग असायचा. देहभान विसरून वाजा वाजवताना अरमान सुरांचे दुसरे रूप झालेला असायचा. घामाने चिंब भिजून अंगावरून धारा वाहत राहिल्या, तरी याचा आवेश तसूभरही कमी होत नसायचा. जणू त्याचा देहच आवाज झालेला असायचा.

जगण्यासाठी रोजच्या भाकरीचा प्रश्न या कुटुंबांनी कष्टार्जित साधनांनी सोडवला. यांत्रिकीकरणाचे वारे गावपरिसराला लागले नव्हते तोपर्यंत सुतापासून झोरे विणण्याची कामे ही कुटुंबे करायची. यांनी विणलेल्या झोऱ्यांना मागणी नाही, असे सहसा घडले नाही. कुटुंबातील काहीजण पत्र्याचे डब्बे, टोपल्या, हंडे, कोठ्या घडवण्याचे काम करायचे. कधी हंडे, टोपल्या, धान्य मोजण्याची घडवलेली मापटी बाहेरून आणून विकायचे. काही रोजंदारीने शेतात मजुरीला जाऊन जे काही मिळेल, त्यात समाधान शोधायचे. जगण्याची आस असली, तरी तिला कुबेर बनण्याचा सोस कधीच नव्हता. अरमान शाळेत टिकणार नव्हता. तसा तो टिकलाच नाही तेथे. दहावी नापास होऊन घरच्या वर्तुळात विसावला. लग्न करून संसारी झाला. कष्टाळू स्वभावामुळे मिळेल ते काम करून पोटाची खळगी भरू लागला. काळाच्या ओघात अगणित बदल घडले. विज्ञानतंत्रज्ञानाने नवी परिमाणे अंकित केली. तंत्रज्ञानाने कुणाचं काय कल्याण केलं असेल ते असो; पण या बदलांच्या वेगाने नाकासमोर चालणाऱ्या आणि सुतासारख्या सरळ जगणाऱ्या कुटुंबासमोर अनेक प्रश्न उभे केले. झोरे कोणी घेईनात. कारण ताडपत्र्या स्वस्तात मिळू लागल्या. शेराने धान्य मोजण्याचे प्रयोजन फारसे उरले नाही. विनिमयाचे माध्यम म्हणून पैसा प्रमाण मानण्याचा प्रघात पडला. माणसापेक्षा त्यालाच अधिक प्रतिष्ठा प्राप्त झाली. पत्र्याच्या हंड्यांची जागा चकचकीत स्टीलच्या हंड्यानी कधीच घेतली. विनिमयाची माध्यमे बदलली, पण जगण्याचे पर्याय कुठे बदलले. भाकरीचा प्रश्न कालही होता, तसाच तो आजही राहिला. भाकरी कमावण्याचे मार्ग मात्र आक्रसत गेले. भाकरी तीच असली, तरी रोज खात्रीलायकपणे मिळण्याची शास्वती राहिली नाही.

परिस्थिती माणसाला बदलण्यास बाध्य करते. अरमानही बदलला. बदलणे त्याच्या जगण्याची अनिवार्यता होती. स्टीलची छोटी-मोठी भांडी बाजारातून आणून पंचक्रोशीत विकू लागला. यासाठी हाती असणारे मोठे भांडवल त्याच्याकडे होतेच कुठे. कशीतरी गणिते जुळवायची. आला दिवस ढकलत राहायचे. हा क्रम बरेच दिवस सुरळीत चालला. तालुक्याच्या व्यापाऱ्याकडून उधारीने भांडी आणून विक्री करू लागला. कधी रोख, कधी उधारीने. त्याने विश्वास टाकला; पण सगळ्याच माणसांच्या इमानावर विश्वास कसा ठेवायचा? आधीच गरिबी, त्यात त्याला कसा आणि काय, कोण जाणे आर्थिक फटका बसला. साध्याभोळ्या अरमानच्या सरळपणावर हा आघात होता. या आघातातून तो पुन्हा कधी सावरू शकला नाही. असं सांगतात की, या घटनेचाच त्याच्या संवेदनशील मनावर परिणाम झाला आणि त्याचं मनावरील संतुलन सुटलं. काही कळायचं बाजूला राहिलं, तो वेड्यासारखा वागायला लागला. जीवनाची दिशा चुकली. रस्ता भरकटला आणि रस्त्यावर स्वतःशीच बडबड करीत आपल्याच तंद्रीत भटकू लागला. ‘मेरे सब बर्तन ठीक है ना! मै उनको बेचुंगा और नये लेके आऊंगा।’ असे काहीतरी असंबद्ध बरडत राहिला. भटकत राहिला. आईबापाने आणि लहान भावाने सगळं सगळं काही केलं; पण काहीच उपयोग नव्हता. त्याच्या बायकोसमोर मोठाच प्रश्न उभा राहिला. पोटी चार लेकरे, सगळं आभाळच फाटलं कुठं कुठं टाका घालावा. दिवसेंदिवस परिस्थिती अधिक बिकट होत राहिली. कुठे वाट सापडेना. पावलापुरता प्रकाशाचा कवडसा दिसेना. तरीही उमेद सोडता येत नाही. परिवार उमेद घेऊन नशिबाशी झगडत राहिला.

फाटक्या कापडाची झोळी खांद्याला लावून, डोक्यावर त्याची आवडती टोपी घालून अरमान सकाळी सकाळी गावात पीठ मागण्यासाठी निघायचा. दारासमोर उभं राहून अंगणातूनच आवाज द्यायचा. त्याच्याकडे पाहून काळजात चर्र व्हायचं. मनातील आठवणींचे थवे अचानक जागे व्हायचे. सहज म्हणून त्याच्याशी बोलायचो, “काय अरमान, काय रे भो! बरं शे ना.” तेव्हा नुसता चेहऱ्याकडे निर्विकारपणे पाहत राहायचा, कुठलीही ओळख नसल्यासारखा. त्याच्याशी बोलणाऱ्या माणसांकडे त्रयस्थासारखा एकटक बघायचा, संदर्भांचे सारे धागे सुटल्यासारखा. शून्यात हरवल्यासारखा मनातल्या मनात काहीतरी पुटपुटत उभ्या जागीच अस्वस्थ हालचाली करीत राहायचा. कधीकाळी आमच्यासोबत खेळताना, शाळेत जातांना सहज बोलायचा, “क्या बापू, तुम हुशार लोक है। तुम पढलिख लोगे। साला, हमेच कुछ आता नही। हमारा इस्कूल मै जाना और आना होकर भी कुछ पल्लू पडताइच नही।” खरंतर त्याला शाळा कधी समजलीच नाही किंवा ती त्याची गरजच नव्हती. शाळा त्याने समजून घेतली नाही; पण जगण्याच्या वाटेवर असताना नियतीने त्याला जीवनही समजू दिले नाही. लाख प्रयत्न करूनही नापास शिक्का त्याच्या जीवनाच्या प्रगतिपत्रकावर पडलाच. जगण्याच्या धडपडीची सगळीच गणिते वजाबाकीची होत गेली. गुणाकार कधी झालाच नाही, निदान बेरीज तरी जुळायची होती; पण तीही चुकलीच. शाळेत गणितापासून सतत दूर पळणारा, येथेही जीवनाच्या गणिताने याला पळवलेच. त्याला असा पाहून माणसे काळजातून तुटत होती, हळहळत होती. सगळेच जेमतेम परिस्थितीचे आणि दारिद्र्याचे सखे-सोबती असल्याने त्याच्यासाठी फार काही करू शकत नव्हते. आपल्या घासातून पसा-मूठ पीठ याच्यासाठी राखून ठेवत होते. दारिद्र्याचे दशावतार पाहणारे घर त्या पिठावर जगत होते. तगत होते. आला दिवस पुढे ढकलत होते.

काळाची गणिते सहसा चुकत नसतात. त्याची समीकरणे अचूक उत्तरात जुळत असतात. दिवसेंदिवस अवघड होत जाणाऱ्या परिस्थितीतून अरमानचे कुटुंब सुटत नव्हते. दैवाचे भोग सूत्ररूपाने एकेक पायरी उत्तरे शोधत होते. सगळंच नाही, पण काहीतरी ठीक होण्याच्या मार्गावर असताना एक दिवस अरमानने शांतपणे डोळे मिटले. जगाचा निरोप घेतला, अंधाराची सोबत करीत निघून गेला. आशेच्या कवडशाचा हात पकडून अरमान इहलोकी आला तसा अज्ञात अंधारवाटेने निघून गेला, मागे पोरवळा ठेऊन. आईवडील, भाऊ, बायको, पोरं त्याच्या आठवणींसह जगत राहिली. कोंड्याचा मांडा करून आला दिवस ढकलत आणि उद्याची चिंता करीत. आईवडील थकले. लहान भावाने घर सांभाळण्याचे प्रयत्न केले. गावात मिळून मिळून कितीसे काम असेल? उदरनिर्वाह अवघड असतो, त्याला पर्याप्त सुविधा हव्या असतात. पोट आणि पोटातील भूक काही ऐकत नसते. दुसऱ्या वाटा शोधणे गरजेचे होते. घरच्या अवघड परिस्थितीने शिक्षणाची वाट अर्ध्यावर थांबवलेली. म्हणून शहरात बांधकामाच्या सेंट्रिंगसाठी कामावर जावू लागला. परिस्थितीच्या आवर्तात रुतलेली घराची चाकं थोडी हलली; पण नियतीच्या मनात परत काही वेगळेच असावे. तिने परत एकदा अचूक वेळ साधली. चार पैसे वाचतील म्हणून रस्त्याने जाणाऱ्या मोटारसायकलवर याने लिफ्ट घेतली, ती आयुष्याची अखेरची ठरली. नवी उमेद घेऊन चालणाऱ्या आयुष्याच्या प्रवासाला पूर्णविराम मिळाला. अपघातात तोही गेला, जीवनाच्या कलहात संघर्ष करतांना हरला. अगणित प्रश्नाचं मोहळ मागे ठेऊन गेला.

नियती रुष्ठ होऊन कोणत्या जन्माचा सूड उगवत होती, कोणास माहीत. घर परत एकदा कोसळलं. पण उमेद कोसळत नसते. वय झालेले अरमानचे अम्मी-अब्बा दोन हात करीत नियतीशी धडका द्यायला पुन्हा एकदा उभे राहिले. लहान मुले सांभाळीत, घर परत उभे करण्यासाठी खस्ता खात लढत राहिले. अरमानला जावून दहा-बारा वर्षे झाली. मजुरीच्या कामावर जावून पोटापुरत्या भाकरीच्या प्रश्नांचं उत्तर शोधीत मुलं मोठी झाली. पण त्यांच्या जगण्याच्या वर्तुळातून अरमानच नाही गेला, त्याच्यासोबत परिवाराचे अनेक अरमानही सोबत घेऊन गेला. परिस्थितीच्या आवर्तात हरवलेला आकार जगण्याच्या विस्तीर्ण पटावर कोणताही कोलाज कोरत नाही. त्याच्या जीवनाचे चित्र कधी सुंदर चौकटींच्या प्रमाणबद्ध आकारात बंदिस्त करून रंगवले गेलेच नाही. अरमान नियतीच्या दुर्दैवी पाशात अडला. परिस्थितीच्या पाशातून मुक्त होण्यासाठी नियतीशी दोन हात करतांना कालचक्राच्या गतीत अडकला. मुक्त होण्यासाठी झटत राहिला, झगडत राहिला; पण त्याचा प्रतिकार तोडका पडला. नियतीने त्याच्या परिवाराच्या ललाटी असे भोग का लिहिले असावेत? याचे उत्तर कदाचित नियतीलाही देता येणार नाही. हे सगळे भोग आपल्याच वाट्याला का? याचा जाब खुदाकडे तो विचारेल का? ‘आम्ही असं काय केलं होतं तुझं, म्हणून आमच्या वाट्याला हे सगळं दिलं?’ हे विचारण्याचे बळ त्याला तेथे असेल का? की तेथेही हा हसत असेच म्हणत असेल, ‘क्या तुम भी...’

Ravanmama | रावणमामा

By // 6 comments:

व्यवस्थानिर्मित मूठभर विश्वात अस्तित्व शोधताना हरवलेला चेहरा: रावणमामा

रावण नावाभोवती अनुकूल प्रतिकूल अर्थाच्या वलयांनी एक अभेद्य भिंत शेकडोवर्षापासून उभी केली आहे. संदेहाच्या प्रतलावरून प्रवाहित असणारे हे नाव कधी होकाराचा, तर कधी नकाराचा आशय घेऊन संस्कृतीच्या पात्रातून वाहते आहे. काहींना या नावात नकाराच्या सुस्पष्ट रेषा दिसतात, तर काहींना विद्वत्तेची वलये. शेकडो वर्षे उलटूनही त्याभोवती असणारे संदेहाचे धुके काही विरळ होत नसल्याने नकार-होकाराच्या कृष्णधवल छटांमध्ये ते आपला चेहरा शोधते आहे. म्हणूनच असेल की काय, या नावाला आपलं अभिधान म्हणून मिरवणारे आसपास अपवादानेच आढळतात. राम नाव धारण करून अभिमानाने मिरवणारे लाखोने आहेत. पण रावण नावाला आपल्या सांस्कृतिक संदर्भांनी नकारात्मक विचारांच्या चौकटीत अधिष्ठित करून ठेवले असल्याने, निदान या परगण्यात तरी ते उपेक्षितच राहिले आहे. राम भारतीय माणसांच्या मनात जितक्या सहजतेने सामावला. तितका रावण समरस होऊ शकला नाही. म्हणूनच नकार घेऊन वाहत राहणे त्याचे अटळ प्राक्तन ठरले असावे.

अपवादात्मक कोणी एखादा रावण नाव धारण करून आयुष्यभर आस्थेने मिरवत असेल, तर तो कुतूहलाचा विषय नक्कीच असू शकतो. अर्थात, या नावाबाबत माणसांच्या मनात संदेह असल्याने, ते टाळण्याकडे कल असणेसुद्धा स्वाभाविकच. संस्कृतीच्या प्रवाहातून वर्षानुवर्षे वाहत येणाऱ्या कथा, गोष्टी आणि अशा गोष्टीना घेऊन तयार झालेल्या सिरियल्स, सिनेमांमुळे मनात काही प्रतिमा साकारत असतात. अशाच काही लिखित, काही मौखिक संदर्भांच्या वाटांनी चालत येवून रावण नाव त्याच्या अंगभूत गुण-दोषांसह माणसांच्या विचारविश्वात सामावलं. याचाच परिपाक म्हणून रावण म्हणजे नकार, हा विचार आपल्या मानसिकतेत कोरला गेलेला असेल का? नकाराचे धुरकटलेले रंग घेऊन साकारणारी रावण नावाची प्रतिमा मनी विलसत राहिल्यामुळे तीच त्याची ओळख झाली असेल का? निश्चितपणे सांगणे अवघड आहे; पण कालोपघात संशोधनाच्या, परिशीलनाच्या कक्षा विस्तारत गेल्या, तसे या नावामागे असणारे संदर्भही उकलत गेले. त्याभोवती असणारे एकेक पैलू उलगडत गेले, तसे ते प्रत्यक्षात असणाऱ्या प्रतिमेपेक्षा वेगळे असल्याचे समजत गेले. आपली अंगभूत ओळख घेऊन संस्कृतीच्या प्रवाहात वाहत राहणाऱ्या एखाद्या नावाच्या ललाटी नियती असे भागधेय का अंकित करीत असेल? अर्थात, अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयास अवघड कसरत असते. ती शोधायचीच असल्यास आपल्या सामाजिक मानसिकतेच्या परिघातून प्रयत्नपूर्वक तपासून पाहावी लागतात. कालोपघात घडणारी परिवर्तने पहावी लागतात. सामान्य माणसांच्या मनात या नावाविषयी असणारा संदेह कदाचित थोडाफार निवळला असला, तरी त्याभोवती असणारे संशयाचे धुके पूर्णतः विरळ झाले नाही. त्याला उजळून टाकणारा प्रकाश अद्याप पसरायचा आहे. म्हणूनच या नावाला समजून घेतांना सामान्य वकुब असणाऱ्यांना मर्यादा येत असतील का?

रावण नाव असणारी माझ्या गावात दोनतीन माणसं होती. यांच्या नावाबाबत मनात काही प्रश्न आधीही होतेच. आजही ते आहेत; पण अर्थाचे संदर्भ मात्र बदलले आहेत. या लोकांसाठी रावण हेच नाव यांच्या आप्तस्वकीयांनी का निवडले असेल? बरे या नावाबाबत शेकडोवर्षापासून संदेहाचे अनेक पदर असतानाही, यांना वाईट वगैरे काहीच कसे वाटत नसावे? की 'नावात काय असते,' हा शेक्सपिअरचा विचार यांना खऱ्याअर्थाने समजला असेल? मनात उदित होणारे असे प्रश्न या लोकांना विचारण्याएवढे धारिष्ट्य तेव्हा नव्हते, म्हणूनच की काय वाढत्या वयासोबत ते प्रश्न कुतूहल बनून सोबत करीत राहिले. राम म्हणजे देव वगैरे, म्हणजेच नीतिसंमत, समाजसंमत, आदर्शवर्तनाचे प्रतिनिधित्त्व. तर रावण सगळ्यांच संकेतांना तिलांजली देणारा. अशी प्रतिमा मनाने तयार करवून घेतलेली. घेतलेली म्हणण्यापेक्षा आसपासच्या संदर्भांनी तयार करून दिलेली. अर्थात, लोकमनात अशा धारणा काही अभ्यासाने तयार झालेल्या नसतात, तर परंपरेच्या पात्राचे तीर धरून वाहत येणाऱ्या मौखिक आणि लिखित पण पूर्णतः प्रमाण नसणाऱ्या संदर्भांनी घट्ट कोरून दिलेल्या असतात. याचाच परिपाक म्हणून असेल कदाचित; पण परस्पर विरोधी, अगदी थेट दोन टोकाच्या प्रतिमा रावण नावाविषयी मनावर अंकित झालेल्या. हे सगळे संदर्भ सोबत घेऊन एकदा माझ्या गावातल्या रावणमामालाच विचारले, ‘कारे बाबा, तुझे हे असे नाव तुला खरंच मनापासून आवडते का? अरे रावण तर असा असा होता. असे असूनही तू अशा नावाला आपली ओळख म्हणून का मिरवतो?’ या प्रश्नाचे उत्तर त्याला माहीत असण्याचे काही कारणही नव्हते. त्यालाच काही माहीत नसल्यामुळे असेल कदाचित; पण त्याचे प्रत्येकवेळी ठरलेलं उत्तर असायचं, ‘काय माहिती भो! आमना म्हातारा-म्हातारीलेच इचारनं पडीन. त्यासले या नावमा काय इशेश दिसनं ते!’

रावणमामा गावातील चारचौघा माणसासारखा आणि त्यातलाच एक. पण तरीही त्याला या सगळ्या माणसांपासून वेगळा करणारा एक विशेष त्याच्याकडे होता, तो म्हणजे त्याचं इतरांपासून वेगळं असणं. खरंतर त्याच्या वागण्याचा रावण या नावाशी अगदी बादरायण संबंध जोडून पाहिला, तरी दुरान्वयानेही साम्य सापडणे अवघड काम. नाकासमोर दिसणाऱ्या आणि पावलाखाली येणाऱ्या वाटेने चालणारा. साधासरळ आवश्यकता असेल तरच वळणारा, तसंच वागणारा आणि जगणाराही. रामायणातल्या रावणाच्या विद्वत्तेबाबत विचारवंतांच्या विचारविश्वात काही वाद असतील, ते असोत. पण तो विद्वान होता असे म्हणतात. प्राप्त परिस्थितीला अनुकूल करण्याएवढे सामर्थ्य त्याच्याकडे असल्याचे कोणी कथन करतो. रणांगणात त्याच्या पराक्रमाची परिसीमा घडत होती, असेही कोणी सांगतात. जे काही असेल ते असो; पण आमचा रावणमामा मात्र शाळा नावाच्या समरभूमीवर फार थोडा अवधी टिकला. काही काळ लढत राहिला आयुधे हाती घेऊन; पण दोन हात करूनही येथे आपला निभाव लागणे शक्य नसल्याचे जाणवले, तेव्हा सगळी अस्त्रे-शस्त्रे टाकून तेथून पलायन केले, ते कायमचेच. त्याच्याकडून याबाबत काही माहिती मिळणे असंभव होते. तरीही मनात असणारे प्रश्न काही केल्या निरोप घेत नव्हते. रोपट्याच्या सालीवर कोरलेली अक्षरे त्याच्या विस्तारासोबत मोठी होत जातात. तशी मनात प्रश्न बनून कोरलेली ही अक्षरे वाढत्या वयासोबत वाढत गेली. मोठी होतांना मनात नवी वलये निर्माण करत गेली.

हे सगळं रामायण आज आठवण्याचं कारण तसं फार काही विशेष नाही. मागच्या आठवड्यात गावाला गेलो होतो. गावाच्या रस्त्याने असणाऱ्या शेतात थोडा थांबलो. पलीकडच्या शेतातील केळीच्या बागेकडून “ओ भाचा, कवयं उनारे भो?” असे बोलत रावणमामा मी थांबलेल्या ठिकाणी येण्यासाठी शेतातून वळता झाला. कदाचित मला येतांना त्याने आधीच पाहिले असावे. आला तसा शेताच्या बांधावरील निंबाच्या झाडाखाली विसावला. खिश्यातून तंबाखू-चुना काढून हातावर घेऊन मळत राहिला थोडावेळ तसाच. मनासारखा झाल्यावर तोंडात भरला. तंबाखूचुन्याची डब्बी व्यवस्थित बंद करून परत खिशात घातली. त्याच्या शेजारी मी बसकण मारली. शेतात गव्हाला पाणी भरणारा लहान भाऊपण आमच्यात येऊन सामील झाला. शेजारच्या शेतात काम करणारे दोनतीन सवंगडी एकेक करून जमा झाले. गप्पांचा फड शब्दांची सोबत करीत आठवणींचे रंग गहिरे करीत राहिला. तोंडात ढकललेली तंबाखू स्वाद घेत घोळवत राहिला तशीच. अधूनमधून पापण्यांची उघडझाप करीत डोळे अर्धवट बंद करून मनाशी काहीतरी आठवत बराच वेळ चव घेत राहिला. तोंडात तुंबलेली पिचकारी दूर फेकीत अस्ताव्यस्त हालचाल केली आणि तरतरी आल्यासारखा बसल्या जागेवरच जुजबी हालचाल करीत सावरून बसला. एवढा वेळ तेथे जमलेल्या सगळ्यांच बोलणं ऐकणारा रावणमामा आता बोलण्याकडे वळला. एकेक गोष्टी मनात जुळवत उजळणी केल्यासारखा आठवून आठवून सांगत राहिला. जुन्या-नव्या आठवणी, प्रसंगांची पखरण करीत राहिला. मनाला सुखावणाऱ्या, त्रास देणाऱ्या क्षणांच्या गाठी-निरगाठी मोकळ्या करीत राहिला. मनात साठवलेलं सगळं शब्दांच्या वाटेने मुक्त करीत राहिला.

बोलता-बोलता त्याला सहज म्हणालो, “काय मामा, वावरमा केयास्ना पानं कापानं काम अजूनपन सुरूच शे! आते वय हुई गे, काही थांबाना विचार शे का नही?”

“हा भो! सुरूच शे. आपलं दुसरं काय काम जमस आमले. आमना पाचवीलेच पूजेल शे ते.” कदाचित नियतीलाही हेच मान्य असावे, अशा भावनेतून स्वतःला व्यक्त करीत राहिला. सांगत राहिला एकेक गोष्टी. काही आपल्या, काही परक्या, काही ओळखीच्या, काही अनोळखी. बरंच काही काही. सुख-दुःखाच्या क्षणांना आठवणींच्या धाग्यांनी गुंफत राहिला.

कामे आटोपून गावाहून लवकर परत निघायचं असल्याने त्यांचा निरोप घेऊन घाईनेच निघालो घराकडे. कामे संपवून परतीच्या प्रवासाला लागलो. रस्त्यांनी आभूषण म्हणून अंगावर धारण केलेल्या खड्ड्यांना हुलकावण्या देत शिताफीने गाडी हाकीत धावू लागलो. मनात मात्र रावणमामा भूत-वर्तमानाच्या सीमांवर उभा राहून विचारांची वलये निर्माण करू लागला. जलाशयात भिरकावलेल्या दगडाने पाण्यात तरंग उठून त्याची वलये तयार व्हावीत आणि त्यांनी मोठे होत किनाऱ्याकडे पळत राहावे तसे. मी गावात असेपर्यंतचा त्याचा भूतकाळ ज्ञात आहे. याच्या जगण्याच्या वर्तमानातही अधूनमधून डोकावणे घडते; पण या माणसाचा भविष्यकाळ काय असेल? या प्रश्नाचं उत्तर काहीकेल्या हाती लागत नाही. त्याला भविष्याच्या प्रतिमांमध्ये शोधू लागलो, तसे उत्तराचे प्रत्येक पर्याय पुन्हा-पुन्हा फिरून त्याच बिंदूवर येऊन विसावू लागले.

रोजच्या जगण्याचा संघर्ष करीत आपलं लहानसं विश्व प्रामाणिक परिश्रमाने संपन्न करू पाहणारा रावणमामा आमच्या गावातलं एक साधंसरळ नाव. जगण्यात कोणतेही अडनिड वळणं नसलेला. अवघड वाटा टाळून मूठभर सुखाच्या शोधात चालत राहणारा. रावण या नावाभोवती असणाऱ्या सगळ्याच संदर्भांना खोटे ठरवणारा. खरंतर रावणातला राम म्हटलं तर तेही वावगं ठरू नये असा. वागणंही आणि जगणंही तसंच. नियतीने आखून दिलेल्या सुख-दुःखाच्या मार्गावर श्रद्धापूर्वक चालणारा. प्राप्त परिस्थितीला सामोरे जात जगण्याची प्रयोजने शोधणारा. त्याच्या वागण्या-जगण्याकडे पाहून वाटते, माणूस मनाने संतुष्ट असला की, अभावातही आपला प्रभाव निर्माण करीत सन्मानाने जगता येते. अर्थात,  हे एकदा का ज्याला कळले आणि त्याप्रमाणे वागणे घडले की, तुमचं नाव काहीही असो. तुम्ही कुठे आणि कोणत्या घरी जन्माला आलात याला फारसे महत्त्व नसते.

रावणमामाचा ५६-५७ उन्हाळ्या-पावसाळ्यांचा प्रवास गावातल्या साऱ्यांसाठी आदर्शवर्तनाचा मापदंड ठरणारा आहे. मनाने श्रीमंत झालात की, गरिबीतही समाधानाने जगता येते, या विचारांचा वस्तुपाठ आहे. नियतीने दारिद्र्य हीच एकमेव दौलत दिमतीला देऊन याला इहलोकी पाठवला. दैव काही द्यायला विसरले असेल, पण अनुभवातून कमावलेल्या शहाणपणातून याने नियतीलाच आव्हान दिले. हिंमत नावाचे हत्यार हाती धारण करून तो परिस्थितीशी लढत राहिला. परिश्रमाच्या वाटेने जगण्याला हवा तसा आकार देता येतो, हे सिद्ध करीत राहिला. आहे त्यात समाधानाने जगणारा हा साधासा माणूस. सततच्या श्रमाने रापलेला चेहरा. उन्हातान्हात काम करीत राहिल्याने देहावरील मूळच्या रंगाने कधीच निरोप घेतलेला. सव्वापाच-साडेपाच फुट उंची घेऊन वाढलेला आणि जेमतेम अंगकाठी असणारा हा देह शोधायचा असला, तर गावात शोधून हाती लागणे जवळजवळ असंभव. तो एखाद्या शेतातल्या केळीच्या बागेत पाने कापताना हमखास दिसेल. तेथे नसला तर नदीवर मासे पकडताना आढळेल. येथेही नाहीच सापडला, तर शेजारील गावाच्या बाजारात सापडेलच सापडेल. याव्यतिरिक्त कुठे शोधायची आवश्यकताच नाही. तालुक्याच्या, जिल्ह्याच्या गावाला जाण्याचे प्रसंग याच्या आयुष्यात कधी आले का? या प्रश्नाचे उत्तर क्वचितच होय या पर्यायात हाती लागेल. आपण आणि आपले मूठभर विश्व सांभाळून सगळी हयात तो या जगाभोवती प्रदक्षिणा घालतो आहे. त्या पूर्ण होत नाहीत आणि हा थकतही नाही. त्या कधी पूर्ण होतील याचे भविष्य कदाचित ब्रह्मदेवालाही वर्तवणे अवघड आहे.

बोलणं माणसांची सहजवृत्ती असते. काही माणसं बोलण्यामुळे जिंकतात. काही बोलून हरतात. काही बोलण्यामुळे वाचाळ ठरतात. काही फार थोडे बोलतात. काही जिभेवर खडीसाखर ठेऊन बोलतात. वाणीत गोडवा असला की, थोडं बोलणंसुद्धा आपलं वाटत असतं. अर्थासह अथवा अर्थविहीन बडबड करणाऱ्या अनेक प्रभृती गावात गल्ल्या भरून वाहताना दिसतील. पण थोडं बोलून जास्त काम करणारे अपवाद असतात. शब्दांच्या जंजाळात, वाक्यांच्या गोंधळात बोलून अधिक गुंता न करता मोजकंच बोलण्याचा रावणमामाचा स्वभाव त्याची स्वतंत्र ओळख झाला. कामासाठी बोलावे आणि कामापुरते बोलावे. नसल्यास आपल्या कामातून बोलावे, असंच याचं वागणं.

मायबाप असेपर्यंत त्यांचा आस्थेने सांभाळ करणारा. त्यांच्यात आपलं अस्तित्व शोधणारा. हेच आपले विठ्ठल-रुखमाई आहेत, असे म्हणणारा. त्यांच्यासाठीच काय; पण पुरुषप्रधान संस्कृतीचे सारे संदर्भ सोबत घेऊन वाढलेला असतानाही बायकोशी अधिकाराच्या अविर्भावात कधी बोलला नाही. बोलताना कधी याचा आवाज चढला नाही. दोहोंमध्ये वादाचे प्रसंग आलेच, तर बाईंचाच आवाज अधिक असायचा. त्या त्रासिक आवाजाला समजून घेत आपल्या परिस्थितीची जाणीव करून देत म्हणायचा, ‘आपण कोणी तालेवार नाहीत कौतुक करायला. जी काही ओली-सुकी भाकरी मिळते, तीच आपली दौलत आहे.’ त्याच्या या शब्दांनी बायकोने त्रास करून घेतला असेल, घरातील समस्या समोर मांडूनसुद्धा या बाबावर काही परिणाम होणार नाही, हे माहीत असूनही त्राग्याशिवाय ती माउली काही करू शकत नसे. अशावेळी स्थितप्रज्ञ शब्दाचा शब्दशः अर्थ कळायचा. दोन मुलं, एक मुलगी नांदत्या घरात किलबिलणारी. लेकरांचा गोंधळ ऐकून कधी त्यांना ओरडला किंवा संताप अनावर झाला म्हणून धोपटून काढल्याचे निदान मलातरी स्मरत नाही. गावात इतरांशी बोलताना या माणसाची आवाजाची पट्टी कधी वाढली नाही. शेजाऱ्या-पाजाऱ्यांशी भांडणाचा संबंध कधी येवूच दिला नाही. वादाचे प्रसंग आपल्या पावलांनी चालून आले, तरी त्यांच्या वाटेवर प्रेममयी शब्दांच्या पायघड्या या माणसाने अंथरल्या. प्रेमाच्या दोन सौम्य शब्दांनी भांडणाचे अनेक प्रसंग परतवून लावले. आपलेपणाच्या साध्या शब्दांनी कलह संपवता येतात याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे आमचा हा रावणमामा.

जीवनकलहात साऱ्यांनाच ज्ञात-अज्ञात वाटांनी मार्गस्थ व्हावे लागते. उदरभरणाच्या अनेक वाटातून आपली एक पाउलवाट निवडून वर्तावे लागते. गावात अनेकांनी आपापल्या वाटा निवडून जगण्याची प्रयोजने शोधण्याचे यशस्वी-अयशस्वी प्रयत्न केले. काही कष्टाच्या मार्गाने लक्ष्मीच्या आराधनेला लागले. काहींनी अल्पश्रमात लक्ष्मीला प्रसन्न करण्याचे मार्ग शोधून काढले. तिच्या नूपुरांच्या मंजुळ पदरवाने आपल्या दाराशी येवून वळणाऱ्या वाटा निनादत राहाव्यात म्हणून अनेक कसरती करीत राहिले. कुणी तिला अव्वाच्यासव्वा व्याजाची भरजरी वसने परिधान करून नटूनथटून येताना आनंदले. कुणी शेती-मातीला आपलं दैव मानून काळ्यामातीच्या कुशीत हिरवी स्वप्ने रुजवत राहिले. कुणी शेळ्या, गायीम्हशी, गुरेवासरे माळावर दिवसभर हाकीत राहिले. कुणी हातभट्टीच्या सर्जनशील प्रयोगातून निर्मित थेंब साठवत आपलं भविष्य बाटलीबंद करीत होते.

पण या सगळ्यात रावणमामा अपवाद बनून आपली प्राक्तनरेखा वेगळ्या वाटेने अधोरेखित करीत राहिला. त्याचापुरता जगण्याचा व्यवसाय त्याने शोधला, तोही बिनभांडवली. भांडवल असलेच तर फक्त कधीतरी घेतलेली जुनी सायकल. तिच्या कॅरीअरवर बांधलेल्या नायलॉनच्या दोऱ्या आणि सायकलच्या हँडलला बाराही महिने तेराही काळ लटकत राहणारा विळा. पंचक्रोशीत होणाऱ्या कुठल्याही वैयक्तिक, सार्वजनिक कार्यक्रमांच्या जेवणावळींसाठी लागणारी केळीची पाने पुरवण्याचे काम करीत असायचा. अर्थात, असे कार्यक्रम काही वर्षभर नसतात. अशावेळी नदीवर मासे धरण्यासाठी एखाद्या वीराच्या थाटात निघायचा. पाठीवर मासे पकडण्याचे जाळे. खांद्याला मोठा ट्यूब हवा भरून लटकावलेला. त्याला बरोबर दोन भागात वेगळी करणारी दोरी मधोमध बांधलेली. नदीवर बराचवेळ अथांग पाण्यात तरंगत राहायचा. हाती लागलेली दौलत जमा करून शेजारच्या गावात विकून येणाऱ्या पैशातून मीठ-मिरची असे काही साहित्य घेऊन दिवे लागणीला घरी परतायचा. कधी तेथून डब्यांमध्ये भरून रॉकेल आणायचा आणि गावात विकायचा. पाणीपावसाच्या, झडीच्या दिवसात नसलंच काही काम, तर घराच्या ओसरीत तंबाखू मळीत बसलेला असायचा.

गावात साऱ्यांचा दिवस तसाही भल्या पहाटे सुरु होणे काही नवलाईचे नाही. पण रावणमामाचा दिवस सगळ्यांच्या आधी सुरु व्हायचा आणि सायंकाळी उशिरा मावळायचा. पहाटेच्या झुंजूमुंजू उजेडात सायकल घेऊन रस्त्याने निघालेल्या रावणमामाला सूर्य केळीच्या बागांमधून उगवतांना दिसायचा. भलेही शाळा शिकताना भूगोलाच्या पुस्तकात पूर्वेकडून, तर साहित्यिकांनी लिहिलेल्या कथा-कादंबऱ्यातून कुठल्याशा डोंगराआडून उगवत असला तरी. आकाशाच्या पटलावर प्रवासासाठी निघालेल्या सोन्याच्या गोळ्याकडे काही क्षण कृतज्ञभावाने बघत राहायचा तसाच भारावल्यासारखा. त्याचं दर्शन घेत मनोभावे हात जोडून आपल्या जगण्यासाठी उर्जा मागत कापलेल्या पानांचा गठ्ठा सायकलवर बांधून रस्त्याने लागायचा. लग्नकार्याघरी पानांचे मोठे भारे सकाळीच येऊन पडायचे. तेथून पुन्हा सायकल पळत राहयची दुसऱ्या शेताच्या वाटेने. पानांना मागणी अधिक असली की, परिवारातले कोणीतरी एकदोन सदस्य सोबतीला असायचे किंवा रोजंदारीने मुलं घेऊन बागांमधली केळीची हिरवीकच्च पानं जमा होत राहयची. हे सगळं जुळवताना त्याची दमछाक व्हायची, पण दिलेला शब्द पूर्ण करणारा रावणमामा शब्दापासून कधी ढळला नाही. भलेतर त्यासाठी रात्रीचा दिवस करून कधी अर्धपोटी, कधी उपाशीपोटी काम करीत राहयचा.

माणसांनी मोहात पडण्यात वाईट काहीच नाही. ती माणसाची सहजवृत्ती. पण काहींना मोहाच्या फसव्या क्षणांना आपल्या जगण्यातून अलगद बाहेर करण्याची, झालाच अधिक तर निक्षून टाळण्याची कला अवगत असते. त्यातला रावणमामासुद्धा एक. आहे ते पर्याप्त मानणारा आणि मिळाले तेवढेच आपल्या नशिबात आज होते म्हणणारा. प्रामाणिकपणाला मोल नसते, असे नाही. समाजात अगदी सगळेच एकजात स्वार्थी नसतात. रावणमामासारख्या साध्याभोळ्या माणसांचं प्रामाणिक वर्तन इतरांसाठी कुतूहलाचा विषय असतो. क्षणाक्षणाने केलेले कष्ट आणि कणाकणाने जमवलेली पै-पै प्रामाणिक माणसांच्या आयुष्यात बरकत घेऊन येते. कदाचित ती भौतिकसुखांवर स्वार होऊन आकांक्षांच्या गगनात विहार करण्याएवढी नसेल. पण अशी माणसे लोकांच्या मनात आपलं लहानसं घरटं बांधून वसतीला असतात.

आयुष्याच्या गुंत्याच्या गाठी-निरगाठी सोडवण्यात माणसांचे सारे काही खर्ची पडत असते. हे गुंते उकलण्याचे विकल्प  माणसे शोधत राहतात. सगळ्यांनाच त्याची उत्तरे मनासारखी मिळतात असेही नाही. पण उत्तरे शोधतांना सोबत असणारा प्रामाणिकपणा आयुष्याची उंची वाढवतो. हीच बरकत रावणमामाच्या स्वप्नातील इमल्यांची चित्रे साकार करण्याला कारण ठरली. माथ्यावर असणारे चंद्रमौळी छप्पर आणि तव्यावर तयार होणारी दोनवेळेची भाकरी याच्या स्वप्नांची परिसीमा होती. अशा जगण्याला भौतिकसुखांची आस सहसा नसते. याच्या जगण्यात सुखस्वप्ने असतीलही कदाचित. त्यांनाही पंख पसरून आकांक्षांच्या सुळक्यांवर विसावयाचे असेल. किंवा तसे नसेलही. नियतीने संपन्नतेचे दान पदरी घातले नसल्याने रावणमामाचे पाय जमिनीशी नाते सांगणारे आणि मन मातीशी इमान राखणारे राहिले असेल का? हा प्रश्न मनात नकळत डोकावून जातो. आजही गावातील अनेकांना तसेच वाटते. रावणमामाने मनातील स्वप्ने शब्दांचा हात पकडून जिभेवर कधी येवू दिली नाहीत, असा बहुतेकांचा निष्कर्ष. हे सगळं असलं नसलं, तरी किमान सुखे आपल्या अंगणी वसतीला यावीत, हे त्याच्या मनात असेलच, भलेही त्याने तसे कोणाला जाणवू दिले नसेल कधी. मनी वसणारी सुखे आपल्या अंगणी उभी करण्याची उमेद त्याच्या हातात नक्कीच होती आणि आज उतारवयातही कायम आहे. आयुष्य केवळ एखाददोन प्रश्न सोबत घेऊन चालत नसते. काही प्रश्न आपल्या पावलांनी चालत येऊन दारी दस्तक देत असतात. त्यांनी उभ्या केलेल्या चिन्हांची उत्तरे शोधण्यासाठी नव्या वाटांनी जाणे घडते आणि ते कोणाला टाळता येतही नाही.

रावणमामाचे कालचे जगणे मी पाहिले आहे. आजचे जगणेही प्रासंगिक का असेना पाहतो आहे. प्रगतीच्या पट्ट्या वापरून त्याच्या यशापयशाला मोजयाचेच तर कधी उंची शोधणाऱ्या रेषांची टोके दिसतात, कधी उताराकडे सरकणाऱ्या रेषा जीवनआलेखावर अंकित झालेल्या दिसतात. असे असले तरीही त्याच्या जगण्याला सुमार का असेना उंची आहे. त्याने प्रयत्नपूर्वक स्वतःच निर्मिलेला परीघ आहे. पण दुर्दैवाने या प्रगतीचा परीघ भाकरीच्या वर्तुळावर विसावलेला आहे. भाकरीचा चंद्र त्याच्यासाठी जगातील सगळ्यात देखणा आहे.

त्याच्याशी बोलताना सहज म्हणालो, “मामा, पोरं काय कामधंदा करी राह्यनात सध्या?”

म्हणाला, “पोरगीनं लगीन करं गुजस्ता सालले. तिना नशीबकन घर गह्यरं चांगलं भेटणं! खायी-पियीसन सगळा सुखी शेतस.”

“आणि पोरं रे भो! कॉलेजमा जातस व्हतीन आते?”- मी.

दीर्घ उसासा टाकत म्हणाला, “दोन्ही पोरं करतंस वावरसमा काम. कसानं कालेज, न कसानं शिक्सन? रोजना भाकर-तुकडाना प्रश्नसमा त्यासनाकडे ध्यान देवाले माले टाईम होताच कोठे. जेमतेम दहावी शिकानात, त्याभी नापास. आसासले दुनियामा इचारस कोण? भला भला बहादर शिकीसन पडेल सेतस. आसा आर्धा-उर्धासकडे ढुकीसन तरी कोन देखंस का? नही तरी आमना बापजादासनी अख्खी हयातमा कवयं शाळानं तोंडबी देखं नही. शिकनं आमना रंगतमा नहीच. माले एक सांग, आते त्यासाठे वाईट वाटीसन काही फायदा शे का? मागला वरीसले दोन बिघानं तुकडं लिधं कवडी-कवडी जमा करीसन. वाटाले दोन बिघा पहिलेच येयेल होतं. करतंस दोनीबी पोरं वावरमा काम. कमावतंस पोट पुरतं. नहीच राहत काही काम तवयं करतस माले थोडी मदत.”

त्याच्या मनात साठलेलं मळभ मोकळं करीत राहिला. त्यातून खंतावलेपण आणि त्यालाच बिलगून असलेलं अस्पष्ट समाधान बोलण्यातून व्यक्त होत राहिलं. म्हणालो, “ठीक शे ना मग! सगळं चांगलं सुरु शे ना! घर, वावर नाववर शे. भाकर-तुकडाना, पोट-पाणीना प्रश्न सुटना, मग काय पाहिजेल? कष्टसले पर्याय नही.” माझं बोलणं ऐकून एक दीर्घ उसासा त्याने घेतला. कदाचित कोणाकडे तरी पानं पोहचवण्याचे ओझे मनावर असेल. तोच विचार डोक्यात असेल म्हणून अस्वस्थ चुळबूळ त्याच्या देहाच्या हालचालीत दिसायला लागली. बोलणं आणखी लांबलं असतं. पण माझ्याकडेही फारसा वेळ नसल्याने संवादाला विराम दिला.

जगाचे सगळे व्यवहार सुखाच्या उताराने वाहत आहेत. सुखाचं मृगजळ साऱ्यांनाच संमोहित करीत आहे. मनी विलसणाऱ्या मोहतुंबी पाशांनी प्रज्ञा अवगुंठीत होऊन विचारांचं विश्व संकुचित होत आहे. सुखांच्या संकल्पित संकल्पनांचे वर्तुळ स्वतःभोवती कोरून त्याला सजवण्यात माणसांना आनंद गवसतो आहे. भौतिकसुखांनी त्यात नवे आभासी रंग भरले जात आहेत. ते शक्य तितके स्वतःपुरतं सीमित करण्यात धन्यता मानली जात आहे. साऱ्यांनाच पसाभर वर्तुळात सुखाचे चांदणे शोधायचा छंद लागला आहे. गावगाड्यात अशीही काही माणसे आहेत, ज्यांच्या जगण्याचा परीघ नियतीनेच आखून मर्यादा घालून दिल्या आहेत. असे असूनही हेच आपले विधिलिखित समजून, ही माणसं आपलं भावविश्व समृध्द करीत आहेत, कोणत्याही तक्रारीशिवाय. असलीच त्यांची तक्रार तर हीच की, व्यवस्थानिर्मित सुखांचं आम्ही काय घोडं मारलं की, आमच्याकडे त्यांनी ढुंकूनही पाहू नये. तुमची सुखे तुमची आहेत, हे खरं असलं तरी आम्ही तुमचे कोणीच नाहीत का? खरंतर या साध्या प्रश्नाचं सोपं उत्तर आपल्या समाजाच्या परिघात आहे. पण स्वकेंद्रित जगण्याच्या मानसिकतेमुळे कधी त्या उत्तराचे विकल्प तपासून पहायची आवश्यकता वाटत नसेल का?

रावणमामा फक्त एक व्यक्ती अथवा तिचं नाव नाही. अशी माणसं आपल्या आसपास गाव-वस्ती, वाड्या-पाड्यावर अनेक आहेत. कदाचित ती आमच्या नजरेस पडत नसतील. पडली तरी सोयिस्कर दुर्लक्ष करायची सवय करून घेतल्यामुळे पाहणे घडत नसेल. खरंतर अशी माणसं समाजाचं संचित असतात. या साध्या माणसांच्या परिश्रमावर जगाचे व्यवहार सुरळीत सुरु असतात. आपला आसपास कितीही दुभंगत असला, जगणं उसवत असले आणि स्वार्थाचा परीघ विस्तारत असला, तरी संकुचितपणाला जराही संधी न देता जगणारी ही माणसे खऱ्या अर्थाने समाजाची दौलत असतात. जगण्यावर आणि कष्टांवर श्रद्धा ठेवून काम करीत राहतात. यांच्या कष्टाला मोहोर येण्यासाठी फक्त या श्रद्धांचं रुपांतर भक्तीत होणं गरजेचं असतं. त्यासाठी समाजाने थोडं उदार व्हायला हवं. आणि हे अवघड आहे असे वाटत नाही. मान्य आहे साऱ्यांनाच सारीच सुखं मिळतील, असं नाही; पण सुखाची एखादी झुळूक यांच्या अंगणी यायला काय हरकत असावी?